मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX. 53
296. A B. F. J. पूर्वपश्चिममतद्वारे ॠजु, I. पूर्वं तत्पश्चिमद्वारं । The
emendation is suggested by the following line (297).
297. B. मध्यदेशे, A. F. J., मध्यदेश, I. तत्र शेषं for तत्र देशे ।
298. J. रसं, probably misread for रतः in place of रक्तं ।
299. (1) B. सूत्रं तु, J. सूत्रात्तु for सूत्रान्त । (2) A. F. J. हस्तद्वारस्य ।
300. (1) B. विस्तारे for द्वारै । (2) A. F. J. द्वयोक्त for तथोक्त ।
301. (1) I. यत् for तत्, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. प्रत्यग्वस्त ।
303. (1) J. चार for द्वार । (2) A. B. F. J. पिवा for प्रपि ।
304. (1) J. चतुरश्याप्रात् । (2) A. F. J. चारं for द्वारं ।
305. I. गृह for महा, suggested by J. and the other Mss.
306. (1) I. नामेर for नागे, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
वीथ्य......... for वाथादिति, suggested by J. and the other Mss. (3) I. दकता
for दिति suggested by J. and the other Mss.
307. (1) I. वाच for वान्त, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
पूर्वे for पूषे, suggested by J. and supported by previous references. (3) I.
विय for वित्त suggested by J. and supported by previous references and
the other Mss.
308. (1) I. सब्रेवा for सुग्रीवे, suggested by J. and supported by
previous references and the other Mss.
309. (1) I. एवा, J. एव for एवम् ।
Between lines 209 and 210, I. repeats the lines 207-209.
310. (1) I. वा......मजटे for वाथ भल्लाटे, suggested by J. A. B. F.
(2) I. चोदितोपि वा for the last expression suggested by J. A.
B. F.
311. (1) B. omits सत्यके । (2) I. has a lacuna for वाथभू ।
313. (1) I. ब्राह्मणे for ब्रह्मणे, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. देवे for देशे, suggested by J. and the other Mss.
(3) I. म...पं for मण्डपं, suggested by J. and the other Mss.
314. (1) I. चतरेद्वा for भूधरे वा, suggested by J. and supported
by previous references and the other Mss. (2) A. F. महास्थानं ।
315. (1) A. F. J. चहिडतं वर्त for नन्द्यावर्तम् । (2) A. F. तत्र, B. तत्रैवं तु तन्त्र ।

54 MĀNASĀRA.
316. I. पद्मार्थं for पद्मारख्यं, suggested by J. and the other Mss.
and supported by line 2 of this chapter.
317. (1) I. माध्य for माय, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. सुवक, B. सत्तकं for सुवृत्त, suggested by J. and the other
Mss.
319. (1) I. चि for च, suggested by J. and the other Mss. and
supported by previous references.
(2) I. स्फजलं for स्फटिकं, suggested by J. and the other Mss.
and supported by previous references.
320. (1) I. शूथ, B. शूपृष्ठौ J. and the other Mss. शूल ।
(2) I. चति राज्ये, A. F., चदिरज्य, J. चतिरज्य ।
(3) B. वा छत्रप्राकारयेत्, J. चनरालन, A. F. चानरालब्ध, I. नसवन्तं
321. (1) A. B. F. J. घतथा for सर्वदा। (2) I. मण्डलं for मण्डपं। (3) B. च
for वा ।
322. (1) I. बहि, J. तद्बहिः ।
(2) J. वीथ्ये, A. F. leave वी in a lacuna, for रथ्ये ।
(3) I. पक्षैरपक्ष for पक्षैरावर्त, suggested by J. and the other Mss.
323. (1) B. त्रिचतुः ।
(2) I. सतः । It should be noticed that वीथिका is in feminine
singular nominative while its adjectives are in neuter singular.
324. (1) I. विधिं, J. वीध्यं, B. विधि ; A. F. omit this word. (2) A.
B. J. चारं for द्वार ।
326. (1) I. स्वस्तिकारस्य, A. F. J. स्वस्तिकाकार for स्वस्तिकस्यापि
suggested by J.
327. (1) I. शायिनम्, B. शायिकम् for शाधिकम्, suggested by J. and
the other Mss. and supported by previous references.
328. I. मध्यागत for रथ्या तत्, suggested by J. and the other Mss.
and supported by the context.
329. I. तस्यतं, B. तत् स्यात् for तस्यान्तः, suggested by J. and the other
Mss.
330. J. तन्मध्ये कर्करीकृतम् in place of the second half of this line.

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX. 55
331. I. पूजयन्मध्य for पूर्वमध्ये तु, suggested by J. and the other Mss.
F. omits the next three lines (332—334).
332. (1) A. B. F. J. विधि for वोथी । (2) I. J. द्विवि for द्वयं, suggested
by A. B. F. and suited to the context. (3) J. प्राङ्मुखाग्रतवीथिका, which
is the second half of the next line (333).
333. J. वास्तुमध्ये तु वीथिका which is the second half of the
preceding line (see 330 above).
334. (1) J. प्रागादि चाग्नि । (2) A. F. दोशान ।
336. B. पश्चिमद्वार ।
337. (1) I. अर्घाद्यात् for रथ्याग्रात्, suggested by A. B. and more
suited to the context.
(2) I. प्रावृत्ता for प्रावृता, suggested by J. and the other Mss.
(3) J. तथा for ततः ।
338. (1) J. तत् for एवं तु । (2) I. विधि for वोथो, suggested by J. and
the other Mss.
339. I. विधि चयो for वोथि द्वयो, suggested by J. and the other Mss.
341. (1) J. मध्य मध्यान्तं for मध्य रथ्यान्तं । (2) A. F. कंठा for कण्ठा ।
342 J. मध्यात् सो, A. F. मध्ये सो ; मध्यसोमा is another reading.
343. (1) B. तत्तस्त । (2) I. उदिता, B. दोर्घमा for गता, suggested by
J. A. F.
344. I. बह्मेन्द्रालयमेवैश्ममध्यम for the first pāda, suggested by J. and
the other Mss. and supported by the following lines.
345. (1) I. दिग्वा for दोर्वा, suggested by J. and the other Mss.
(2) A. B. F. I. विधि for वीथि ।
346. (1) B. याम्यं च । (2) J. वारुणान्तं ।
347. (1) I. दिग्वाचा विधि for दोर्घा च वोथि, suggested by J. and
the other Mss.
349. I. मध्या for रथ्यं, suggested by J. and the other Mss.
350. (1) I. J. वीथिश्च पक्षं । (2) I. रथे for रथ्ये ।
351. J. omits the next three lines (352—354). I. सत्र for सूत्र,
suggested by A. B. and suited to the sense.
352. I. च for द्वि, suggested by A. F.

66 MĀNASĀRA.
353. B. वपस्य, A. F. विप्रं सं।
354. I. द्वारमेषां for दिक्षुद्वारं तेषां, suggested by J. and the other Mss.
and suited to the sense and context.
355. I. J. विष्ट for महा, suggested by the other Mss., seems to
suit the context better (compare line 358).
356. A. F. भूवै, B भुशी, J. शंशो for भुरो ।
357. (1) B. चोषो for शोषे। (2) I. ददिश्वेत for चादि विश्वेवादि, sug-
gested by J. and the other Mss.
The use of too many particles (for the sake of metre) should be
noticed.
360. (1) I. द्वार for द्वय, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. युक्ता''''र for युक्तं द्वारा, suggested by J. and the other
Mss.
361. I. श्वे''''दिर्गत, A. F. वेष्ट दिग्गत'''', J. I. श्वेष्टं दीर्घंच ।
362. (1) A. F. यर्थयत्रादिकैः, B. वीर्यप्रजाधिकैः । (2) A. F. J. रटैः, B. रथैः
for नटैः । (3) A. F. J. क्षाण्युभयतन्त्रकै, B. चाप्यं जन्निके for the last expression.
364. I. स्वस्तिका का ।
365. I. स्खानीय for स्थानीय ।
366. B. योग्यकं for वैश्यकम् ।
367. I. भार्यमंमि च, J. दिमिक्ष, B. यावादिमि for चार्यादौ च ।
368. A. F. सर्व भूमनां, B. सर्वभुभुजां, J. चस भूमवा for सर्वभूमिकम् ।
369. (1) J. गमे for यमे । (2) J. वा for च ।
370. (1) J. वा for च । (2) I. मधे for जये, suggested by J. and
the other Mss.
371. (1) I. यधिराज्यस्य । (2) I. तन्त्रे for मित्रे, suggested by J. and
the other Mss. (3) I मेवच for एवच ।
372. A. F. स्वागते वा पी, B. स्वस्ति चा, J. स्वस्वदेवा च for संग्रामे चापि ।
373. I. इन्द्र, A. F. चन्द्रे for चेन्द्र, suggested by J. and the other Mss.
375. B. वरुणेद्यवा for the last expression.
376. A. F. चन्द्र for चेन्द्र ।
379. A. F. विश्चितः apparently for विवक्षितः in place of विश्वतः ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX. 57
The lines 380-383 are lost in J.
382. A. F. स्थानादिषु for स्थानीयादि चतुष्ठये ।
384. (1) I. त्सव······दत्स, A. F. सपदावस्था, J. स्वापदावत्साते for the first
pāda suggested by previous references. (2) A. F. J. चैशोवावि, B शैवादि,
for चैशेवापि ।
386. (1) I. बोधं दृधं । (2) उपदेशे वा for वायुपदेचैव, suggested by J. and
the other Mss. and suited to the sense and context. (3) A. F. जलT, B
जना for जिना ।
387. A. F. विधाते वा, B. तथैवापि, J. पिधाते वा for वितथे वा ।
388. (1) I. पादे for पार्श्वे, suggested by J. and the other Mss. and
suited to the sense. (2) B. द्विबराल्यं for भैरवाल्पम् ।
389. (1) J. विदि ग्वापि, A. F. विदि क्षापि, B. विदिग्भागे । (2) पतिवाल्यम्,
for गख्याल्यम् ।
390. I. सुश्रोवामे for सुश्रोवस्य suggested by J. and the other Mss.
392. (1) I. उपदेशेवा for तु पदेवापि, suggested by J. and the other
Mss. and suited to the sense and context. (2) I. पाशश, A. F. भारती for
भास्कर, suggested by J. and the other Mss.
Between lines 393 and 394, the Codex Architypus repeats lines
360—362.
393. (1) A. F. सौरके for सौम्यके । (2) J. बाधा for वाऽपि । (3) I. चनेश
for भुवनेश, suggested by J. and the other Mss.
394. A. J. तत् पदे पदे ।
395. A. F. सायनं for सदनं ।
The following two lines, 396—397, seem to be out of place here;
compare 350 above.
396. (1) I. B. विधि for वीथि । (2) I. स्याद्बाह्ये विप्रभाकृक्षखात्, which
is apparently a corrupt form of the end of the next line lost in the
Codex Architypus. The emendation is suggested by J. A. B. F.
397. This line is lost in I. but preserved in J. A. B. F.
398. (1) I. बतां for गतान्, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
रागे for रङ्गे, suggested by J. and the other Mss. (3) I. श्वरम्, J. योभयम् for
च्छया ।

58 MĀNASĀRA
400. (1) A. F. J. प्रविष्टे तु, B. प्रतिष्ठातु । (2) च for तु ।
401 J. नगराद् ।
402. B. पदैश्चैव चोक्तस्थापनमुच्यते for the second pāda.
A. F. omit the lines 403-407.
403. This line appears at first sight to refer to some authorities
but here पाञ्चरात्र seems to refer to विष्णु, and not to the architectural
treatise of that name, (see the writer's Dictionary, page 763).
404. J. जैनता, B. जङ्गे सुगता for जैनं गता ।
Compare this line with 386. There seems to have been a confusion
somewhere.
407. J. स्वयं for सर्वेषु ।
408. I. नगरस्याद्बहिश्चैतत् for नगरस्य बहिश्चोदक्, suggested by J. and
the other Mss. and suited to the sense and context.
412. I. लोकनाथ, A. F. नायकं for लोकनार्थ suggested by J.
413. (1) A. F. उत्तरम् । (2) I. स्वेाक्त for चोक्त । (3) I. मात्रयं for मण्डपं ।
414. I. तत्तत्प्रत्येकतत्पदैः for युक्त्या च शिल्पिवित्त्तमः, suggested by J. and
the other Mss. ; but J. reads तं in place of च ।
415. I. विस्तारं सलक्षं for the first pāda suggested by J. and the
other Mss.
420. A. F. पैशाचपदे ।
421. J. प्रघोष्टके, A. F. पृथिवोपूषे for प्रविदिष्टके ।
422. A. F. वेचक, B. विचंक ।
425. A. F. माधामा for तन्मध्येचे ।
426. B. चैव for चैक ।
427. A. F. leave दिक् in a lacuna.
433. I. पदविन्यास for पदं न्यस्य, suggested by J. and the other Mss.
434. I. वप्रता for वावृता, suggested by J. and the other Mss.
435. (1) A. B. F. प्रविष्टे, I. J. प्रतिष्ठे for प्रदेशे ।
(2) I. प्राग्वदञ्चायते, A. F. प्रागुदश्चायने for प्रागुदग्वायते, suggested
by J. and the other Mss.
436. (1) I. रथ्यं for रथ्या, suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. पंच वयं, B. तन्नं देवालयं for अष्टमं च वन्द्यं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 59
437. I. मानं for मार्गे, suggested by J. and the other Mss.
438. (1) I. कोणं for कोष्ठं, suggested by J. and supported by the
following lines (339, 342, etc.). (2) B. सप्तकाष्टाभिः ।
440. B. पट्टाष्टक ।
441. I. प्रदेशके J. and the other Mss. प्रकोष्ठके ।
443. I. J. तद्दे for तु दे, suggested by the other Mss. and seems more
suited to the sense.
444. I. भूपके for पूर्ववत्, suggested by J. and the other Mss.
446. (1) A. B. F. तत् पैशाचपदेसर्वे कर्मोपजीविनां तथा । (2) J.
सर्वकार्य्योपजीविनां, which seems better suited here.
447. (1) A. F. J. रथ्यां । (2) J. यथा सर्वे । (3) J. क्रयविक्रयवत्मै च, A. B.
सत्म, B. सद्य for वर्त्म ।
448. (1) B. यव पक्षं । (2) J. A. F. रादि, B. हरादेव for महाराज (ज) ।
449. I. परिव्रा ।
450. B. वशां शेषां, अवशान is the more usual form.
451. I. चतुर्भिर्भित्त्यष्टकं; but भित्ति does not seem intended here, only
the doors being described. The reading in our text is supplied by
A. F. J.
452. I. तमैः for तमः, suggested by J. and the other Mss.
A. reads here इति मानसारै वास्तुशास्त्रे नवमोऽध्यायः; B. simply द्वादशोऽध्यायः ।
A. F. add between lines 452 and 453 the two lines:— ईशानात् पूर्वे
हस्त स्या पधिकैकांगुलिं न्यसेत् । यावद्भित्तेस्तु प्रामाख्यं तावदाहुश्च शिखिनः ।
453. A. F. ग्रामश्च स्वामुखं ।
454. I. यादि अधिकं वा भयापि वा for याममायाधिकमथापि वा, suggested
by J. and the other Mss. and supported by the sense and context.
455. (1) I. वास for वाथ, suggested by J. and the other Mss. and
more suited here. (2) I. अधिकं for खर्वटं, suggested by J. and the other
Mss. and supported by line 457.
457. (1) B. पृथुरोमस्य, J. प्रथीवोमं, (2) A. F. संघं ।
458. J. तंच, A. B. F. तच्च ।
459. (1) I. सिद्धिः for सन्धिः, suggested by J. and the other Mss.
(2) J. दग्गतंत for अन्तर्गतस्तथा ।

60 MĀNASĀRA
460. A. F. J. पिवा, B. तथा for पिं च ।
462. (1) I. तत्तयोर्विथि for तद्द्द्रोयावार्बिथि, suggested by J. and the other
Mss.
(2) A. F. J. B. वप्रयुक्त for वत्पृथक् ।
463. B. I. J. विधि for वोथिः ।
464. A. B. F. J. सर्वं ।
465. I. प्राज्ञो चा, A. F. J. प्राज्ञैः चो for प्राज्ञश्चो ।
In the Codex Architypus the following twelve lines (466—477) are
read after the line 509. This is due to some confusion.
470. A. B. F. J. ईशे for तद्देशे ।
471. I. पद्यापि for रथ्यावि, suggested by J. and the other Mss. and
suited to the sense.
472. I. दुर्मुखेश्वरं for पराङ्मुखे, suggested by J. A. B. F. and seems
suited here.
B. adds between 472 and 473: इति मानमारे वास्तुशास्त्रे कार्मुकविधानं
नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥
477. (1) A. B. F. J. omit वीथिः ।
(2) I. सपक्ष for द्विपक्ष, suggested by J. A. B. F. and more
suited to the sense.
B. omits the lines 480—482.
481. I. विडः for वीथिं, suggested by J. and the other Mss.
A. F. omit the lines 481—482.
483. I. रुद्रसंख्या for शूद्रसंघः, suggested by J. A. B. F. and supported
by the lines 484, 485.
484. I. संप for संघ । (2) I. त्कोलकोकसमुदीरितं, which is a corrupt form
of the second half of line 485 omitted by the Codex Architypus but pre-
served in all other Mss.
Between 486 and 487, F. adds : अभिन्नमानलिंगस्य पूजामाहुर्मनीषिणः ।
भिन्नमानेन पूजायां कनिनाशं प्रशस्यते ॥
487. (1) B. ईशान्ये for आग्नेये । (2) J. विप्र for नृप ।
488. (1) I. J., वायौ, B. वायौ च for वायव्ये, suggested by A. F.
(2) I. चेद्देश for चेदीश suggestsed by J. and B.
489. J. वत्तत् and omits चैव ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 61
490. A. धिष्ठयं for विष्ठ ।
491. A. B. F. वञ्चयेत्, J. वञ्चेयेत् for वद्भवेत । It should be noticed that
the use of two finite verbs is redundant.
492. I. J. ग्रामे, A. F. ग्रामं ।
493. (1) I. पिर for विर, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. कान्त, J. कन्न for कं न, suggested by the other Mss.
494. I. संपश्वनाशनम् for the last expression suggested by J. and
the other Mss.
495. B. शिष्टियः ।
496. I. दिग्दे for दिग्धे, suggested by J. and the other Mss.
497. (1) I. J. रक्षिते for वक्ष्यते । A. B. F.
(2) I. विस्तार, J. and the other Mss. विन्यास ।
(3) I. शास्त्रे, A. B. F. J. शास्त्र ।
498. A. F. चौरस वात्मकम्, B. चौरस वादिषु ।
499. A. F. विशिष्यते इष्यते ।
500. (1) B. पुराखं । (2) I. J. चाल the other Mss. कार ।
501. B. लक्षणम् for निर्णयम् ।
502. I. प्रदक्षिणे for प्रदक्षिण, suggested by J. and the other Mss.
504. (1) A. F. मार्ग, I. J. मार्ग for मार्गे suggested by B.
(2) A. F. यथा, B. यदा for वास्तु ।
505. I. ब्रह्मवादिक for कुर्यात् भद्रक, suggested by J. and the other
Mss.
507. A. F. भिन्नं for हीनं ।
508. (1) I. नवविस्तार, B. सफलं स्थान for नवलिखान, suggested by J.
and the other Mss.
(2) A. B. F. तत् for वास्तु ।
509. (1) I. प्रखव for प्रवण suggested by B. J. (2) I. यथेष्टद्वारसंयुक्तम्
(which is the first half of line 468) for सर्वदोषसमुद्भवम् ; B. भवेत् । The
emendation is suggested by J. and the other Mss. The line as in the
Codex Architypus is unsuited here, and it is apparently due to some
confusion. See note under 465.
511. I. सान्त for चान्त, suggested by J. and the other Mss,

62 MĀNASĀRA
512. A. B. F. J. तथा for यथ । यथा may give a better sense.
513. I. तस्य प्रति, B. तस्साद्देवासुरा for तस्यावृत्त, suggested by A. B. F. J.
514. I. दिव्येश्वरावे for दीन् व्यक्त्या चे, suggested by J. and the other
Mss.
515 A. B. F. J. पुराखिकं ।
516. (1) A. F. पापेक्षकारांत, I. पापे for पार्श्वे, suggested by J. and
the other Mss. (2) J. पक्षाकारा for क्षत्रकाया ।
517 B. दक्षिणं हर्म्यं वेश्मनो ।
518 (1) A. F. संग्रामे, B. सप्रमेवं, J. सद्ग्रामे । (2) A. F. B. प्रभू, J. प्रभु
for प्रस्तु । (3) I. वारं for द्वारं, suggested by J.
519. I. विधि for वीथि, suggested by J. and the other Mss.
520. (1) I. यन्तस्स्वांतर्बहिः, J. यन्तस्थितिर्बहि ।
(2) B. पश्चात् for पार्श्वे ।
521 I. शंशस्यात् ।
522. (1) I. मस्य for मध्य, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. सूत्र स्याद्वा for सूत्रस्य वा, suggested by J. and the other
Mss., supported by later references, and a large number of quotations
gathered together from different works under 'Dvāra' in the writer's
Dictionary.
524. A. B. F. J. पादोनि for पादिषु ।
525. (1) I. मृचं for वृद्धिः, suggested by J. and the other Mss. and
supported by line 527.
(2) J. सम्पदापदम् ।
526. B. नासं for न्यूनं ।
527. A. F. नांन, B. न चि, J. न च for मानं न ।
528. J. कालं च ।
529. (1) I. वीथी नामपि वयो(द्वयो)र्देशे for वीथीनां पार्श्वयोर्देशे,
suggested by J. and the other Mss. and seems to be more expressive.
(2) A. B. F. वैदिका for वीथिका ।
530. J. तलान्तं ।
531. A. B. F. नदी निम्नो, J. नदीमेनां for निम्नोज्झतं and omits तु तत् ।
532. B. प्रभूक्ष्मामालयं सर्वं पधिकानाथमेव च ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 63
533. (1) A. F. दक्षिणा for क्षीण । (2) I. चक्र for चैक, suggested by J.
and the other Mss. and supported by the sense and later references.
535. (1) I. अन्यकादि, A. B. F J. कन्यकानि for कन्यकादि, suggested by
the other Mss. । (2) B. धनं कुर्यात् भूमह, A. F. वरतं संगृहं शालविग्रहदासि for
the second pāda.
536. (1) A. F. वर्यं, B. कार्यं, J. वार्य for वरद । (2) I. हस्तिना बहूत for
इस्ततो बभूत् । (3) A. F. बहूलं for बभूत् ।
537. (1) I. रोगाद्यावद्रल for लोभात्कुर्यादुक्त, suggested by J. and the
other Mss. (2) I. राजा for हीनं, suggested by J. and the other Mss. and
supported by the required sense. (3) A. F. पतेपसा, B. प्रतित्य, J. पतेत्सा
for पतेत्स ।
538. (1) I. भावं for जालं, suggested by J. and the other Mss. and
more suited to the context. (2) I. रस्यश for इवयं काम्य । (3) I. लभन्ते, B.
लभेत्, A. F. लभत ।
Colophon :—A. F. I. J. दशमो, B. चतुर्दशो for नवमो ।

for भूपतीनां। (2) J. सूत्र षष्ठ। (3) I ग्राह्या for ग्राह्य, suggested by J. and supported by later references.Wait, look atसूत्र षष्ठ: Is it सूत्र षष्ठ।orसूत्र षष्ठं।? Look at षष्ठ: there is no anusvara, just षष्ठ।Wait, look atB. औपवीनां: Does it say औपवीनांorओपवीनां? It has two matras on top of अ? Or one? Look at B. औपवीनां: It has अwith a vertical bar to the right, and two strokes on top:औ! Wait, or is it ओ? Look closely at औपवीनां: There are two diagonal strokes on top! So औपवीनां. Wait, look at J. नृपतीनां: न with ri-matra नृ, प, त + ii-matra ती, न + ा + ं नां->नृपतीनां. for भूपतीनां।-> भ + uu-matraभू, प, त + ii-matra ती, न + ा + ं नां->भूपतीनां।. (3) I ग्राह्या for ग्राह्य, suggested by J.

CRITICAL NOTES : CHAPTER X 65
22. (1) .A. F. J. पट्टधरैः । (2) B. विशालतम for विशालता ।
24. (1) I. वपं, B. पृथिव्या for वृद्ध्या, suggested by J. and the other
Mss. and suited to the sense. (2) A. F. पाष्ठैः, B. प्राप्ति, J. पाष्ठौ for पाष्ठिण्यं ।
25. (1) I. षट् कृतं । (2) B. शतं नेत्र for द्रण्डान्तं ।
A. F. omits the lines 26, 27.
26. J. षष्टी च, I. and other Mss. चतुष्टय ।
27. B. has an additional शत after the first word.
28. A. F. चैवं for एवं ।
30. I. चक्रवृमो for चक्रवर्ते, suggested by J. and the other Mss.
32. (1) I. यदायतं यावत्पदो for यर्धाधिकं वाऽथ पादू, suggested by J.
and the other Mss. and supported by

66 MĀNASĀRA
50. I. J. वक्त्रि for वखिग्, suggested by the other Mss. and more
suited to the context.
52. I. यद्वेवं तत्र चारकैः for यदेतं तन्त्रपारगैः, suggested by J. and the
other Mss., but A. F. have तत्र for तन्त्र ।
53. A. F. नारजं for नानाजन च ।
54. (1) B. वेश्यारावेण, A. F. रावण । (2) संयुतम् for संमितम् would be a
better reading.
55. A. F. सक्त, B. सत्त for सप्त ।
57. I. प्रोक्तेष्विन्द्रा for प्रान्ते शूद्रा, suggested by J. and the other Mss.;
इन्द्रालय, neither as a temple or anything else, would suit the context.
58. (1) I. प्राद्यत for प्रावृत (that which surrounds, hence meaning
प्राकार or enclosure) suggested by J. and the other Mss. (2) A. F. वेदमुक्तं ।
59. I. पूर्विकै for पर्वतैः, suggested by J. and the other Mss.
60. B. प्राकार for प्रचार ।
61. J. I. मध्य for मर्त्य which as suggested by the other Mss.,
seems an improvement.
62. (1) A. F. वप्राहाथ for वप्राभाव । (2) A. F. स्यदे, B. स्वदे for स्वते ।
(3) I. कुञ्जाकरम् for कुञ्जरकम्, suggested by A. B. F. J. and
supported by previous references.
65. I. रथ्यैर्दिवा, B. वत्सोत्तरैः for रत्नैरैपा, suggested by J. and the
other Mss.
67. (1) I. भूम्यं च for भूम्यन्ते, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. विद्या for युद्ध ।
68. (1) A. F. पृतनाभिवृतानाभिः । (2) B. नामयुतानां च सुराज्ञां च वृत
for the second pāda.
69. (1) I. वतद्वितं for तच्छिबिरं, suggested by J. and the other Mss.
(2) B. तत्व, A. F. तत्र for तन्त्र ।
70. B. भूसुराणां च for भूपहर्म्येषु ।
71. (1) A. F. वृक्ष, for रक्ष । (2) B. रक्षाकरैर्युक्तं ।
72. For संमित see line 54.
73. (1) A. F. रक्षः, B. रक्षा । (2) A. F. सनु, B. संवृ ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER X 67
75. A. F. समुदं तदिवं, B. समुदं तुदसं ।
77. (1) A. F. प्रदेशे तु for प्रतितटे । (2) B. दोषकै, A. F. द्रोणैयुक्तं इचैव
for the second pāda.
79. I. J. दुर्लंभ for क्षुल्लक, suggested by A. B. F. and seems more
suited to the sense.
80. A. F. नास्यात् त्राश्रयांद, B. नरस्यादावाश्रयाडु for नास्वादमग्रहार in
I. J. ; the emendation within brackets is suggested by B. A. F.
81. J. I. वर्धकं वप्रमोरितम् for the second pāda ; the emendation
is suggested by B. and supported by the contents (see line 41 above).
82. A. F. कोष्टकम् for कोलक ।
83. (1) I. वद्योन्यांत्य for वर्णांन्तर । (2) B. युक्तं तु स्ववृतम् for जनैर्वृतम् ।
84. A. F. नियतं, I. निर्गमं (which is apparently a copyist's mistake,
see line 42), for निगमं ।
85. A. F. त्ल, B. भूषा for तोर ।
86. (1) B. मंढप for मन्दिर । (2) I. J. स्कन्धावार समन्वितम् for स्कन्धावार-
मुदाहृतम्, suggested by line 42 above.
87. A. F. गृहं तस्यादिकोदिकः, B. गृहतश्चरिररितः ।
88. I. हित्य प्रं, B. भृत्यार्थ for हित्यर्थे ।
89. (1) A. B. F. सताशति for सर्वाननि । (2) A. F. दुर्गादि, B. दुर्गोत्ति
for दुर्गाणि ।
90. A. B. F. रख for वन ।
92. (1) I. मृत for वृत, suggested by J. and the other Mss. (2) B.
सर्व for second पर्व । (3) A. B. F. समीपणे for समीषके ।
94. I. न for तल, suggested by J. and the other Mss. The वनदुग
is defined as खजनोदकं स्तम्बगहनं वनदुर्गं in the Artha-śāstra (see the writer's
Dictionary, page 259). In this line पर्जन्य may mean उदक, प्रन्तर
may stand for गहन and गगन for ख ।
97. B. दुर्गमैः for कन्दरैः ।
98. I. नृपतिः सर्वैत for नृपतिस्तिष्ठेत, suggested by J. and the other
Mss.
99. (1) A. F. पाना for वना, and दृरकम् for दृषकम् । (2) B. नवमेक-
जलाभासात् पमान्य बिट्टुरकम् ।

68 MĀNASĀRA
100. (1) I. संल for सङ्कलं। (2) A. नानामन्त्रिग्रामं; B. omits this,
(3) A. F. गण, B. रण, I. J. गृह, for रथ suggested by line 91.
101. A. F. प्रेतमृद्वैरवी, B. वेदन्त्य for प्रेतादिभैरवैः।
102. (1) A. F. प्रवृष्टीभि, B. प्रवर्ष for शिलावर्षै। (2) I. शेषोक्यं पेश for
रालोक्य वेश, suggested by J. and the other Mss. (3) B. द्विरयोग्यं वेश्मनिर्गमैः।
103. A. F. सामकै, B. समारंभैः for सामर्थ्यैः। (2) J. कृतस्तन्त्र, A. F. कुतंच
for कृतान्तं।
104. I. मित्र for मिश्र, suggested by J. and the other Mss. B. संचारैस्सह-
विस्तृतं for the second pāda.
Between lines 104 and 105, lines 109—111 are repeated in the
Codex Architypus.
105. A. F. तन्नासीत, B. तन्नाशित, J. तन्नाविस्तृत for तन्नास्थितं।
106. B. omits this line. परिधैः(खैः) is another ungrammatical
form, the confusion being apparently due to analogy.
107. I. दुर्गके, B. दुर्गम, A. F. निर्गमे for निर्गम, suggested by J.
108. (1) I. दस्ति for हस्त, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
द्यो, B. का for को, suggested by J. and the other Mss. (3) I. J.
क्सम् for वृतम्।
109. तदर्थ is the reading in another place, where the line is repeated;
see note under 104.
110. (1) I. A. F. नगरीखां, B. नगराखां।
(2) We must read either नगराखां or सर्वासां; the former seems
more suitable.
111. A. F. I. J. दिगतायतम् for उत्तरसमन्वितम्, suggested by the reading
of the line elsewhere and seems more suitable, see note under 104.
112. (1) I. परकन्यं for एकरथ्यां। (2) A. B. चैकैक।
(3) A. F. वर्धयेत्, B. पकवीथि विवर्धयेत्, I. विधि।
B. omits the lines 113—115.
113. I. विधि for वीथि।
114. A. F. युक्त for संयुक्त।
115. (1) A. F. J. वास्तु, I. वस्तु। (2) J. वानियं, A. F. वह्निनियं, I. वान।
Colophon:—I. J. A. F. एकादशो, B. पंचदशो।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XI 69
CHAPTER XI

1. All Mss. have अथ preceding the first line whereof A. F. omit
   शास्त्रे and make अथ as a part of the line. It should be noticed that this
   is one of the badly preserved chapters.
2. (1) B. चतुरस्रं । I. (2) J. and the other Mss. तदा for तत् ।
3. (1) B. ताश्च for तं वा suggested by J. (2) A. F. चञ्च, J. धाञ्च । (3)
   for the last pāda B. चतुर्थांश तथैव च, J. येाकम् ।
4. (1) A. B. F. उत्तमं for उक्तं हि । (2) A. B. F. पकाने, J. omits this.
   (3) I. J. add क्रमशः between lines 5 and 6.
5. (1) I. द्वि for वि suggested by J. and the other Mss. (2) A. F.
   करणे, B. कर for करें ।
   (3) J. वृध्या, B. क्रामेण च ।

70 MĀNASĀRA
16. (1) A. B. F. हर्म्ये । (2) A. F. omit इदम् । (3) B. उक्तम्, I. J. उत्तमम् ।
17. (1) A. F. विशालद(लाद)धिकम्, J. विशालाथै चाधिकम् । (2) J.
हर्म्यक, B. हर्म्यँम ।
18. A. F. तटि, B. J. तति for तत्र । The emendations within round
brackets are suggested by the second pādas of lines 19 and 23, chapter
XXXV.
19. (1) I. उत्सेतधस्य मानं यद्धौनाधिका बाधिका त्रियः ।
(2) A. F. J. बाधितः, B. वादितः ।
(3) The emendation within round brackets is suggested by
the first pāda of line 19, chapter XXXV.
20. I. नानापञ्चाविधानं स्यात् for the second pāda suggested by J. and
the other Mss.
21. (1) A. F. पौष्टिकमध्यममानं, B. पौष्टिकमानं । (2) I. पाष्टिकहर्म्ये च
हीने for the second pāda suggested by J. and the other Mss: this is
obviously a confused reading for जयदं read as जायते by B. in the next
lines. Compare line 24, chapter XXXV.
22. (1) I. द्वयत, B. जायते for द्विगुणं suggested by J. and the other
Mss.
(2) A. F. चमाहृत कर्मत्वितम, I. चाद्भुतं मर्कयुतम् for the second
pāda suggested by J. and the other Mss.
23. I. कराधिकोदयं for कराधिकोदय suggested by J. and the other Mss.
25. (1) B. त्रिदश नवदांतंशकरां तक्तं पञ्चदश विपुलं । (2) J. क्रमदेशकरमा-
रम्य तं च for the first pāda. (3) A. F. विकारं तं for करान्तं च ।
26. (1) I. द्विद्वितलं for द्वितलं हर्म्यं suggested by J. and the other Mss.
(2) B. डंदोरितं ।
27. I. रथ for रस suggested by J. and the other Mss.
28. (1) B. हस्तेन तं for दशहस्तान्तं । (2) A. F. B. omit चेति ।
29. J. करविधिं for करालयं (रान्तं) ।
30. (1) I. द्विद्वितल for द्वितलहर्म्ये suggested by J. and the other Mss.
(2) I. मुचैरिति for मुख्यैरेतत् suggested by J. and the other Mss.
B. D. omit lines 30-39.
31. A F. पौष्टिकं जयंतं चात् for the second pāda.
32. (1) A. F. द्वौहस्ते विवर्धने प्रोक्तं द्रुतं for the whole line. (2) I. कमता ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XI 71
33. A. F. विपुलात् for विपुलाव् ।
34. 1. सैक, A. F. संसु for वसु suggested by J. and the other Mss.
35. (1) I. J. सप्रकार for सप्तदश suggested by the other Mss.
(2) I. विंश कथितः for पञ्चधा कथितम् suggested by J. and the
other Mss.
36. (1) A. F. J. चाष्टौ for चारभ्य । (2) J. शत for second दश, A. F.
omit this.
37. (1) A. F. J. द्वौहस्ते विवर्धने प्रोक्तं for the first pāda.
(2) I. विपुलमे च तत्तत् for the second pāda suggested by J. and
the other Mss.
(3) A. F. विशाल for विपुल ।
41. I. J. त्रिधा, A. F. तिथौ for तिथि suggested by the other Mss.
and supported by the context.
42. J. स्थ्ल, A. F. स्थूल for स्थल ।
43. A. F. त्रिमुखविधमुत्सेधं तत् for the second pāda.
44. J. प्रोक्तम् for पूर्ववत् ।
45. (1) A. F. omit दश । (2) A. F. स्तिथौ, J. तिथौ for तिथि ।
(3) I. हन्तम् for हस्तम् ।
46. J. विंशस्त्वेक ।
47. I. J. चेत् for चेति suggested by A. F.
48. (1) For पैष्टिक there is पाष्ठिक on the margin of the codex
architypus. (2) A. F. च शले।
50. A. F. पंचति, I. पादे for पङ्कि suggested by J.
51. It should be noticed that विंशतिः, विंशः and विंशत् are
indifferently read in lines 50, 51.
52. (1) A. F. J. एवं च । (2) A. F. थले for तले ।
53. A. F. J. चादौ चैक ।
54. (1). पडाधिक seems to be misread for शताधिक । (2) I. पञ्चांशाहस्त,
the emendation is made with J. and the other Mss.
55. A. F. जनयति कत्रितयं ।
58. (1) A. F. एतं । (2) A. F. पैष्ठि, पाष्ठिक is written on the margin.
59. (1) A. F. मुदितं, which is the last expression of the preceding
line read at the beginning of this line, (2) A. F. दौ सैक for दावेक ।

72 MĀNASĀRA
60. A. F. एतं मर्म ।
61. (1) J. दूह्यं for द्यम्, A. F. omit this word. (2) A. F. पैष्णोक ।
62. (1) I हनुहस्तासेक for मनुहस्तन्वेक suggested by J. and the other Mss.
(2) वृद्धेन is apparently for वर्धनेन । (3) A. F. एकादशी ।
64. I. द्विगुक्तमुदिम् for the second pāda.
65. I. द्वैक for चैक suggested by J. and the other Mss.
66. A. F. संभवन्मिदं; A. F. रसतल जयतमितं for विपुलं पञ्चकमिति ।
67. This line is very clumsy. The ideas, however, intended to be
expressed by this line are the intermediate type of the six-storeyed buil-
dings and the height called जयद, compare lines 63, 70 ; also 60-61, etc.
68. (1) I. अष्टादश for षोडश suggested by J. and the other Mss. (2)
I. ष for चै । (3) I. विस्तार for हस्त suggested by J. and the other Mss.
71. Both in I. and J, the lines 71—88 occur after line 87.
75. Both for the sake of metre and meaning which is warranted
by the context, the expression मध्यम must be supplied; I. J. have समु
दिष्टम् after क्षुद्र ।
76. A. F. जयता चाहु for जयदं चाद्भुतम् ।
82. A. F. पद्धतल ।
84. A F. सप्तत्रिंशार्ध ।
85. The plural form of कर in this place is peculiar.
88. I. J. रिशाद्वया ।
91. A. F. एव दश शत ।
93. I. J. हस्तादि सन्तु for the first pāda.
94. I. राभ्याच for राज्य चतुश्च ।
96. (1) J. हस्ते for हर्म्ये । (2) I. adds तल before विपुल ।
97. (1) I. रूप for स्तूपि, A. F. स्थूपि ।
98. I. हस्तपर्यंतं for हस्तान्तम् ।
99. (1) I. त्रिंशाधिक for पञ्च । (2) A. F. शराद्विक for चत्वारिंशत । (3)
A. F. J. हस्तान्तम् for हस्तपर्यन्तम् ।
100. (1) A. F. हस्तादिकाष्ट, I. J. पञ्चाकाष्टापश्च ।
101. I. J. तल for दश ।
104. A. F. मध्येकरं पादं द्विकह्वपमाहासं for the second pāda.
105. A. F. मध्यवृत् for पूर्ववत् ।