मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४९] मौलिलक्षणम् ३१७
तन्मध्ये रत्नबन्धं स्यात्तस्यावृतसपत्रयुक् ।
अग्रे च रत्नबन्धं स्याद्वाह्ये तु वल्लिकावृतम् ॥ ५४॥ 108
मकरस्यास्य देशे तु वल्लिदामं(म) च निर्गमम् ।
पुरतः पृष्ठतश्चैव मकरान्मकरान्वकम् ॥ ५५॥
मौलिबन्धेन वल्ल्येव मुक्तादामै(मभि)रलङ्कृतम् ।
ललाटपट्टतुङ्गं तच्चतुर्भाग(गे) विभाजिते ॥ ५६॥ 112
एकांशं पट्टबन्धं स्यात्सर्वरत्नैरलङ्कृतम् ।
तस्याधो रत्नदामैश्चल(मभिलं)लाटोर्ध्वेऽर्धचन्द्रवत् ॥ ५७॥
कर्णपत्रसमायुक्तं श्रोत्रोर्ध्वे कर्णपुष्पयुक् ।
तस्मात्तु लम्बनं दाम सर्वरत्नैरलङ्कृतम् ॥ ५८॥ 116
पूरिमध्यादधोदेशे चूल(ड)रत्नानि विन्यसेत् ।
चतुष्पूरी [च] संयुक्तं कर्णोर्ध्वे पार्श्वपूरितम् ॥ ५९॥
शिरःपृष्ठोर्ध्वदेशे तु पृष्ठपूरि[रिं च] संयुतम् ।
पृष्ठस्याधश्च मध्ये तु शिरःश(रश्च)क्रं तु संयुतम् ॥ ६०॥ 120
शिरोनाहत्रिभागैकं शिरःश(रश्च)क्रविशालकम् ।
चक्राकारं तु संयुक्तं सर्वरत्नानि विन्यसेत् ॥ ६१ ॥
एतत्किरीट(टं) मकुटं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
जटाचूडोर्ध्वबन्धं स्यादग्रे पट्टादिकान्वितम् ॥ ६२ ॥ 124
मध्ये शिखामणिं कुर्यात्तत्पार्श्वे दामलम्बनम् ।
जटान्तरालैः पुष्पैश्च शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ ६३ ॥
तदेव केशबन्धं स्यान्मौलिमध्ये सुबन्धनम् ।
तदूर्ध्वे चालकापङ्किः कुर्यात्तद्भ्रमराकृतिः ॥ ६४ ॥ 128
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तदेव कुन्तलं कुर्यान्मध्यबन्धेन योजयेत् ॥ ६५ ॥
सर्वाङ्गे भ्रमरं कुर्यात्तद्विशेषं तु पूर्ववत् ।
शिरस्यो(स ऊ)र्ध्वे शिखारत्नं तन्मध्ये कुड्मलोदयम् ॥ ६६ ॥ 132
भ्रमतारत्रिभागैकं सर्वकुड्मलविस्तृतम् ।
बिना(पिनाका)कृतिना सर्वं तच्छेषं पूर्ववद् भवेत् ॥ ६७ ॥

. It is (इस).
Before the parentheses:
श-ि-र-ो-न-ा-ह-स-ह or शिरोनासह?
Look at the letter after ना: it is clearly 'स'! Wait, or 'ह'?
Wait, look at the font's 'ह' vs 'स':
'स' has a left part like 'र', then a horizontal bar to the vertical stem.
In line 24: after 'ना':
There is a letter with a vertical stem?
Wait, let's look at: श ि र ो न ा ह स ह
Wait, letter after ना has no vertical stem? No, it looks like 'ह'!
Wait, then the next letter: 'स'!
Then the next letter: 'ह'?
Wait, why would it be 'सह(इस)'?
Ah! Typo in original text, corrected in brackets:
Original: ...ह... correction: (इस) or vice versa?
Wait, could it be "शिरोनाहसह(इस)मोदयम्" or "शिरोनासह(इस)मोदयम्"?
Wait, look at line 3: "करण्डमकुटन्वित(ण्डं च शिरस्क)म् ।" - the brackets give a variant reading or correction!
In line 7: "विन्यस्य(सेद्)" -> 'स्य' corrected to/variant '(सेद्)'.
In line 9: "तदेवकल(बालक)चूडे

४९] मौलिलक्षणम् ३१६
पट्टबन्धस्य नृपतेः पुष्पपट्टं तदर्धकैः ।
अन्येषां भूपतीनां च मूर्ध्नि मालां च बन्धयेत् ॥ ८२ ॥ 164
प्राप्तं च मङ्गलं चैव वीरं च विजयं तथा ।
चतुर्विधाभिषेकस्य(कञ्च) चक्रवर्तेश्च कथ्यते ॥ ८३ ॥
मौलिनां च त्रिपुत्राणामाद्याभिषेकपूर्वकैः ।
उक्तवच्छास्त्रमार्गं तु कुर्यात्पुष्पाभिषेककम् ॥ ८४ ॥ 168
भूपानां चाभिषेकाख्यं(ख्य)कर्मकाले विशेषतः ।
स्थपतिः(ति)स्थापकैर्विप्रैः स्थापित(तं) खड्गारोपणम् ॥ ८५ ॥
अधिवासादिपर्यन्तं कर्मकुर्याद्बुधैः सह ।
उक्ताधिवासात्कुम्भानां(न्) जलपूर्णान्समारभेत् ॥ ८६ ॥ 172
यागमण्डपसौम्ये तु सिंहासनस्य चोपरि ।
नृपालस्तत्र संकल्प्य अ(चा)भिषेकं समारभेत् ॥ ८७ ॥
सरित्समुद्रसलिलं(ल्ल)कुम्भैः पूर्णा(र्णे) दधिमयैः ।
अथर्वसामगीतैश्च चान्यैश्चागममन्त्रकैः ॥ ८८ ॥ 176
जलाभिषेक(कं) संपूर्णं कुर्यात्(तां)स्थपतिर्गुरी(रुः) ।
पश्चात्तु होमशिष्टा(शेषस्य) च दर्भ द(धृ)त्वा त्रिपुण्ड्रकम् ॥ ८९ ॥
ललाटे धारणं कुर्याद् भूपतेस्तु यथाविधि ।
हंसश्वि(चि)द्दुकूलं च धारयेत्तदनन्तरम् ॥ ९० ॥ 180
श्रीचन्दनं च कस्तूरीकुङ्कुमं चानुलेपयेत् ।
यज्ञसूत्रोत्तरीयं च सर्वार्भरणभूषितम् ॥ ९१ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तमभिषेकाख्यमण्डपम् ।
आनयेन्मकुटं सिंहं पीठं च स्थपतिर्गुरुः ॥ ९२ ॥ 184
प्रोक्ष्यतेपञ्चगव्यादि मध्यरङ्गे तु विन्यसेत् ।
पुरोहितपुरगाश्च मकुटं धारयेत्ततः ॥ ९३ ॥
पश्चात्सिंहासनाद्यैश्च कल्पवृक्षं च तोरणम् ।
निर्यूहाद्यैरलङ्कृत्य नृपालं तत्र वेशयेत् ॥ ९४ ॥ 188
सहोपवेशनं कुर्यान्महिषीं(षी)सव्यपार्श्वके ।
सुमुहूर्ते सुलग्ने च स्थपतिस्थापकावुभौ ॥ ९५ ॥

३२० मानमारे [चध्यायः
रत्नसंग्रहमकुटं मूर्ध्नि राजो(ज्ञा च)पयोजयेत् । 192
सर्वमङ्गलघोषैश्च स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ ६६ ॥
दूर्वां मधूकमालाञ्च दधिविन्दु ललाटके ।
वक्षस्थले बाहुमाला नयनाञ्जनरञ्जनः ॥ ६७ ॥
दू(धू)पदीपं दधेत्(त) पश्चात्परमाङ्गं(घ्रं) प्रदर्शयेत् । 196
यवाङ्कुरं च दूर्वा च पूगवक् भाजनेोपरि ॥ ६८ ॥
ज्ञानवृद्धैरमात्यैश्च कुर्यान्(क्रियेत) नीराञ्जना(जना)विधैः(धिः) ।
वृद्धैः सुमङ्गलीभिस्तैराशीर्वचनपूर्वकम् ॥ ६६ ॥
भार्द्रा(र्द्र)हरिद्रासंमिलितान् साक्षतान्प्रोक्षयेद् द्विजैः(जः) ।
कुर्यादारोहणं पश्चाद्राजा त्वैरावतोपरि ॥ १०० ॥ 200
ऐरावतारूढनृपाल मौलि
[

४९] मौलिलक्षणम् ३२१
वीर्यं च विजयं चापि कीर्तिं लक्ष्मीं च निर्दिशेत् ।
पायसाद्यन्नसंस्पर्शो चान्नवृद्धिः सदा भवेत् ॥ १०७॥ 220
धान्यराशिं (शेः) करेणैव स्पर्शद्रव्या (र्शश्चेत्) सुभिक्षकम् ।
स्वर्णादिलौहरत्नं च प्रजानां श्रीकरं भवेत् ॥ १०८॥
खड्गाद्यस्त्रं स्पृशेद्वापि शौर्यं तस्य विनिर्दिशेत् ।
दुद्रव्यस्पर्शनान्तस्य राज्यस्य स्याच्चमङ्गलम् ॥ १०६॥ 221
द्रव्यादीनां [च] तत्सर्वं (र्वेषां) रौप्यादिस्पर्शने (नं) भवेत् ।
प्राप्तं च मङ्गलं चैव वीरं च विजयं तथा ॥ ११०॥
एते चतुर्विधाः प्रोक्ता चाभिषेका यथोक्तवत् ॥ १११ ॥
उक्ताः सर्वाभिषेकाः सकलनृपतिभिः (तीनां) काम्यनित्याख्यकं च । 228
अन्यैर्नैमित्तिकाद्यैरपि च यदुचितं तत्तदेवाभिषेकः ।
इत्थं वेदैः पुराणैः सकलमुनिवरैर्मानसारादिमुख्यैः
विद्वद्भिः शिल्प (ल्प्य) शास्त्रैर (स्त्रेष्व) पि च यदुदितं शास्त्रतन्त्रं प्रकुर्यात् ॥ ११२ ॥
इति मानधारे वास्तुशास्त्रे अ (मौळ्य) भिषेकलक्षणविधानं नाम एकोनपञ्चाशदध्यायः ॥
40

भूषणलक्षणम्
देवानां भूपतीनां च भूषणानां तु लक्षणम् ।
क्रमात्तद्विधिना सम्यक् संक्षेपादुच्यतेऽधुना ॥ १ ॥
पत्रकल्पं चित्रकल्पं रत्नकल्पं च मिश्रितम् ।
एषां च(तच्च)तुर्विधं प्रोक्तं कुर्यादाभरणं बुधः ॥ २ ॥
देवानामपि सर्वेषां कल्पैः(ल्पं) सर्वं तु योग्यकम् ।
पत्रकल्पं विना सर्वं सार्वभौमस्य योग्यकम् ॥ ३ ॥
रत्नं मिश्रं च योग्यं स्यादधिराजनरेन्द्रयोः ।
अन्येषां भूपतीनां च मिश्रकल्पं च योग्यकम् ॥ ४ ॥
पत्रवल्लीर(ल्लीभिर्)लङ्कृत्य पत्रकल्पमिति स्मृतम् ।
पुष्पवल्ली च(ल्लीभिश्च) चित्रैश्च सर्वरत्नैरलङ्कृतम् ॥ ५ ॥
एतत्तु चित्रकल्पं तु नाटकाभिरलङ्कृतम् ।
पुष्परत्नैरलङ्कृत्य भूषणं रत्नकल्पकम् ॥ ६ ॥
पत्ररत्नैश्च संभूष्य मिश्रकल्पमिति स्मृतम् ।
हारोपग्रीवकेयूरकट कैश्च सुपूरिमम् ॥ ७ ॥
बाहुवलयदाभं(म) च स्कन्धो(न्ध)मालावलम्बनम् ।
प्रकोष्ठे वलयं चैव मणिबन्धकलापकम् ॥ ८ ॥
रत्नाङ्गुलीयकैश्चैव विना मध्याङ्गुलीयकम् ।
मध्ये चोदरबन्धं स्यात्तस्योर्ध्वे स्तनसूत्रकम् ॥ ९ ॥
यज्ञसूत्रादिपार्श्वैक सूत्रं स्यात्तु स्तनावृतम् ।
पुरसूत्रलम्बनं पूर्वे यज्ञसूत्रं तु बन्धनम् ॥ १० ॥
कटिसूत्रावसानं स्यात्पुरसूत्रमिति स्मृतम् ।
वक्षःस्थले च हारं स्यादुपग्रीवहृदयान्तकम् ॥ ११ ॥

५०] भूषणलक्षणम् ३२३
बाहुमूले तु वलयं दाम कच्छावसानकम् ।
बाहुमा(मू)लावलम्बं स्यात्केयूरकटकान्वितम् ॥ १२ ॥ 24
बाह्वायामस्य मध्ये तु केयूरकटकान्वितम् ।
तदूर्ध्वे पूरिमं कुर्यात्कर्णे मकरभूषणम् ॥ १३ ॥
कटिसूत्रं तु संयुक्तं कटिप्रस्थ(प्रान्ते) सपट्टिका ।
मेढ्रान्तं पट्टिकान्तं स्यात्तन्मध्ये सिंहवक्त्रवत् ॥ १४ ॥ 28
अथवा रत्नबन्धं स्यात्स्यादामेढ्र विनिर्गमम् ।
निर्व्यं(नीलं) च पञ्चपार्श्वे तु मध्ये दामच्छन्नान्वितम् ॥ १५ ॥
पीताम्बरदुकूलं च नलकान्तप्रलम्बनम् ।
अथवा जानुपर्यन्तं चर्मचीरं च वाससम् ॥ १६ ॥ 32
जङ्घादिवलयोपेतं पादजालादिभूषणम् ।
विहाय तर्जनीं सर्वैर(र्वेष्व)ङ्गुलेर(लेष्व)ङ्गुलीयकम् ॥ १७॥
ऊर्ध्वकाये च हारादि पार्श्वयोर्वांत (तु)लम्बनम् ।
मध्ये दामं(म) च लम्बं(म्बितं) स्याच्छन्नवीरमिति स्मृतम् ॥ १८ ॥ 36
इत्युक्तं भूषणं देवैश्च(वानां च)क्वचिंतेरि(न इ)ति स्मृतम् ।
चक्रव(र्तिन)स्तदा विष्णोर्वनमाला विभूषित(ष्व)म् ॥ १६ ॥
अधिराजनरेन्द्राभ्यां(न्द्राभ्योः) बिनासूत्रोपरिरत्नौ ।
अन्येषां सर्वभूपानां केयूरकटकं विना ॥ २० ॥ 40
सर्वेषामपि देवानां गुल्फस्योपरिदेशके ।
भुजङ्गकटकोपेतं पादनूपुरसंयुतम् ॥ २१ ॥
कर्णं विभूषणं कुर्यान्मकराङ्कितकुण्डलम् ।
अथवा स्वर्णताटङ्कौ शेषं तु पूर्ववद्भवेत् ॥ २२ ॥ 44
अङ्गभूषणमित्युक्तं बर्हिभूषणमुच्यते ।
दीपपण्डं व्यजने च दर्पर्णं चैव लक्षणम् ॥ २३ ॥
पर्यङ्कमञ्चकादीनां दोलाया लक्षणं तथा ।
भूपानां च तुलाभारतुलालक्षणमुच्यते ॥ २४ ॥ 48
वत्सरारम्भलेखार्थं पत्रं च कर्गलक्षणम् ।
मृगनाभिविडालस्य शुकस्यापि च पञ्जरम् ॥ २५ ॥

३२४ मानमारे [अध्यायः
चातकस्य चकोरस्य मरालस्य च पञ्जरम् ।
पारावतस्य नीडं च नीलकण्ठस्य पञ्जरम् ॥ २६ ॥ 52
तित्तिरेञ्च कुलायं च कन्दु(खञ्ज)रीय(ट)स्य पञ्जरम् ।
कुक्कुटस्य कुलायं च नकुलस्यापि पञ्जरम् ॥ २७ ॥
चटकस्य गोधारस्य पञ्जरं व्याघ्रपञ्जरम् ।
सर्वेषां लक्षणं वक्ष्ये विधिना संक्षेपतः क्रमात् ॥ २८ ॥ 56
द्वादशाङ्गुलमारभ्य ए(वै)कादशाङ्गुलं भवेत् ।
अष्टसप्ताङ्गुलोपेतं विंशत्यङ्गुलकान्तकम् ॥ २९ ॥
नवधा दीपदण्डोच्चं द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
अथवा हस्तमानेन दीपदण्डोदयं क्रमात् ॥ ३० ॥ 60
एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
द्विकरन्तं तथोत्सेधं तथा हस्तेन वर्धयेत् ॥ ३१ ॥
नवहस्तावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
केचित्पुरस्तो(तस्तु)दीपदण्डं हर्म्यवशोदयम् ॥ ३२ ॥ 64
प्रस्तरं वेदिकान्तं च ग्रीवान्तं दण्डकान्तकम् ।
नासिकान्तं फलि(ल)कान्तं पद्मान्तं तद्वटान्तकम् ॥ ३३ ॥
स्तूपिकाग्रावसाने स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
एकाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ३४ ॥ 68
अथवार्धाङ्गुलैर्वृद्ध्यात्पञ्चषडङ्गुलान्तकम् ।
मात्राङ्गुलोनमे(ले नै)वोक्तं [च] दीपदण्डविशालकम् ॥ ३५ ॥
एवं तु दारुजैः कुर्याल्लोहजेतु(न) विशेषतः ।
एकाङ्गुलं समारभ्य चार्धार्धाङ्गुलवर्धनात् ॥ ३६ ॥ 72
पञ्चाङ्गुलावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
फलकादण्डकमिति प्रोक्तं विस्तारं दण्डमूलके ॥ ३७ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तसप्ताष्टभाग(गे) विभाजिते ।
तत्तदेकांशहीनं स्याच्छ्लेषदण्डाग्रविस्तृतम् ॥ ३८ ॥ 76
चित्रपाण्यग्रवद् दण्डं मूले पद्मासनान्वितम् ।
अग्रे च फलकान्तं च ताटिकाद्यैर्विभूषितम् ॥ ३९ ॥

५०] भूषणलक्षणम् ३२५
अथवाऽङ्घ्रिकवारि(रि) स्यादूर्ध्वे च कुद्मलान्वितम् ।
दण्डविस्तारमानेन दण्डद्वित्रयमेव वा ॥ ४० ॥ 80
चतुर्दण्डं पञ्चषड्दण्डं पञ्चविस्तारमेव च ।
फलका च त्रिदण्डं स्यादथवा पङ्कजोक्तवत् ॥ ४१ ॥
दण्डमध्ये तु ते सर्वे युग्मा चाऽङ्घ्रिकवारिका ।
चतुरश्रं वा तदष्टाश्रं वृत्तं वा चलदण्डकम् ॥ ४२ ॥ 84
स्थिरदण्डविशाले तु मानाङ्गुलवशान्नयेत् ।
त्रिचतुर्मात्रमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४३ ॥
एकोनविंशत्यङ्गुल्या विंशत्यङ्गुलकान्तकम् ।
एवं नवविधं प्रोक्तं स्थिरदण्डविशालकम् ॥ ४४ ॥ 88
लोहजैर्दारुजैर्वापि शैलै वाथ प्रकल्पयेत् ।
पुरोक्तदण्डतुङ्गे तु त्रिचतुष्पञ्चषडंशके ॥ ४५ ॥
एकैकं चाधिकं युक्तं दण्डस्य घात(घन)मानकम् ।
मूले च वेदिकां कुर्यात्तथोपपीठमेव वा ॥ ४६ ॥ 92
फलकादिभूषणं वापि मञ्जु(ऋजु)दण्डमथापि वा ।
मूले च चतुरश्रं स्यादष्टांशं वा सुवृत्तकम् ॥ ४७ ॥
ऊर्ध्वं चोक्तवदग्रे चामूलाग्रप्रचयं तरिम्(क्रमात्) ।
युक्त्योपर्युक्तवन्माने कुर्यादूर्ध्वे तु दण्डकम् ॥ ४८ ॥ 96
व्यजनदण्डमानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
यत्तदङ्गुलमानेन षट्सप्ताङ्गुलमारभेत् ॥ ४९ ॥
द्वादशाङ्गुलान्तं स्यान्मूलदण्डायतं भवेत् ।
एकं वाथ द्व्यङ्गुलं यथा संपरिकीर्तितम् ॥ ५० ॥ 100
इत्युक्त(क्तं) मूलमग्रं च मध्ये किञ्चित्कृशान्वितम् ।
वृत्ताकारं च दण्डं स्यादग्रे च ह(हा)रितान्वितम् ॥ ५१ ॥
मूले च कुद्मलाकारं किञ्चित्पद्मासनान्वितम् ।
तदूर्ध्वे भ्रमदण्डं स्यान्मूलदण्डायतं भवेत् ॥ ५२ ॥ 104
विस्तारैकत्रिभागैकं चतुर्भागविशालकम् ।
तदग्रे हरिता(त)पद्मं किञ्चित्कुड्मलसंयुक्तम् ॥ ५३ ॥

of the variant:
"(द्री भि)" -> variant for what?
If the variant is "द्री भि", it replaces two syllables!
What two syllables does it replace?
Look before "(द्री भि)": there are two syllables!
Syllable 1: 'धैर्'?
Syllable 2: 'ल्ये'?
Wait, if base is '... ल्ये', variant is 'भि'?
Wait, could base be 'र्बे' 'ल्ये'? Or 'वै' 'ल्ये'?
Wait, look at: 'धैर्' 'व्ये'?
Let's look at the font in: "लोहद्रव्येण" (line 5): 'द्र' has a slant down-left. 'व्ये' has 'व' joined to 'य' with an 'े'.
In line 14:
letter 1 after (त्या): 'धै' or 'द्यै' or 'वै'? It has an upper part, middle bar... wait, it's 'वै'!
Wait, does it have a repha?
Look at the top: two slants and a repha? Yes, 'वैर्' or 'धैर्'.
Next letter: 'व्ये' or 'ल्ये' or 'त्ये'? It has a loop on left, joined to 'य': 'ल्ये'?
Wait, what about 'द्री भि'?
द् + र =

विस्तृतं भवेत् ॥ ८१ ॥
(Wait, it is व(फ)लकं विस्तृतं भवेत् ॥ ८१ ॥)

Everything is clear and accurately identified. I will now output line by line with Markdown tags and accurate transcriptions.५०] भूषयलक्षणम् ३२७
पर्यङ्कमञ्जूषाविस्तारं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनद्विगुणान्तकम् ॥ ६८ ॥ 136
तद्विस्तारसमोत्सेधं कुर्यात्तु चतुरश्रकम् ।
वृत्तं वृत्तायतं वापि यथा कांस्यैश्च लोहजैः ॥ ६६ ॥
पादमर्धाङ्गुलं वापि दारुजस्य मानं भवेत् ।
तदुत्सेधे त्रिचतुर्भागमेकांशेन वरण(विधान)कम् ॥ ७० ॥ 140
एककोष्ठं द्विकोष्ठं वा त्रिकोष्ठं वाथ कल्पयेत् ।
यथाबलं यथायुक्त्या तथावन्धायसेन च ॥ ७१ ॥
तदेव मञ्जूषोत्सेधे पादाधिकमेव वा ।
अर्धाधिकमेवं वा तैलमञ्जूषिकोन्नत

३२८ मानमारे [अध्यायः
तत्पादाधिकमेवं वा पादोनं द्विगुणायतम् ।
द्विगुणान्तं तदायामं घनं युक्त्या च योजयेत् ॥ ८२ ॥ 164
पुरतः पृष्ठतो मध्ये पर्व(दर्प)शं भद्रसंयुक्तम् ।
पार्श्वयोर्वारणां(द्वारं) कुर्यात्(न्त) तस्याधोऽक्षं ससंयुतम् ॥ ८३ ॥
तस्याधो फलकैर्युक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
आयसे नि(चा)र्गलं कुर्याद्योजयेदृजुमेव वा ॥ ८४ ॥ 168
वस्त्रो(वास्तू)र्ध्वं चैकहस्तान्तं दो(दो)लाया फलकान्तकम् ।
तदूर्ध्वं वाजनान्तं स्यान्नि(द)र्गलायाममीरितम् ॥ ८५ ॥
नि(अ)र्गलाग्रे द्वयाग्रं स्यात्फलकावलयान्वितम् ।
दोलाया लक्षणं प्रोक्तं तुलाक्षणमुच्यते ॥ ८६ ॥ 172
हस्तद्वयं समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रिहस्तान्तं तुलायामं कन्यसाद्युत्तमान्तकम् ॥ ८७ ॥
अस्त्रग्राहाद् भूपादीन्सार्थभौमावसानकम्(कान्) ।
क्रमात्तु नवधा प्रोक्तं त्रिचतुर्मात्रविस्तृतम् ॥ ८८ ॥ 176
मध्ये चाम्रविशाले तु तत्तदंशेन हीनकम् ।
आम्रव्याग्रं क्षयं कुर्यादग्रयोर्बलयान्वितम् ॥ ८९ ॥
दण्डायामं च मानेन मध्यजावा(जिह्वा)यतं तथा ।
दण्डतारं त्रिभागैकं जिह्वामूलविशालकम् ॥ ९० ॥ 180
तदष्टांशैकभागं वा षोडशांशोनमेव वा ।
तत्तदर्धं प्रमाणं वा तत्तज्जी(जि)ह्वाग्रविशालकम् ॥ ९१ ॥
अथवा सूचिनिभं कुर्यात्तन्मूलाग्रक्षयं(य)क्रमात् ।
तदर्धं बहु(वह)लं कुर्यात्तन्मूले छिद्रसंयुक्तम् ॥ ९२ ॥ 184
तत्पुरे(रः) पृष्ठ(पार्श्व)देशे तु कीलयेत्तोरणाङ्घ्रिकम् ।
तस्मात्तत्तोरणोत्सेधं जिह्वापादाधिकं भवेत् ॥ ९३ ॥
तोरणाग्रे तु(ग्रमध्ये) वलयं लम्बानार्थं तु योजयेत् ।
जिह्वायामं(म)समं पत्रं(त्र)विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ ९४ ॥ 188
किञ्चिन्निम्न(न्नं) तलं कुर्यात्सुवृत्तार्थाङ्गुलं घनम् ।
तत्समं चास्य चाष्टं वा तत्पत्रैर(चतुश्छिद्रौ)ष्ठकोत्तरे ॥ ९५ ॥

५०] भूपबाललक्षणम् ३२६
पत्रद्वयसमायुक्तं चायसेनेव कारयेत् ।
दार्विकं चायसे वापि तुला(लां) युक्त्वा च कारयेत् ॥ ९६ ॥ 192
जिह्वां च तोरणां वापि सर्वथा लोहजं भवेत् ।
बन्धयेन्त्रि(द्)गलैः पत्रैः(त्रे) द्विषण्डे चोभयाग्रकौ ॥ ९७ ॥
तुलालक्ष्य(लक्षण)मिदं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
भूपानां दक्षिणे हस्ते मध्यमालक्ष्यमुच्यते ॥ ९८ ॥ 196
पत्रतुल्यं(ङ्गं) युगाङ्गुल्यं पीठे तुङ्गद्वयाङ्गुलम् ।
नालं द्वादशमात्रं स्यादायाममिति कथ्यते ॥ ९९ ॥
पत्रतारं द्वयाङ्गुल्यं पीठतारं तथैव च ।
पत्रपृष्ठं(पीठं) तदर्घाशं वक्रतुङ्गं तु निश्चितम् ॥ १०० ॥ 200
नालतारा(रम)र्धमात्रं स्यात्पीठयुक्तं तुलां(नालं) घनम् ।
मूलं तु सूक्ष्मसूचिवत्कुर्यात्तद्विचक्षणः ॥ १०१ ॥
मूले च त्रित्रिमात्रे तु नालतारार्धं विस्तृतम् ।
तदूर्ध्वे च त्रिमात्रे तु त्रिधा विस्तृतं भवेत् ॥ १०२ ॥ 204
सुवृत्त(त्तं) नालदेशे तु पत्रमूले तु कर्णयुक् ।
स्निग्धं च पुलकैर्युक्तं हेमरत्नैः(खाभिः) स्वलङ्कृतम् ॥ १०३ ॥
पत्रे तु ब्रह्मदैवत्यं(तं) पीठे तु विष्णुदैवतम् ।
नाले तु रुद्रदैवत्यं(तं) सूक्ष्मं(कर्णे) चैव सरस्वती ॥ १०४ ॥ 208
एवं तु चाधिदैवत्यं(तं) कर्णमेवं प्रकल्पयेत् ।
सर्वेषामपि नीलं(डं) च चलं वाप्यचलं भवेत् ॥ १०५ ॥
एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
साष्टाष्टपञ्चमात्रान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १०६ ॥ 212
मृगनाभिविलाडस्य पञ्जरस्य विशालकम् ।
तदर्धं च त्रिपादं च तत्समं पाद्मा(म)धिकम् ॥ १०७ ॥
अत्यर्धे[को]न [च] तस्यैव शान्तिकादिशरांशकम् ।
द्वो(भौ)मात्रस्तरान्तं वा मस्तकान्तं शिखान्तकम् ॥ १०८ ॥ 216
नवाङ्गुलं समारभ्य द्विय्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १०९ ॥
41

३३० मानमारे [ध्यायः
शुकपञ्जरविस्तारं नवधा परिकीर्तितम् ।
उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समग्रं चापि विस्तृतम् ॥ ११० ॥ 220
सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा कन्यसादिभिः ॥ १११ ॥
चातकस्य चकोरस्य पञ्जरस्य विशालकम् ।
विस्तारं द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ॥ ११२ ॥ 224
आयाममिति हि प्रोक्तमुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् ।
एतत्तु दण्डाकारं मरालस्यापि योग्यकम् ॥ ११३ ॥
तदेव चतुरश्रं स्यान्नीडं पारावतस्य च ।
पञ्चविंशाङ्गुलमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ ११४ ॥ 228
सैकाष्टकनन्दमात्रान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
पञ्जरं नीलकण्ठस्य नवधा विस्तृतं भवेत् ॥ ११५ ॥
सममेवं विशालं स्यादुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् ।
पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ११६ ॥ 232
एकविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
कुञ्जरीयकुलालस्य नवधा विस्तृतं भवेत् ॥ ११७ ॥
उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समतारं समाश्रकम् ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ११८ ॥ 236
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् ।
विशालं नवधा प्रोक्तं खञ्जरीटस्य पञ्जरम् ॥ ११९ ॥
समाश्रं चतुरश्रं स्यादुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् ।
पञ्चदशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ १२० ॥ 240
एकाद(कत्रिं)शाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा कन्यसादिभिः ।
कुक्कुटस्य कुलालस्य विशालं तुङ्गं पूर्ववत् ॥ १२१ ॥
एकादशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सप्तविंशाङ्गुलान्तं च कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १२२ ॥ 244
विशालं पूर्ववत्तं तु नकुलस्यापि पञ्जरम् ।
चटकस्य पञ्जरस्य विचित्रीवोक्तवत्कुरु ॥ १२३ ॥

५०] धूपशाललक्षणम् ३३१
नवाङ्गुलं समारभ्य पञ्चविंशाङ्गुलान्तकम् ।
पूर्ववन्नवधा प्रोक्तं विशालं तुङ्गं पूर्ववत् ॥ १२४॥ 248
विस्तारं तु समाश्रं स्याद् गोधारैः(रस्य) पञ्जरान्वितम् ।
सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १२५॥
अर्धाधिकं त्रिहस्तान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
नवधा व्याघ्रनीडं स्याद्विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ १२६॥ 252
उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समाभ्रं तद्विशालकम् ।
चतुरश्रैकभित्तिः स्याच्चतुःस्तम्भसमन्वितम् ॥ १२७॥
मध्यद्वारं तु संकल्य कवाटं चैकमेव च ।
उत्सेधे तु षडंशं स्यात्पादुकं चैकभागिकम् ॥ १२८॥ 256
पादोशं तु युगांशं स्यादेकांशं चोर्ध्वपट्टिका ।
अथवाष्टांशतुङ्गे तु चैकांशं पादुकं द्वयम् ॥ १२६॥
षड्भागं पादतुङ्गं स्यादेकांशमूर्ध्वपट्टिका ।
चतुष्कं च चतुर्द्वारु पादुकं चोर्ध्वपट्टिका ॥ १३०॥ 260
कुर्यात्कर्करि(रिं) कोष्ठे तु पादमूलाग्र(ग्रे) योजयेत् ।
ऊर्ध्वाधो निर्गमं शूले त्रियंकीलं प्रयोजयेत् ॥ १३१॥
एकद्वित्रिचतुर्मात्रं पादविष्कम्भमिष्यते ।
द्वित्रिवेदचतुष्पञ्चषट्सप्ताङ्गुलकं तथा ॥ १३२॥ 264
पट्टिकोपानविस्तारं यथायुक्त्या प्रयोजयेत् ।
ऊर्ध्वाधश्च चतुर्दिक्षु वातायनं समुद्भवत् ॥ १३३॥
तरङ्गे(तुङ्गे च) वेत्रसंयुक्तं कुञ्जराद्यैरलंङ्कृतम् ।
पादानां चतुरश्रं वा चोक्तवत्समलङ्कृतम् ॥ १३४॥ 268
तदेव चोर्ध्वदेशे तु कृत्वा चक्राकृतिस्तथा ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं कुर्यात्तु सर्वनिीडकम् ॥ १३५॥
चातकस्य चकोरस्य दण्डकाकृतिवद् भवेत् ।
द्वितृतीये(तय) चतुष्पञ्च वासं कुर्यात्तु दीर्घके ॥ १३६॥ 272
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
शुकस्य पञ्जरे तुङ्गे चाष्टभाग(गं) विभाजिते ॥ १३७॥

has a curve like २!
Wait, look at line 16: ॥ २४५ ॥ or ॥ १४५ ॥? It has the same curve!
Wait, look at line 19: ॥ २४६ ॥!
Wait, look at the margin numbers on the right:
Line 2: 276
Line 6: 280
Line 10: 284
Line 14: 288
Line 18: 292
Line 22: 296
Line 26: 300
These margin numbers count lines of the text in the chapter!
Line 276 is line 2!
Line 280 is line 6!
Line 284 is line 10!
Line 288 is line 14!
Line 292 is line 18!
Line 296 is line 22!
Line 300 is line 26!
This means the lines are continuous within the chapter! This is all ONE chapter!
And why did the verse numbers jump from 145 to 246?
Because the typesetter made a HUGE typo: they switched from 14x to 24x!
In fact, line 12 is printed as २४३ (types

५०] भूषणलक्षणम् ३३३
ब्रह्माविष्णुमहेशशक्रसकलैः दिक्पालकैः किन्नरैः
गन्धर्वैरपि सर्वदेवनिकरैः दुर्गाशचीगौरीभिः । 304
चामुण्डादि(दैः) सरस्वतीगणपतेः षाण्मातुरस्यापि तत्
संख्यातं सकलं विभूषणगणा[नि] नित्यादिनैमित्तिकैः ॥ २४६ ॥
राजाधिराजैरपि राजसर्वैः
वर्णांश्च तस्तै(त्रिभि)रपि देवदेव्याः । 308
विहङ्गमैः (नानां) पञ्जरमेवमुक्तम्
कृतं श्रियेत्यन्यदलक्ष्मि(च्मी)हेतुः ॥ २५० ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भूषणलक्षणविधानं नाम पञ्चाशदध्यायः ॥

त्रिमूर्तिलक्षणम्
ब्रह्माविष्णुमहेशानां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
हिरण्यरजतेनैव ताम्रेणैव शिले वापि(लया वा) ॥ १ ॥
दारुजे[न] सुधे वापि[घया च] शर्कराभासमृत्तिका(द्विश्च) ।
एतैस्तु नवधाद्रव्यैः चो(श्रो)त्तमादि त्रयं त्रयम् ॥ २ ॥ 4
चलं वाप्यचलं चापि नवद्रव्यैस्तु निर्मितः ।
लोहजैमृत्(श्च) सुधा चै(घयै)व शर्कराभासमृत्तिका(द्विश्च) ॥ ३ ॥
चलद्रव्यमिति प्रोक्तमन्येषां च(वा)चलं विदुः ।
चित्राङ्गमर्धचित्राङ्गमाभासाङ्गं त्रिधोच्यते ॥ ४ ॥ 8
सर्वाङ्गं द्रव्य(दृश्य)मानं यच्चित्रमेवं प्रकथ्यते ।
अर्धाङ्गद्रव्य(दृश्य)मानं च तदर्धचित्रमिति स्मृतम् ॥ ५ ॥
अर्धार्धदर्शनं(दृश्य)मानमाभासमिति कथ्यते ।
आभासं पञ्चवर्णेन पट्टवित्येव(भित्तौ वा) कल्पयेत् ॥ ६ ॥ 12
चित्रं यत्नोत्तमं प्रोक्तमर्धचित्रं तु मध्यमम् ।
आभासमधमं प्रोक्तं कुर्याद्देवं तु सर्वदा ॥ ७ ॥
उत्तमं सर्वसिद्धिः(द्धि) स्यान्मध्यमं भोगमोक्षकम् ।
अधमं भोगसिद्धिः(द्धि) स्यादीश्वरेणैव कीर्तितम् ॥ ८ ॥ 16
स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं बेरमुच्यते ।
जङ्गमं चोत्सवं भवेत्सर्व(वं) स्थाबरमिष्यते ॥ ९ ॥
उत्तमं लोहजं बिम्बं पीठाभासं तु चोत्स(त्त)मम् ।
स्थानकं चासना(नं) शयनं वैशाखं वैष्णवं तथा ॥ १० ॥ 20
नृत्तादिसर्वबेराणां द्रव्यमुक्तं सनातनम् ।
तत्तद्द्रव्यैस्तु बिम्बानां भिन्नपीठं प्रकल्पयेत् ॥ ११ ॥

अध्यायः ५१] त्रिमूर्तिलक्षणम् ३३५
लम्बासने च शयने शिलापीठं तु भिन्नकम् ।
एककाले कृतं सर्वं सुधासूटकटशर्करैः ॥ १२ ॥ 24
बेराणां द्रव्यमित्युक्तं मूर्त्तिध्यानं प्रवक्ष्यते ।
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं द्विपादं चाष्टलोचनम् ॥ १३ ॥
अष्टकर्णसमायुक्तं तनूरुश्चैकाकृतिस्तथा ।
उत्तमं दशतालेन मानयेच्चाङ्गमानकम् ॥ १४ ॥ 28
स्थानकं चासनं वापि चीरवे(राम्ब)रधरं तथा ।
वरदाभयहस्तं च जटामकुटमण्डितम् ॥ १५ ॥
कुण्डिका चाक्षमाला च वामे वामे करे क्रमात् ।
स्रुक्स्रुवधारणं वापि प्राग्वरदाभयान्वितम् ॥ १६ ॥ 32
मकरलाञ्छितं पुष्पं कुण्डलं वाथ कर्णयोः ।
यज्ञसूत्रोत्तरीयादि मात्रायोदरबन्धनम् ॥ १७ ॥
हारोपग्रीवसंयुक्तं बाहुमालाविभूषितम् ।
केयूरकटकाद्यैश्च कुर्यात्तु मणिबन्धनम् ॥ १८ ॥ 36
कटकत्रयसंयुक्तं नलका(क)कटकान्वितम् ।
कटिसूत्रादिपट्टं स्यान्नीव्यं चलनसंयुतम् ॥ १९ ॥
रत्नाङ्गुलीयकैः हस्तौ पादं जालसरत्नकम् ।
ललाटे वृत्ततिलकं स्याच्चन्दनागुरुमेव च ॥ २० ॥ 40
सर्वाङ्गं हेमवर्णी स्यात्तलकान्तं तु चीरयुक् ।
पार्श्वयोः शक्तिकोपेतं दक्षिणे तु सरस्वती ॥ २१ ॥
वामपार्श्वे तु सावित्री सर्वारणभूषितम् ।
एवं पितामहं प्रोक्तं कुर्याच्छिल्पविद्विबुधः ॥ २२ ॥ 44
चतुर्भुजं द्विनेत्रं च किरीटमकुटान्वितम् ।
पीताम्बरधरं युक्तं श्यामवर्णाङ्गशोभितम् ॥ २३ ॥
सर्वे(वै)वक्षःस्थले कुर्यात्तदूर्ध्वे श्रीवत्स लाञ्छनम् ।
उत्तमं(म)दशतालेन चाङ्गमानं च मानयेत् ॥ २४ ॥ 48
कटकं वा गदाधा(ध)रं चोर्ध्वमाश्रितमेव वा ।
अथवा वरदहस्तं स्यात्पुरते वामहस्तके ॥ २५ ॥

३३६ मानसारे [अध्यायः
दक्षिणो त्वभयं पूर्वं सव्ये चापर(रे) चक्रयुक् ।
अपरे वामहस्ते तु पाञ्चजन्यावधारणम् ॥ २६ ॥ 52
तत्समं कर्णपत्रं स्यात्कुर्यान्मकरकुण्डलम् ।
प्रसन्नवदनं तुङ्गं नासि दीर्घाक्षिशोभितम् ॥ २७ ॥
हारोपग्रीवसंयुक्तं यज्ञसूत्रोत्तरीयकम् ।
रत्नोदरबन्धं स्याद् बाहुमालाविभूषितम् ॥ २८ ॥ 56
कटकं कटिसूत्रं च केयूरं रत्नपूरितम् ।
रत्नाङ्गुलीयकैर्युक्तं पादजालविभूषितम् ॥ २९ ॥
नलकान्तं चलान्तं स्यात्पीताम्बरविलम्बनम् ।
शिरश्चक्रं शिरःपृष्ठे युक्तं सर्वाङ्गभूषणम् ॥ ३० ॥ 60
द्वयोर्जङ्घावसानं स्याद् वनमालामनोहरम् ।
एवं तु विष्णुमूर्तिः स्याच्छक्तियुक्तं(क्ता) तु पार्श्वयोः ॥ ३१ ॥
त्रि(श्री)भूमिं