मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

of the variant:
"(द्री भि)" -> variant for what?
If the variant is "द्री भि", it replaces two syllables!
What two syllables does it replace?
Look before "(द्री भि)": there are two syllables!
Syllable 1: 'धैर्'?
Syllable 2: 'ल्ये'?
Wait, if base is '... ल्ये', variant is 'भि'?
Wait, could base be 'र्बे' 'ल्ये'? Or 'वै' 'ल्ये'?
Wait, look at: 'धैर्' 'व्ये'?
Let's look at the font in: "लोहद्रव्येण" (line 5): 'द्र' has a slant down-left. 'व्ये' has 'व' joined to 'य' with an 'े'.
In line 14:
letter 1 after (त्या): 'धै' or 'द्यै' or 'वै'? It has an upper part, middle bar... wait, it's 'वै'!
Wait, does it have a repha?
Look at the top: two slants and a repha? Yes, 'वैर्' or 'धैर्'.
Next letter: 'व्ये' or 'ल्ये' or 'त्ये'? It has a loop on left, joined to 'य': 'ल्ये'?
Wait, what about 'द्री भि'?
द् + र =

विस्तृतं भवेत् ॥ ८१ ॥
(Wait, it is व(फ)लकं विस्तृतं भवेत् ॥ ८१ ॥)

Everything is clear and accurately identified. I will now output line by line with Markdown tags and accurate transcriptions.५०] भूषयलक्षणम् ३२७
पर्यङ्कमञ्जूषाविस्तारं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनद्विगुणान्तकम् ॥ ६८ ॥ 136
तद्विस्तारसमोत्सेधं कुर्यात्तु चतुरश्रकम् ।
वृत्तं वृत्तायतं वापि यथा कांस्यैश्च लोहजैः ॥ ६६ ॥
पादमर्धाङ्गुलं वापि दारुजस्य मानं भवेत् ।
तदुत्सेधे त्रिचतुर्भागमेकांशेन वरण(विधान)कम् ॥ ७० ॥ 140
एककोष्ठं द्विकोष्ठं वा त्रिकोष्ठं वाथ कल्पयेत् ।
यथाबलं यथायुक्त्या तथावन्धायसेन च ॥ ७१ ॥
तदेव मञ्जूषोत्सेधे पादाधिकमेव वा ।
अर्धाधिकमेवं वा तैलमञ्जूषिकोन्नत

३२८ मानमारे [अध्यायः
तत्पादाधिकमेवं वा पादोनं द्विगुणायतम् ।
द्विगुणान्तं तदायामं घनं युक्त्या च योजयेत् ॥ ८२ ॥ 164
पुरतः पृष्ठतो मध्ये पर्व(दर्प)शं भद्रसंयुक्तम् ।
पार्श्वयोर्वारणां(द्वारं) कुर्यात्(न्त) तस्याधोऽक्षं ससंयुतम् ॥ ८३ ॥
तस्याधो फलकैर्युक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
आयसे नि(चा)र्गलं कुर्याद्योजयेदृजुमेव वा ॥ ८४ ॥ 168
वस्त्रो(वास्तू)र्ध्वं चैकहस्तान्तं दो(दो)लाया फलकान्तकम् ।
तदूर्ध्वं वाजनान्तं स्यान्नि(द)र्गलायाममीरितम् ॥ ८५ ॥
नि(अ)र्गलाग्रे द्वयाग्रं स्यात्फलकावलयान्वितम् ।
दोलाया लक्षणं प्रोक्तं तुलाक्षणमुच्यते ॥ ८६ ॥ 172
हस्तद्वयं समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रिहस्तान्तं तुलायामं कन्यसाद्युत्तमान्तकम् ॥ ८७ ॥
अस्त्रग्राहाद् भूपादीन्सार्थभौमावसानकम्(कान्) ।
क्रमात्तु नवधा प्रोक्तं त्रिचतुर्मात्रविस्तृतम् ॥ ८८ ॥ 176
मध्ये चाम्रविशाले तु तत्तदंशेन हीनकम् ।
आम्रव्याग्रं क्षयं कुर्यादग्रयोर्बलयान्वितम् ॥ ८९ ॥
दण्डायामं च मानेन मध्यजावा(जिह्वा)यतं तथा ।
दण्डतारं त्रिभागैकं जिह्वामूलविशालकम् ॥ ९० ॥ 180
तदष्टांशैकभागं वा षोडशांशोनमेव वा ।
तत्तदर्धं प्रमाणं वा तत्तज्जी(जि)ह्वाग्रविशालकम् ॥ ९१ ॥
अथवा सूचिनिभं कुर्यात्तन्मूलाग्रक्षयं(य)क्रमात् ।
तदर्धं बहु(वह)लं कुर्यात्तन्मूले छिद्रसंयुक्तम् ॥ ९२ ॥ 184
तत्पुरे(रः) पृष्ठ(पार्श्व)देशे तु कीलयेत्तोरणाङ्घ्रिकम् ।
तस्मात्तत्तोरणोत्सेधं जिह्वापादाधिकं भवेत् ॥ ९३ ॥
तोरणाग्रे तु(ग्रमध्ये) वलयं लम्बानार्थं तु योजयेत् ।
जिह्वायामं(म)समं पत्रं(त्र)विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ ९४ ॥ 188
किञ्चिन्निम्न(न्नं) तलं कुर्यात्सुवृत्तार्थाङ्गुलं घनम् ।
तत्समं चास्य चाष्टं वा तत्पत्रैर(चतुश्छिद्रौ)ष्ठकोत्तरे ॥ ९५ ॥

५०] भूपबाललक्षणम् ३२६
पत्रद्वयसमायुक्तं चायसेनेव कारयेत् ।
दार्विकं चायसे वापि तुला(लां) युक्त्वा च कारयेत् ॥ ९६ ॥ 192
जिह्वां च तोरणां वापि सर्वथा लोहजं भवेत् ।
बन्धयेन्त्रि(द्)गलैः पत्रैः(त्रे) द्विषण्डे चोभयाग्रकौ ॥ ९७ ॥
तुलालक्ष्य(लक्षण)मिदं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
भूपानां दक्षिणे हस्ते मध्यमालक्ष्यमुच्यते ॥ ९८ ॥ 196
पत्रतुल्यं(ङ्गं) युगाङ्गुल्यं पीठे तुङ्गद्वयाङ्गुलम् ।
नालं द्वादशमात्रं स्यादायाममिति कथ्यते ॥ ९९ ॥
पत्रतारं द्वयाङ्गुल्यं पीठतारं तथैव च ।
पत्रपृष्ठं(पीठं) तदर्घाशं वक्रतुङ्गं तु निश्चितम् ॥ १०० ॥ 200
नालतारा(रम)र्धमात्रं स्यात्पीठयुक्तं तुलां(नालं) घनम् ।
मूलं तु सूक्ष्मसूचिवत्कुर्यात्तद्विचक्षणः ॥ १०१ ॥
मूले च त्रित्रिमात्रे तु नालतारार्धं विस्तृतम् ।
तदूर्ध्वे च त्रिमात्रे तु त्रिधा विस्तृतं भवेत् ॥ १०२ ॥ 204
सुवृत्त(त्तं) नालदेशे तु पत्रमूले तु कर्णयुक् ।
स्निग्धं च पुलकैर्युक्तं हेमरत्नैः(खाभिः) स्वलङ्कृतम् ॥ १०३ ॥
पत्रे तु ब्रह्मदैवत्यं(तं) पीठे तु विष्णुदैवतम् ।
नाले तु रुद्रदैवत्यं(तं) सूक्ष्मं(कर्णे) चैव सरस्वती ॥ १०४ ॥ 208
एवं तु चाधिदैवत्यं(तं) कर्णमेवं प्रकल्पयेत् ।
सर्वेषामपि नीलं(डं) च चलं वाप्यचलं भवेत् ॥ १०५ ॥
एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
साष्टाष्टपञ्चमात्रान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १०६ ॥ 212
मृगनाभिविलाडस्य पञ्जरस्य विशालकम् ।
तदर्धं च त्रिपादं च तत्समं पाद्मा(म)धिकम् ॥ १०७ ॥
अत्यर्धे[को]न [च] तस्यैव शान्तिकादिशरांशकम् ।
द्वो(भौ)मात्रस्तरान्तं वा मस्तकान्तं शिखान्तकम् ॥ १०८ ॥ 216
नवाङ्गुलं समारभ्य द्विय्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १०९ ॥
41

३३० मानमारे [ध्यायः
शुकपञ्जरविस्तारं नवधा परिकीर्तितम् ।
उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समग्रं चापि विस्तृतम् ॥ ११० ॥ 220
सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा कन्यसादिभिः ॥ १११ ॥
चातकस्य चकोरस्य पञ्जरस्य विशालकम् ।
विस्तारं द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ॥ ११२ ॥ 224
आयाममिति हि प्रोक्तमुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् ।
एतत्तु दण्डाकारं मरालस्यापि योग्यकम् ॥ ११३ ॥
तदेव चतुरश्रं स्यान्नीडं पारावतस्य च ।
पञ्चविंशाङ्गुलमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ ११४ ॥ 228
सैकाष्टकनन्दमात्रान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
पञ्जरं नीलकण्ठस्य नवधा विस्तृतं भवेत् ॥ ११५ ॥
सममेवं विशालं स्यादुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् ।
पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ११६ ॥ 232
एकविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
कुञ्जरीयकुलालस्य नवधा विस्तृतं भवेत् ॥ ११७ ॥
उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समतारं समाश्रकम् ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ११८ ॥ 236
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् ।
विशालं नवधा प्रोक्तं खञ्जरीटस्य पञ्जरम् ॥ ११९ ॥
समाश्रं चतुरश्रं स्यादुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् ।
पञ्चदशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ १२० ॥ 240
एकाद(कत्रिं)शाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा कन्यसादिभिः ।
कुक्कुटस्य कुलालस्य विशालं तुङ्गं पूर्ववत् ॥ १२१ ॥
एकादशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सप्तविंशाङ्गुलान्तं च कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १२२ ॥ 244
विशालं पूर्ववत्तं तु नकुलस्यापि पञ्जरम् ।
चटकस्य पञ्जरस्य विचित्रीवोक्तवत्कुरु ॥ १२३ ॥

५०] धूपशाललक्षणम् ३३१
नवाङ्गुलं समारभ्य पञ्चविंशाङ्गुलान्तकम् ।
पूर्ववन्नवधा प्रोक्तं विशालं तुङ्गं पूर्ववत् ॥ १२४॥ 248
विस्तारं तु समाश्रं स्याद् गोधारैः(रस्य) पञ्जरान्वितम् ।
सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १२५॥
अर्धाधिकं त्रिहस्तान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
नवधा व्याघ्रनीडं स्याद्विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ १२६॥ 252
उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समाभ्रं तद्विशालकम् ।
चतुरश्रैकभित्तिः स्याच्चतुःस्तम्भसमन्वितम् ॥ १२७॥
मध्यद्वारं तु संकल्य कवाटं चैकमेव च ।
उत्सेधे तु षडंशं स्यात्पादुकं चैकभागिकम् ॥ १२८॥ 256
पादोशं तु युगांशं स्यादेकांशं चोर्ध्वपट्टिका ।
अथवाष्टांशतुङ्गे तु चैकांशं पादुकं द्वयम् ॥ १२६॥
षड्भागं पादतुङ्गं स्यादेकांशमूर्ध्वपट्टिका ।
चतुष्कं च चतुर्द्वारु पादुकं चोर्ध्वपट्टिका ॥ १३०॥ 260
कुर्यात्कर्करि(रिं) कोष्ठे तु पादमूलाग्र(ग्रे) योजयेत् ।
ऊर्ध्वाधो निर्गमं शूले त्रियंकीलं प्रयोजयेत् ॥ १३१॥
एकद्वित्रिचतुर्मात्रं पादविष्कम्भमिष्यते ।
द्वित्रिवेदचतुष्पञ्चषट्सप्ताङ्गुलकं तथा ॥ १३२॥ 264
पट्टिकोपानविस्तारं यथायुक्त्या प्रयोजयेत् ।
ऊर्ध्वाधश्च चतुर्दिक्षु वातायनं समुद्भवत् ॥ १३३॥
तरङ्गे(तुङ्गे च) वेत्रसंयुक्तं कुञ्जराद्यैरलंङ्कृतम् ।
पादानां चतुरश्रं वा चोक्तवत्समलङ्कृतम् ॥ १३४॥ 268
तदेव चोर्ध्वदेशे तु कृत्वा चक्राकृतिस्तथा ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं कुर्यात्तु सर्वनिीडकम् ॥ १३५॥
चातकस्य चकोरस्य दण्डकाकृतिवद् भवेत् ।
द्वितृतीये(तय) चतुष्पञ्च वासं कुर्यात्तु दीर्घके ॥ १३६॥ 272
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
शुकस्य पञ्जरे तुङ्गे चाष्टभाग(गं) विभाजिते ॥ १३७॥

has a curve like २!
Wait, look at line 16: ॥ २४५ ॥ or ॥ १४५ ॥? It has the same curve!
Wait, look at line 19: ॥ २४६ ॥!
Wait, look at the margin numbers on the right:
Line 2: 276
Line 6: 280
Line 10: 284
Line 14: 288
Line 18: 292
Line 22: 296
Line 26: 300
These margin numbers count lines of the text in the chapter!
Line 276 is line 2!
Line 280 is line 6!
Line 284 is line 10!
Line 288 is line 14!
Line 292 is line 18!
Line 296 is line 22!
Line 300 is line 26!
This means the lines are continuous within the chapter! This is all ONE chapter!
And why did the verse numbers jump from 145 to 246?
Because the typesetter made a HUGE typo: they switched from 14x to 24x!
In fact, line 12 is printed as २४३ (types

५०] भूषणलक्षणम् ३३३
ब्रह्माविष्णुमहेशशक्रसकलैः दिक्पालकैः किन्नरैः
गन्धर्वैरपि सर्वदेवनिकरैः दुर्गाशचीगौरीभिः । 304
चामुण्डादि(दैः) सरस्वतीगणपतेः षाण्मातुरस्यापि तत्
संख्यातं सकलं विभूषणगणा[नि] नित्यादिनैमित्तिकैः ॥ २४६ ॥
राजाधिराजैरपि राजसर्वैः
वर्णांश्च तस्तै(त्रिभि)रपि देवदेव्याः । 308
विहङ्गमैः (नानां) पञ्जरमेवमुक्तम्
कृतं श्रियेत्यन्यदलक्ष्मि(च्मी)हेतुः ॥ २५० ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भूषणलक्षणविधानं नाम पञ्चाशदध्यायः ॥

त्रिमूर्तिलक्षणम्
ब्रह्माविष्णुमहेशानां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
हिरण्यरजतेनैव ताम्रेणैव शिले वापि(लया वा) ॥ १ ॥
दारुजे[न] सुधे वापि[घया च] शर्कराभासमृत्तिका(द्विश्च) ।
एतैस्तु नवधाद्रव्यैः चो(श्रो)त्तमादि त्रयं त्रयम् ॥ २ ॥ 4
चलं वाप्यचलं चापि नवद्रव्यैस्तु निर्मितः ।
लोहजैमृत्(श्च) सुधा चै(घयै)व शर्कराभासमृत्तिका(द्विश्च) ॥ ३ ॥
चलद्रव्यमिति प्रोक्तमन्येषां च(वा)चलं विदुः ।
चित्राङ्गमर्धचित्राङ्गमाभासाङ्गं त्रिधोच्यते ॥ ४ ॥ 8
सर्वाङ्गं द्रव्य(दृश्य)मानं यच्चित्रमेवं प्रकथ्यते ।
अर्धाङ्गद्रव्य(दृश्य)मानं च तदर्धचित्रमिति स्मृतम् ॥ ५ ॥
अर्धार्धदर्शनं(दृश्य)मानमाभासमिति कथ्यते ।
आभासं पञ्चवर्णेन पट्टवित्येव(भित्तौ वा) कल्पयेत् ॥ ६ ॥ 12
चित्रं यत्नोत्तमं प्रोक्तमर्धचित्रं तु मध्यमम् ।
आभासमधमं प्रोक्तं कुर्याद्देवं तु सर्वदा ॥ ७ ॥
उत्तमं सर्वसिद्धिः(द्धि) स्यान्मध्यमं भोगमोक्षकम् ।
अधमं भोगसिद्धिः(द्धि) स्यादीश्वरेणैव कीर्तितम् ॥ ८ ॥ 16
स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं बेरमुच्यते ।
जङ्गमं चोत्सवं भवेत्सर्व(वं) स्थाबरमिष्यते ॥ ९ ॥
उत्तमं लोहजं बिम्बं पीठाभासं तु चोत्स(त्त)मम् ।
स्थानकं चासना(नं) शयनं वैशाखं वैष्णवं तथा ॥ १० ॥ 20
नृत्तादिसर्वबेराणां द्रव्यमुक्तं सनातनम् ।
तत्तद्द्रव्यैस्तु बिम्बानां भिन्नपीठं प्रकल्पयेत् ॥ ११ ॥

अध्यायः ५१] त्रिमूर्तिलक्षणम् ३३५
लम्बासने च शयने शिलापीठं तु भिन्नकम् ।
एककाले कृतं सर्वं सुधासूटकटशर्करैः ॥ १२ ॥ 24
बेराणां द्रव्यमित्युक्तं मूर्त्तिध्यानं प्रवक्ष्यते ।
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं द्विपादं चाष्टलोचनम् ॥ १३ ॥
अष्टकर्णसमायुक्तं तनूरुश्चैकाकृतिस्तथा ।
उत्तमं दशतालेन मानयेच्चाङ्गमानकम् ॥ १४ ॥ 28
स्थानकं चासनं वापि चीरवे(राम्ब)रधरं तथा ।
वरदाभयहस्तं च जटामकुटमण्डितम् ॥ १५ ॥
कुण्डिका चाक्षमाला च वामे वामे करे क्रमात् ।
स्रुक्स्रुवधारणं वापि प्राग्वरदाभयान्वितम् ॥ १६ ॥ 32
मकरलाञ्छितं पुष्पं कुण्डलं वाथ कर्णयोः ।
यज्ञसूत्रोत्तरीयादि मात्रायोदरबन्धनम् ॥ १७ ॥
हारोपग्रीवसंयुक्तं बाहुमालाविभूषितम् ।
केयूरकटकाद्यैश्च कुर्यात्तु मणिबन्धनम् ॥ १८ ॥ 36
कटकत्रयसंयुक्तं नलका(क)कटकान्वितम् ।
कटिसूत्रादिपट्टं स्यान्नीव्यं चलनसंयुतम् ॥ १९ ॥
रत्नाङ्गुलीयकैः हस्तौ पादं जालसरत्नकम् ।
ललाटे वृत्ततिलकं स्याच्चन्दनागुरुमेव च ॥ २० ॥ 40
सर्वाङ्गं हेमवर्णी स्यात्तलकान्तं तु चीरयुक् ।
पार्श्वयोः शक्तिकोपेतं दक्षिणे तु सरस्वती ॥ २१ ॥
वामपार्श्वे तु सावित्री सर्वारणभूषितम् ।
एवं पितामहं प्रोक्तं कुर्याच्छिल्पविद्विबुधः ॥ २२ ॥ 44
चतुर्भुजं द्विनेत्रं च किरीटमकुटान्वितम् ।
पीताम्बरधरं युक्तं श्यामवर्णाङ्गशोभितम् ॥ २३ ॥
सर्वे(वै)वक्षःस्थले कुर्यात्तदूर्ध्वे श्रीवत्स लाञ्छनम् ।
उत्तमं(म)दशतालेन चाङ्गमानं च मानयेत् ॥ २४ ॥ 48
कटकं वा गदाधा(ध)रं चोर्ध्वमाश्रितमेव वा ।
अथवा वरदहस्तं स्यात्पुरते वामहस्तके ॥ २५ ॥

३३६ मानसारे [अध्यायः
दक्षिणो त्वभयं पूर्वं सव्ये चापर(रे) चक्रयुक् ।
अपरे वामहस्ते तु पाञ्चजन्यावधारणम् ॥ २६ ॥ 52
तत्समं कर्णपत्रं स्यात्कुर्यान्मकरकुण्डलम् ।
प्रसन्नवदनं तुङ्गं नासि दीर्घाक्षिशोभितम् ॥ २७ ॥
हारोपग्रीवसंयुक्तं यज्ञसूत्रोत्तरीयकम् ।
रत्नोदरबन्धं स्याद् बाहुमालाविभूषितम् ॥ २८ ॥ 56
कटकं कटिसूत्रं च केयूरं रत्नपूरितम् ।
रत्नाङ्गुलीयकैर्युक्तं पादजालविभूषितम् ॥ २९ ॥
नलकान्तं चलान्तं स्यात्पीताम्बरविलम्बनम् ।
शिरश्चक्रं शिरःपृष्ठे युक्तं सर्वाङ्गभूषणम् ॥ ३० ॥ 60
द्वयोर्जङ्घावसानं स्याद् वनमालामनोहरम् ।
एवं तु विष्णुमूर्तिः स्याच्छक्तियुक्तं(क्ता) तु पार्श्वयोः ॥ ३१ ॥
त्रि(श्री)भूमिं

५१] त्रिमूर्तिलक्षणम् ३३७
मध्ये चान्वितवक्त्रं स्याल्ललाटे चैकनेत्रयुक् ।
ग्रीवस्य वामपार्श्वे तु कालकूटसमन्वितम् ॥ ४० ॥ 80
यज्ञसूत्रोत्तरीयं च सर्वरत्ना(त्न)ङ्गुलीयकै ।
स्थानकं चासनं वापि पाद(दं) नूपुरशोभितम् ॥ ४१ ॥
एवं तु रुद्रमूर्तिः स्याद् वामभागे तु पार्वती ।
उत्तमं(म)दशतालेन मानयेत्स्वङ्गमानकम् ॥ ४२ ॥ 84
देवीनामपि सर्वेषां मध्यमं दशतालकम् ।
पद्मपीठं महापीठं त्रिमूर्तीनां च योजयेत् ॥ ४३ ॥
प्रभाव(पा च) तोरणं वापि कल्पवृक्षं च संयुतम् ।
एवं तु रुद्रविष्णूनां(ष्णोः) कुर्यात्तत्तु विधिवत्ततः ॥ ४४ ॥ 88
सर्वालङ्कारसंयुक्तं देवं ध्यात्वा त्रिमूर्तिनम् ।
अन्यान्य(न्यम)नुक्तं सर्वेषां शास्त्रमार्गेण योजयेत् ॥ ४५ ॥
उत्तमं(म)दशतालवशात्तु यत्
ब्रह्मविष्णुशिवसकलाङ्गकैः । 92
स्थावरे च जङ्गमकै [यदुक्तं]
शिल्पिभिः कुरु वाक्त(वोक्तं) मुनिवरैः ॥ ४६ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे त्रिमूर्तिलक्षणविधानं नाम एकपञ्चाशदध्यायः ॥
42

लिङ्गविधानम्
लिङ्गमानविधिं(धिः) सम्यगलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
शैवं पाशुपतं चैव काला(ला)मुखं महावृ(व्र)तम् ॥ १ ॥
वामं च भैरवं चैव लिङ्गबा(स्वा) मान(नाम) षड्विधम् ।
समकर्ण वर्धमानं शिवाङ्कं स्वस्तिकं तथा ॥ २ ॥
एतच्चतुर्विधं लिङ्गं विप्रादीनां च योग्यकम् ।
समकर्ण भूसुराणां भूपानां वर्धमानकम् ॥ ३ ॥
वैश्यानां च शिवाधिक्यं(वाङ्कं च) परेषां स्वस्तिकं भवेत् ।
विप्राणां सर्वलिङ्गं च कुर्याद्दोषो न विद्यते ॥ ४ ॥
शिवाधिकं(वाङ्कं च) स्वस्तिकं प्रोक्तं लिङ्गं भूपस्य योग्यकम् ।
स्वस्तिकं च शिवाधिक्य(वाङ्कं च) वैश्यानामपि योग्यकम् ॥ ५ ॥
शुद्धगर्भगेहे द्वारे प्रासादस्य विशालकम् ।
अधिष्ठानोदये पादं तुङ्गमानं तथैव च ॥ ६ ॥
हस्तमानाङ्गुलेनैव यजमानोदयेन च ।
एतत्तत्तद्विधि(धिः) प्रोक्तं प्रत्येकं बहुधा भवेत् ॥ ७ ॥
श्रेष्ठादीनि कनिष्ठान्तं प्रत्येकं त्रित्रिमानकम् ।
गर्भे नन्दविभागे तु ए(चै)कैकं लिङ्गतुङ्गकम् ॥ ८ ॥
केचित्तदेकभागे तु नवभाग(गं) विभाजिते ।
तदेकाशीति लिङ्गस्य (ङ्गं स्यात्) कन्यसादुत्तमान्तकम् ॥ ९ ॥
प्रत्येकं तन्त्रिधामानमेकैकं लिङ्गतुङ्गकम् ।
कन्यसा गर्भतारार्धं(र्ध) त्रिपादं मध्यमं भवेत् ॥ १० ॥
गर्भतारसमं श्रेष्ठं त्रिविधं लिङ्गतुङ्गकम् ।
गर्भगृहे तु माने स्याल्लिङ्गतुङ्गं प्रकल्पयेत् ॥ ११ ॥

अध्यायः ५२] लिङ्गविधानम् ३३६
शुद्धद्वारोदयं नन्दभागं कृत्वा विशालकम् ।
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् ॥ १२ ॥ 24
प्रत्येकं तु त्रिधा मानं साष्टादश (चैकाशीति) च लिङ्गकम् ।
प्रासादस्य विशाले तु गर्भगृहेो (हमु) क्तवद्भवेत् ॥ १३ ॥
अधिष्ठानसमं श्रेष्ठं त्रिपादं मध्यमं भवेत् ।
तदधं कन्यसं प्रोक्तं त्रिविधं लिङ्गमीरितम् ॥ १४ ॥ 28
अथवा नवभागं स्यान्नवलिङ्गमुदाहृतम् ।
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्प्रत्येकं पूर्ववद् भवेत् ॥ १५ ॥
पादोदयं नवांशं नवधा लिङ्गमानकम् ।
तदेवं चैकभागे तु चतुर्भाग (गं) विभाजितै ॥ १६ ॥ 32
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यात्षट्त्रिंशं लिङ्गतुङ्गकम् ।
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १७ ॥
हर्म्यतुङ्गं दे(न) वांशं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
एवं तु नवलिङ्गं स्यान्नवभेदोदयं भवेत् ॥ १८ ॥ 36
केचिद्धिमानतुङ्गे तु नन्दनन्दांशकं भवेत् ।
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यान्नन्दनन्दोदयं भवेत् ॥ १९ ॥
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्पूर्ववल्लिङ्गमिष्यते ।
एकहस्तं समारभ्य हस्तैकेन प्रवर्धयेत् ॥ २० ॥ 40
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यान्नवहस्तावसानकम् ।
एवं तु नवतुङ्गं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ २१ ॥
करं(र) त्रिपादमारभ्य सप्तमेन विवर्धनात् ।
पादोनसप्तहस्तान्तं पूर्ववन्नवलिङ्गकम् ॥ २२ ॥ 44
अथवा हस्तमारभ्य सा(चा)र्धहस्तेन वर्धनात् ।
सार्धवेदकराधं(न्तं) स्यान्नवलिङ्गोदयं भवेत् ॥ २३ ॥
पादहस्तं समारभ्य पादहस्तेन वर्धनात् ।
पादाधिकद्विहस्तान्तं नवलिङ्गं तु पूर्ववत् ॥ २४ ॥ 48
जातिक्र्छन्दं विकल्पं च आ(तु चा)भासं तु चतुर्विधम् ।
एकहस्तवशात्सर्वं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ २५ ॥

३४० मानमारे [अध्यायः
ळ्म्दादीनां तु मानं स्यात्षट्त्रिंशल्लिङ्गतुङ्गकम् ।
एकादशाङ्गुलामारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ २६ ॥ 52
सप्तविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा लिङ्गतुङ्गकम् ।
द्वादशाङ्गुलामारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ २७ ॥
षष्ट्यङ्गुलावसानं स्यान्नवधा लिङ्गमानकम् ।
पञ्चविंशाङ्गुलामारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ २८ ॥ 56
त्रिसप्ततित्रिमात्रान्तं नवधा लिङ्गतुङ्गकम् ।
सर्वेषां कन्यसं श्रेष्ठं पर्यन्ता(न्तम्)ङ्गुजमानकम् ॥ २९ ॥
यजमानस्य मेढ्रान्तं नाभ्यन्तं हृदयान्तकम् ।
स्तनान्तं बाहुसीमन्तं हन्वन्तं नासिकान्तिकम् ॥ ३० ॥ 60
नेत्रान्तं समतुङ्गं स्यात्प्रणवलिङ्गोदयं भवेत् ।
अथवा तुङ्गमाने तु नवभाग(गं) विभाजिते ॥ ३१ ॥
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
नव्यंशविधं लिङ्गं यस्स(ज)मानवशाद्विदुः ॥ ३२ ॥ 64
बहुधा स्थाप्यलिङ्गं वा नवलिङ्गं परिसंख्या ।
अथ हस्ताद्य(दि)मानं [च] सर्वलिङ्गेषु कल्पयेत् ॥ ३३ ॥
पञ्चादशाङ्गुलं मानं यन्मानं नवलिङ्गके ।
सप्ता(प्त)दशाङ्गुलान्तं च पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलमारभेत् ॥ ३४ ॥ 68
स्थापयेत्पञ्चलिङ्गे तु इ(चे)त्यूर्ध्वे न तु कारयेत् ।
तन्त्रिपादकरादुध्वं चाधिकं सर्वतुङ्गके ॥ ३५ ॥
सर्वधां चैकहर्म्यं तु ए(चै)कैकलिङ्गे तु संमतम् ।
बहुधा सर्वलिङ्गेषु तन्त्रिकर्णं न कारयेत् ॥ ३६ ॥ 72
द्विकर्णं बहुलिङ्गे तु त्रिकर्णं चैकलिङ्गके ।
लिङ्गतुङ्गमिनि प्रोक्तं तद्विशालमिहोच्यते ॥ ३७ ॥
त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलान्तं स्यादङ्गुलिङ्गे तु विस्तृतम् ।
अथवा तुङ्गमाने त्रिचतुष्पञ्चभागिकम् ॥ ३८ ॥ 76
तत्तदेकांशविस्तारं बहुलिङ्गविशालकम् ।
नागरं द्राविडं चैव वेसरं च त्रिधा मतम् ॥ ३९ ॥

५२] लिङ्गविधानम् ३४१
षट्सप्ताष्टाङ्गुलं चैकलिङ्गतारमिति स्मृतम् ।
नवपङ्किरुद्रमात्रं स्यात् समलिङ्गविशालकम् ॥ ४० ॥ 80
भानूए(सै)काङ्गुलं चैव चतुर्दशाङ्गुलमेव च ।
एवं तु चैकलिङ्गं स्याद्वि(ङ्गस्य वि)स्तारं परिकीर्तितम् ॥ ४१ ॥
पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलं चैव षोडशाङ्गुलमेव च ।
विस्तार(') दशाङ्गुलं चैव लिङ्गानामिति विस्तृतम् ॥ ४२ ॥ 84
अष्टादशाङ्गुलं चैव नवपङ्क्त्यङ्गुलान्तकम् ।
विंशत्यङ्गुलं चैव लिङ्गतारं त्रिधा मतम् ॥ ४३ ॥
एकविंशत्यङ्गुलं चैव द्वाविंशतिकाङ्गुलम् ।
त्रयोविंशाङ्गुलं चैव त्रिधा लिङ्गविशालकम् ॥ ४४ ॥ 88
चतुर्विंशाङ्गुलं चैव पञ्चविंशाङ्गुलं तथा ।
षड्विंशाङ्गुलं चैव विशालं त्रिविधं मतम् ॥ ४५ ॥
सप्तविंशाङ्गुलं चैव अ(चा)ष्टविंशाङ्गुलं तथा ।
नवविंशतिमात्रं स्याल्लिङ्गतारमिति स्मृतम् ॥ ४६ ॥ 92
अथवा त्रिंशदङ्गुल्यमेकत्रिंशतिमात्रकम् ।
द्वात्रिंशाङ्गुलं चैव लिङ्गतारमिति स्मृतम् ॥ ४७ ॥
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्प्रत्येकं त्रित्रिमानकम् ।
एवं तु नवधा लिङ्गं प्रत्येकं नागरादिभिः ॥ ४८ ॥ 96
अथवा तुङ्गमानं तु चतुष्पञ्चषडंशकम् ।
तत्तदंशैकभागेन चैकलिङ्गविशालकम् ॥ ४९ ॥
नागरं द्राविडं चैव वेसरं च त्रिधा मतम् ॥ ५० ॥
इष्टायामे द्विशंसत्रिंशदंशम् 100
कृत्वा क्रमादधिकं तदंशकम् ।
विस्तारं तत्कन्यसादि त्रिधा
युक्त्या धीमान् वेसरादीनि कुर्यात् ॥ ५१ ॥
बहुलिङ्गोदये सर्वे(र्वस्मिन्) ब्रह्मभागं विनोदयम् । 104
द्विभागं समकन्यंस्याद्वि(न्यसं वि)ष्णुरुद्रांशं तत्समम् ॥ ५२ ॥

३४२ मानमारे [अध्यायः
अथवा तुङ्गनवमं स्याद्वेद(दं) नारायणोदयम् ।
पञ्चांशं शिवोदयं स्याद् वर्धमानमिति स्मृतम् ॥ ५३ ॥
अष्टादशांशकं तुङ्गे वैष्णवं चाष्टभागिकम् । 108
दशांशं शिवोदयं स्याच्छिलाधिकं(वाङ्गं) लिङ्गमिरितम् ॥ ५४ ॥
उस्सेधे दशभागे तु विष्णोस्तुङ्गं षडंशकम् ।
वेदांशं शिवांशं स्यात्स्वस्तिकं बहुलिङ्गके ॥ ५५ ॥
कमलजहरिहरांशं तत्समं चैकलिङ्गे 112
मनु(मुनि)वसुनवभागैस्तुङ्गमष्टत्रि(त्र)याङ्गकम् ।
कमलजहरिहरांशं सर्वतोभद्रलिङ्गम्
द्विजकुलनृपतिपूज्यं वर्धमाना(नमपि) चैव ॥ ५६ ॥
पञ्चपञ्चाशदंशकोन्नतम् 116
ब्रह्माविष्णुशिवभाग(नं) तत्क्रमात् ।
तुङ्गमष्टयुगांशके कृते
तच्छिलाधिक(कं) [वैश्य]योग्यकम् ॥ ५७ ॥
स्वस्तिकस्य शतषट्(ष्टि) शिरो(वो)न्नतम् 120
षोडशांशविधि(धिर) वैष्णवं तथा ।
भ(रु)द्रभागविधिवत्समाचरेत्
संपदा(द)र्थमेव शूद्रयोग्यकम् ॥ ५८ ॥
वेदाश्राभं ब्रह्मभागे च मूले 124
चाष्टाश्राभं मध्यमे विष्णुभागे ।
वृत्ताकारमग्रके तच्छिलांशम्
कुर्यात्तु सर्वं चर्तुलि(चैकलि)ङ्गमेतत् ॥ ५९ ॥
वेदाश्रं वस्त्रश्रकं [वा] वृत्तं चैवम् 128
प्रोक्तानेकलिङ्गाग्र(अ) मूले [मध्ये] ।
वृत्ताकारं चाग्रके रुद्रभागे
कुर्याद्देवं शिल्पिविद्वद्भिरेव ॥ ६० ॥
एकानैकं चोक्तलिङ्गे शिवांशे 132
कुर्याद्धारा(रां) षोडशादिक्षयेन ।

५२] लिङ्गविधानम् ३४३
वृद्ध्या धारयत्(यां) सङ्ख्यावधा(सा)नम्
धारालिङ्गे चैवमुक्तं तन्त्रैः ॥ ६१ ॥
पञ्चषड्मुनिर(न्य)ष्टविस्तृते [च] 136
द्विद्विभाग(गं) शिर(रो)मानतुङ्गकम् ।
तत्तदङ्गकृततच्छिरो(र ङ)दये
द्यंशयुग्मधि(धा)रोपमानकम् ॥ ६२ ॥
वर्तिकस्त(श)मिव तच्छिखं बुधैः 140
युदार्ध(कुर्यात्तु) त्रिपुरुषा(रघा)कृतिस्तथा ।
अर्धचन्द्रमिति चित्रवद् भवेत्
शिल्पिभिः प्रवर(रैः) व(क)र्णतः क्रमात् ॥ ६३ ॥
पूजांशे तन्तुङ्गमष्टद्वयांशम् 144
कृत्वांशेन द्वित्रिवेदाम्विसृज्य ।
तस्याधस्तात्तत्तयोद्धारशेषम्
शिल्पिः(ल्पी) कुर्यान्नागरादिः(दीन्) त्रिधैव ॥ ६४ ॥
यत्तच्चैकार्धभागं मध्यभागम्(गे) 148
विस्तारं स्यात्तत्तयोद्धारखे च ।
अमे चैकद्यंशत्रि(द्वयं)शेन तुङ्गम्
तस्मात्पार्श्वे भ्रामयेत्पुच्छकान्तम् ॥ ६५ ॥
कुर्यादेकां पिण्डिकां तंतु(तस्य) पार्श्वे 152
चैकद्वित्र्यंशकं चान्तरं च ।
पृष्ठे युक्त्या कारयेद् विष्णुकान्तम्
एवं युक्त्या नागरादिक्रमं स्यात् ॥ ६६ ॥
एकानेकलिङ्ग[स्य] धारणांशे 156
कुर्याल्लिङ्गे मूर्ध्निवत्कुद्ममलं वा ।
छत्राकारं वाथ मूर्ध्निप्रदेशे
युक्त्या धीमानुद्धरेद्ध(द)धस्तात् ॥ ६७ ॥
लिङ्गादीनां(न) स्थापयेत्सर्वहर्म्ये प्रागुक्तवत्क्रमात् ॥ ६८ ॥ 160

शुद्धगर्भमृहे मध्ये सप्तभाग(गं) विभाजितं ।
मध्ये ब्रह्मपदं चैव परितश्चाष्टदिवौकसः ॥ ६६ ॥
मानुषांशं तु तद्वाह्ये परितः षोडशांशकम् ।
चतुर्विंशांशकं बाह्ये परितः पैशाचमेव च ॥ ७० ॥ 164
मध्ये ब्रह्मपदे सप्तसप्तभाग(गं) विभाजितं ।
ब्रह्मांशे मध्यमे ब्रह्मसूत्रं तत्परिकल्पयेत् ॥ ७१ ॥
तद्वामे विष्णुसूत्रं स्यात्तद्वाह्ये परिकल्पयेत् ।
तत्सूत्रात्(त्र)द्वयोर्मध्ये शिवसूत्रं प्रकल्पयेत् ॥ ७२ ॥ 168
ब्रह्म[स्व]विष्णुसूत्रं [च] स्यान्मध्ये च शिवसूत्रकम् ।
एवं तु चैकलिङ्गं स्यात्स्थापयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ७३ ॥
बहुलिङ्गप्रतिष्ठा चेत्तत्तदेका(क)पदोक्तवत् ।
कुर्यादेव पदे विष्णुं(ष्णो) ब(र्व)हुधा चैकमेव वा ॥ ७४ ॥ 172
गर्भगेहस्थले धारणील(णीय)मध्ये समं भवेत् ।
अज्ञानादधिकं चेन्निम्नं चेत्सर्वदोषदम् ॥ ७५ ॥
तस्मात्परिहरेत्सर्वदेवतास्थापनं बुधः ।
बेरस्यैकशिला प्रोक्तं(क्ता) लिङ्गानां तत्ततुःशिला ॥ ७६ ॥ 176
नन्द्यावर्त(र्ता)कृतिः(तिं) स्वाप्य(पयित्वा) तथा चैकाश्मना भवेत् ।
अधो(ध) पाषाणकूर्माख्यं चोर्ध्व(र्ध्वा)धारमिति स्मृतम् ॥ ७७ ॥
इत ऊर्ध्वं शिलादौ [तु] पीठके वापि चोद्धयम् ।
उक्तवत्कल्पयेच्छिल्पी हीनाधिक्यं न कारयेत् ॥ ७८ ॥ 180
स्थापयेल्लिङ्गबेरै(रां)श्च स्थपतिः स्थापकैः सह ।
लिङ्गानां पीठकानां च देवदेव्याश्च हर्म्यके ॥ ७६ ॥
शिलासंग्रहणं(शस्य) सम्यग्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
पर्वते वा वने वापि स्थपतिः स्थापकैः सह ॥ ८० ॥ 184
प्रभाते तु समुत्थाय कर्ता चानुचरैः सह ।
मार्गके चोक्तवत्सर्वं पार्श्वे तु शकुनानि वै ॥ ८१ ॥
सुमुहूर्ते सुलग्ने च शिलासंग्रहणं भवेत् ।
भक्तवच्च रथा(थमा)रोप्य शिल्पशालां प्रविश्य(श्य)वि ॥ ८२ ॥ 188

५२] लिङ्गविधानम् १४५

पत्रावलीढकाश्मं च अ(चा)मलावटे कदाशमना ।
आतपेनावलीढं चेद् वर्जयेत्सा शिला भवेत् ॥ ८३ ॥
यत्पूर्वोत्तराग्रं ज्ञात्वा मूलं दक्षिणपश्चिमे ।
अधोभागा(गे) मुखं ज्ञात्वा शयने चापरोर्ध्वकम् ॥ ८४ ॥ 192
पूर्वाग्रं(ग्राश्) च शिला(लाः) सर्वे(र्वा) दक्षिणे सव्यपार्श्वके ।
उत्तरे वामभागं स्यादुत्तराग्रशिले(ल्लायां) विदुः ॥ ८५ ॥
पूर्वे तु दक्षिणं पार्श्वं पश्चिमे वामपार्श्वकम् ।
ईशानामशिलानां तु मूले(लं) नैर्ऋत्यदेशके ॥ ८६ ॥ 196
अन्यकोणेषु सर्वेषु मूलमग्रं न विद्यते ।
दिक्षु दीर्घशिला सर्वाः पुंशिलानां(ञ्च) प्रकीर्तितम्(ताः) ॥ ८७ ॥
चतुष्कोणेषु दीर्घं स्याच्छिलाषण्डः प्रकीर्तितः ।
प्रभूतं च स्थिता(तं) सर्वं पृथिव्याकाशायतं तथा ॥ ८८ ॥ 200
ऊर्ध्वाग्रमध्यो मूलं [च] प्रागुक्तदिक् तथैशके ।
तत्तदुन्नतवक्रं च यदि स्थापने भवेत् ॥ ८९ ॥
तत्पार्श्वं पूर्ववज्ज्ञात्वा तस्याकारमिहोच्यते ।
मूलमग्रं च मध्यं च समाकारं तु पुंशिला ॥ ९० ॥ 204
स्थूलमूलं कृशाग्रं स्यात्स्त्रीशिला तु प्रकाशिता ।
स्थूलाग्रं च कृशं मध्ये स्थूलं नपुंसकं शिला ॥ ९१ ॥
चतुरश्रं पुंशिला प्रोक्तं वृत्तं स्याद् वनिता शिला ।
बहुधा गृह्य(चाम्र)शृङ्गं स्यान्नपुंसकं तमु(दु)दाहृतम् ॥ ९२ ॥ 208
कांस्यकाञ्चननिनादं स्यात्स्त्रीशिला तु प्रकीर्तिता ।
रत्नभाण्डध्वनिनादं शिला च पुरुषं स्मृतम् ॥ ९३ ॥
निर्ध्वनि च शिला सर्वं नस्त्री नपुमान् विदुः ।
तालध्वनिनादं स्याच्छिला वल्याः(स्रो) प्रकीर्तितम्(ता) ॥ ९४ ॥ 212
महिषध्वनिसंयुक्ता शिला वृत्ताः प्रकीर्तिता ।
पूर्वोक्तध्वनी(कार्धानि)नादं यावना च शिला भवेत् ॥ ९५ ॥
शिलासर्वेषु वृत्तं च शिलारूच्छा[लाँ] विवर्धयेत् ।
पुंशिखेन(लया) पुमान्(मांसं) लिङ्गं कुर्याद्रेखां विवर्जयेत् ॥ ९६ ॥ 216

43