मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । १०९
पृ० पं०
२१० ४ ०माविर्भूतशिलीन्ध्र० । ९ ०मासाद्य एतेऽङ्गना० ।
१० ०श्रीवाहिणो वा० ।
जयोः सौम्यः' इति शाश्वतः । प्रियालिङ्गने सुखं तद्विरहे दुःखमिति त्वमपि जाना-
सीति ध्वनितम् । यद्वा कचिद्देवमभिमतं ममेत्यर्थः । उत्पन्नस्नेहेन सुभगाः सुमुखा-
श्चातकास्त्वां सेवन्ते । वा समुच्चये । अनेनार्थिसंपत्तिरुक्ता । पुरोवातश्च मृदु-
प्रेरणाभिस्त्वां सुखयति । अन्योऽपि सहायश्चरणमुष्टिग्रहणादिरूपसंवाहनं कुरुत
इति ध्वनिः । अनेन सहायसंपत्तिरुक्ता । विध्वक्सवेतो लक्ष्मीं शोभां बिभ्र-
दिन्द्रधनुः । कर्तृ । लक्ष्म चिह्नं तव तनोति । अनेन प्रसाधनमुक्तम् । विश्वं बिभ्र-
दिति पाठे हे विश्वं बिभ्रदुदवनं दधान । वर्षेण सस्यादिसमृद्ध्या जगदुपकारक-
त्वमुक्तम् । प्रसाधनमाह । इन्द्रधनूरूपं चिह्नं तव शोभां तनोति । बिम्बं बिभ्र-
दिति पाठे तु बिम्बं मण्डलं शोभां तनोति । कीदृशम् । इन्द्रधनुश्छिन्नं बिभ्रद्-
धानम् । तदिह जगदुपकारकत्या ममाप्युपकारं करिष्यसीति भावः ॥ २५ ॥
गर्जितेनानुमतिमाह—अयेति । प्रतिशब्दभरितकन्दरत्वेनानन्दिता समृद्धो-
त्कण्ठा यस्य सः । यद्वा आनन्दिता हृष्टा उत्कण्ठा उद्ग्रीवा इत्यर्थः । मन्द्रं
गभीरम् । अनुमन्यते स्वीकरोति । आर्तिवशाद्देवत्वारोपेण भगवन्निति । अवधा-
रणे यावत् । जीमूत मेघ ॥ दैवादित्यादि । इच्छया जगति विचरंस्त्वं
मत्प्रियां यदि दैववशात्पश्येर्दृक्ष्यसि तदा प्रथमं तां प्रबोध्याथ माधवदशां कथयि-
ष्यासि । अवस्थानिवेदनेन तन्मरणमाशङ्क्याह—कथयता लयाशा पुनःसंगमप्र-
त्याशा सैव तन्तुः । जीवनबन्धहेतुत्वात् । नैवाल्यर्थमुच्छेदः । च एवार्थे । अत्र
हेतुमाह—स आशातन्तुरेकस्तस्याः प्राणत्राणं कष्टात्कष्ट्या करोति नाहमित्यर्थः ।
इह तावत्कालं सा जीवति न वेति संभावना दर्शनस्य दैवादित्यनेनोक्तम् । प्रस-
ङ्गतो मत्कार्यमिति जगति विचरन्नित्यनेनोक्तम् । मत्प्रियामित्यनेन सुकुमारत्वा-
दिना विरहदुःखसहिष्णुतोक्ता । आदावाश्वासनं वार्ताश्रवणपटुत्वार्थम् । अत्यन्त-
मित्यनेन मध्यमविधया दशाकथनम् । तेन च तन्नैराश्यनिषेध इत्युक्तम् । कथ-
मपीत्यनेनाशातन्तुमात्रं तद्रक्षणाय कल्पत इत्युक्तम् । आयताक्ष्या इत्यनेन कटाक्षा-
दिस्मरणेन गुणकीर्तनम् । माधवस्येयं माधवीया । वृद्धाच्छः । उन्मादावस्थेयम् ।
असंबद्धप्रलापात् ॥ २६ ॥ सहर्षत्वं मद्वचनमङ्गीकृत्य प्रचलित इति । मक-
रन्दः । उपरागो राहुग्रासः । शैशवे संकटप्रदेशे पित्रादीनां स्मरणस्य स्वभाव-
स्ततया विरहसंकटेऽपि तदाह हा तातेति । माधवः । प्रमादोऽनिष्टम् ।
नवेष्वित्यादि । नूतनलोध्रपुष्पेषु कान्तिः पाण्डिमा गौरत्वं वा । इह नवप-
देन स्निग्धतोक्ता । दृशो विलोकितानि हरिणीषु । गमनं हस्तिषु । नम्रत्वं
लतासु । इतिशब्द आद्यर्थे । 'हेला लीलेत्यमी हावाः' इतिवत् । प्रमथ्य मारयित्वा
मे प्रियाविपिने विभक्ता खण्डखण्डिकृत्य धृता । यद्वा इतिः प्रकारार्थः । तेन
लोध्रप्रसवादिभिर्मे प्रिया विभागीकृता । कान्त्यादिविभागद्वारा प्रियाविभाग

११० जगद्धरकृता [ अङ्कः ९
पृ० पं०
२११ ७ ०मया पुनर्वाजायमानेन विनो०। ८ ०प्रायैर्व नो मा-
धवं प्रत्याशा० ।
एवोश्रीयत इत्यवधेयम् । विपिन इति प्राणिवधस्थानाभिप्रायम् ॥ २७ ॥ सुहृ-
दीत्यादि । हे हतहृदय, कथमपि विदीर्य द्विधात्वं न प्रयासि । हतेति निन्दा-
याम् । मित्रे गुणनिधानेऽतिप्रेमवति जीवेश्वरे सहधूलीक्रीडागाढमैत्रे कान्ता-
वियोगमनोव्यथाव्याधिमन्तर्दधाने सति । सुहृदित्यादौ हेतुहेतुमद्भावः । ‘धूलिः
स्त्रियां पांसुर्ना’ इत्यमरः ॥ २८ ॥ प्रियाविभागाशङ्कां निरस्यति—सुलभेति ।
संनिवेशः प्रकारः । अनुकारः सादृश्यम् । तथाच लोध्रप्रसवादीनि प्रियाका-
न्त्याद्यनुकारीणि न तु सा विभक्तेति भावः । सत्त्वान्प्राणिनो विज्ञापयामीति
स

"?
Let's re-examine line 11:
द, ी, न, [ ], म, ध, ो, म, ु, ख, श्चि, न्त, ना, त्
Between 'न' and 'म', there is a character:
It has a top horizontal, then a curve down, then another curve down to a vertical line. That is undeniably 'ल'! It's printed 'दीनलमधोमुखश्चिन्तनात्'.
And in line 34:
'लया मकरन्देन तया मालत्या च सह यो दिवसो नास्ति सोऽपि दिवसो'
It is printed 'लया'. But wait, could it be 'त्वया' where 'त्' and 'व' are combined in an unusual way? No, in traditional Gujarati/Bombay printing (Nirnaya Sagar Press), 'ल' has that exact double-arch shape. NSP prints sometimes had font mix-ups.

Line 35:
विलीयताम् । अन्यत्र मालतीमकरन्दाभ्यां या प्रमोदसृगतृष्णा मम जायते तामपि
Wait: "प्रमोदसृगतृष्णा" or "प्रमोदमृगतृष्णा"?
Look at the character:
'प्र' 'मो' 'द' 'मृ' 'ग' 'तृ' 'ष्णा'!
Look at 'मृ': 'म' with 'ृ' (mṛ)!
In line 35: "प्रमोदमृगतृष्णा मम जायते तामपि"
Yes,

१९३ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९
पृ० पं०
२१५ १२ कथमपि सह० ।
२१६ १३ ०रञ्जितकान्तदन्त० ।
२१७ ३ एष प्रियतमास्कन्धविश्रान्तकरः करी० । ८ ०न्धन्यो ।
धिक् युवाभ्यां विना दैवान्मे हर्षोऽप्याभासीभूत इति भावः । अत एव प्रमो-
दस्य मृगतृष्णाया रूपकेणालीकत्वमुक्तम् ॥ ३५ ॥ मकरन्दः । उन्मादशाया-
मनिश्चयादतः कुतश्चिदित्युक्तम् । व्यञ्जकसंस्काराभिव्यञ्जकात् । प्रबुद्धः उ-
द्बुद्धः ॥ माधवः । संभावय पालय । श्रमाद्वैराग्याच्च मूर्च्छेत्येतदर्थं निराश
इत्युक्तम् । मकरन्दः । जीवितेश्वरमित्यनेन तुल्या जीवनसामग्र्युक्ता । निचेष्टः
प्रलययुक्तजनाकृतिः । परिच्छेदो निश्चयः । यदित्यादि । स्नेहरूपसंतापवता
हृदा विनापि भयकारणेन सकम्पं भयं नित्यमन्व

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । ११६
पृ० प०
२१८ १ ०परो मत्तमातङ्गयूथपालः प्र० । ३-४ ०कर्दमित-
कषायमुद्दलितकमलिनीखण्डविप्रकीर्णपर्णकमलकेसर-
मृणालबिसकन्दकोमलाङ्कुरनिक० । ४ ०प्रचलजर्जरित-
जलतर० । ५ ०गाह्य विहरति । भव० ।
लामिः पूर्णश्च राहुग्रस्तश्च । मेघो घनाघनो वर्षुकाब्दश्च वातवेगाद्दिशकलितश्च
द्रुमश्रेष्ठः फलेग्रहिः फलभारवान्निवृत्तो जातश्च वनाग्निना दग्धश्च । यथा त्वमपी-
त्यर्थः । 'घनाघनो मत्तगजे वर्षुकाब्दमहेन्द्रयोः' इत्यमरमाला । यद्वा घनाघनोऽति-
निबिडः घनशब्दस्यैवावृत्त्या प्रयोगाद्द्वाद्वद इतिवत् । फलेग्रहिर्निपातनात् । फ-
लानि गृह्णाति धारयतीति फलेग्रहिः । 'स्याद्व

या दृशा या हेलातया विशृङ्खलं यन्माधवस्य कुतूहलं तद्रोपनायेत्यर्थः ॥ ४५ ॥"
Here he is summarizing the meaning of the verse:
"इन्दुसुन्दरमालतीमुखेऽवलोकया दृशा..."
Wait, if the verse has "इन्दुसुन्दर", why in line 18 does it say:
"अत्र हेतुमाह—मुग्धं मनोहरमिन्दुकान्तं यन्मालतीमुखम् । यद्वा विरहात्क्षामलादिना बालेन्दुवत्कान्तं यत्तदास्यं..."?
Wait, in "मुग्धं मनोहरमिन्दुकान्तं", is "इन्दुकान्तं" the gloss of "इन्दुसुन्दरं"?
"मुग्धं मनोहरम्", "इन्दुकान्तं" = "इन्दुसुन्दरं" (सुन्दरम् = कान्तम्)!
Yes! "सुन्दर" = "कान्त"!
So the verse has: "मुग्धेन्दुसुन्दर..."!
And Jagaddhara glosses:
"मुग्धं मनोहरम् । इन्दुकान्तं (or इन्दुवत् कान्तं) यन्मालतीमुखम् ।"
Because सुन्दरम् = कान्तम्!
And then he gives a second explanation (यद्वा):
"यद्वा विरहात्क्षामलादिना बालेन्दुवत्

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । ११५
पृ० पं०
२२० १ ॰स्त्वद्यापदो गण० । २ मम० प्रशान्तम् । ९ ॰नु०
खलु मा० । साक्षिणा मया भवि० । १० ॰भवत्वमु-
ष्माद्विरि० ।
२२१ ३ ॰दुल्लसितविस्मया बत० । १२ ॰विमलविधानि० ।
१३ ॰मकरन्दानन्दनमुखचन्द्र मा० ।
एतेन व्याधिरुक्तः । सर्वतस्तमः प्रसरतीव । अनेन जडता । सकलेन्द्रियाणामप्र-
ह्वात् । जडतानन्तरं मरणशङ्कायामाश्वास एष युक्त इत्याह—त्वरिति । खलु निश्चये ।
यत एवं ततो नेत्रप्रीतिं देहि । स्वं दर्शयेत्यर्थः । मद्विषये निर्दया मा भविष्यसि ।
यद्वा अकरणा मा भूर्न भव । 'माङि लुङ्' इति कालसामान्ये लुङ् । पूर्वकरणे-
दानीमपि निर्वाह्यतामित्यर्थः । इवशब्द उत्प्रेक्षायाम् ॥ ४६ ॥ निरित्यादि ।
यदा मालत्याः पद्माक्ष्याः कामोन्मादोद्वेगा निर्विघ्ना अत्यर्थं दुःसहा अङ्गदाहदुःख-
महान्तस्तद्दुःखोपदेशकाराः संबभूवुः । संभूयोद्गतास्तत्र काले तस्यास्त्वदालिङ्गन-
मेव शीघ्रं प्राणरक्षमभूत् । अत एव मदालिङ्गनतुल्यः । उन्माथ उन्मथनमुद्वेग
इति यावत् । प्रगुणमिति पाठे प्रकृष्टगुणमित्यर्थः । क्रियाविशेषणं वा । कामदुःखो-
द्वेगस्य प्रियसङ्गस्याभावाद्विघ्नत्वम् । मालतीप्रणयित्वात्प्रियसखि इति । दुःसह-
त्वमधृतिकरणात् । उद्दाह उद्गतदाहः । व्यसनस्थाने 'व्यथन' इति पाठे व्यथनं
पीडा । अधुना मालां विनास्याः कथं जीवनं भविष्यतीति भावः ॥ ४७ ॥
निर्वर्ण्य निरूप्य । आनन्देत्यादि । मम मालत्याश्च कण्ठे तव तानि गतागतानि
स्मरामि । स्मरणस्यातिदुःखदत्वात्कष्टम् । तदा तदा तस्मिंस्तस्मिन्काले । तत्र
चोरिकाविवाहात्पूर्वं मालतीकण्ठगतेति गतं लवङ्गिकाबुद्ध्या माधवकण्ठमागतेत्याग-
तमित्येकम् । चोरिकाविवाहे मालत्या माधवकण्ठनीतातो गतमथ तन्मुखदर्शना-
त्त्वत्कण्ठेऽर्पितेत्यागतमिति द्वितीयम् । पुनस्तत्र प्रणयवशान्माधवेन मालत्यै दत्तेति
गतमिदानीं तु सौदामिन्या मालतीसकाशादानीय दत्तेति त्रीणि गतागतानि । अत
एव बहुवचनम् । कीदृशानि । तद्दशायामन्तरान्तरा हर्षलाभादानन्दमिश्रितका-
मतापप्रकाशनानि । दृढानुरागरसयोगिनि । स्नेहस्याकरो येषु तानि । स्नेहं प्रीति-
माकुर्वन्ति व्याकुर्वन्तीति स्नेहाकाराणि । 'कृञो हेतु-' इत्यादिना टप्रत्ययः । तदा
तदा चेति चकारात्कालान्तरपरिग्रहः ॥ ४८ ॥ मकरन्दः । आर्या मान्या ।
माधवः । सकामा मदपकारेण सिद्धप्रतिज्ञेत्यर्थः । कुमुदेत्यादि । कुमुदसमूहेन
यदि शरच्चन्द्रचन्द्रिका सौन्दर्यगुणार्थं संगता प्राप्ता तत्सत्कृतं शोभनकरणमस्तु ।
द्वयोरपि रम्यत्वात् । अयं पुनः कः प्रकारः कुत्सितप्रकारो वा यदकालमेघपङ्क्ति-
र्व्ययूयुजद्वियोजयामास । विच्छेदं कृतवतीत्यर्थः । ध्वनिनात्र कुमुदाकरो माधवश्च-
न्द्रिका मालती मेघसंततिः कपालकुण्डलेत्युक्तम् ॥४९॥ अतिबीभत्समिति ।
उद्वेगहेतुकपालकुण्डलादर्शनाद्बीभत्सः । यदाह—'उद्वेजनैश्च बहुभिर्बीभत्सरसः

११६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९
पृ० प०
२२२ १९ तास्मि । अथ माधवः क० ।
२२५ ६ ॰कारिण्यसि । अतः स्वागतं भवत्याः० । ८ ॰र्देहो-
दाहव्य० । ॰न्माथवेगाः । १२ ॰आनन्दमिश्रमदन० ।
१९ ॰मालतीस्नेहं वहतो बकुलदाम्नो लाभः । तत्कथं
नु मन्यसे कुत एतदिति ।
समुद्रवति' । कथमित्यादि । तत्कवलिता हे पद्ममुखि, तदा त्वमपि कथम-
भवः । भयात्कथं त्वमासीः किं त्वयोक्तं कस्ते त्राताभूदित्यादिज्ञापनाय कथ-
मिति सामान्यनिर्देशः । केतुकवलिता चन्द्रकलेव । एतदुपमया बीभत्सजविषाद-
संभवा ग्लानिरप्युक्ता । यदाह—'अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च ।
मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव भावा बीभत्ससंभवाः ॥' ॥ ५० ॥ 'स्त्रीबालं नैव घात-
येत्' इति निजधर्मं जानत्या त्वया सा घातितेति सोल्लुण्ठमाह—भगवती
इति । निर्माणमित्यादि । तन्निर्माणं मालतीरूपादिकमेव तदादरेण रक्षणीयं
भवति । रम्यत्वादेव । पूतनात्वं राक्षसीत्वं तन्नाशेन मोपगा मा गमिष्यसि । यदा
मांसं मे ततो भक्षयितव्यं किमिति चिन्तकत्वं पूतनात्वम् । 'पूशनत्वम्' इति पाठे
राक्षसत्वमित्यर्थः । 'पूतना राक्षसीभेदे हरीतक्यां च पूतना' इति विश्वः । शिव-
तातिः कल्याणैर्यैधि भव । 'शिव इत्यबोधीः' इति पाठे तन्निर्माणं शिवे कल्याणनि-
मित्तमित्यर्थः । 'शिवतामुपैति' इति पाठे तन्निर्माणम् । कर्तृ । शिवतां कल्या-
णत्वं गच्छति । अतः पालनमस्य । भद्रवस्तुपुरस्कारः स्वभावादेवेत्याह—मनोहरस्य
ख्यातस्य सुगन्धस्य वा पुष्पस्य मस्तके धृतिः स्वभावसिद्धा । न पादैः पीड-
नानि स्वभावसिद्धानीत्यर्थः ॥ ५१ ॥ अकरिष्यदित्यादि । असौ कपालकुण्डला
पापं तद्वधरूपमकरिष्यदेव । अतिनिष्करुणा यतः सा । यदि तत्र स्थाने वधे
वा तस्या विरोधिनी नाहमभविष्यम् । क्रियातिपत्तौ लृङ् । बुद्धिप्रत्यक्षतयासाविति
॥ ५२ ॥ उभौ । अतिप्रसन्नं प्रसादः कृतः । सौदामिनी । ज्ञास्यथः ।
युवामित्यर्थात् । गुर्वित्यादि । गुरुचर्या गुरुसेवा गुर्वी चर्या विशिष्टमनुष्ठानम् ।
तपश्चान्द्रायणादि । तन्त्रं मण्डलवर्तनादि । मन्त्रस्ताराप्रभृतिदेवीनां तन्त्रस्य वाग-
मस्य वा मन्त्रः । योगः समाधिः । एष्वभियोगादभ्यासाज्जातामिमामाकर्षणीं सिद्धिं
युष्माकं कल्याणाय विस्तारयामि ॥ ५३ ॥ व्यतिकर इति । मालतीवार्ताया
अप्यज्ञानादयं तामसोऽन्धकारजः अत एव भीमः । उज्जीवनज्ञानाद्वैद्युतश्चायं
विद्युत्संबन्धी व्यतिकरः संपर्कः अत एवानन्दाश्रुसंभारेणोपहतनेत्रवृत्तिः ।
कीदृशः क्षणमुद्भूय शान्तः । अत एव विद्युद्द्योतो वितर्कः । कथमिह स्थाने
वयस्यो माधवोऽपि नास्ति । तत्किमिदं क्व गतः केन वा नीत इति विचि-
न्त्येत्यर्थः । निर्णयमाह—अन्यत्किम् । यत इयं योगीश्वरी निजतपःप्रभावेण प्रभ-
वति । अनया नीत इति भावः ॥५४॥ संशय्याह—किमयमिति । सौदामिनी-

अङ्कः ९] मालतीमाधवटीका । ११७
पृ० पं०
२२७ ४ ॰कथमिव तदा॰ । ८ ॰तातिरेधि । १० ॰मुसलै-
रवताडनानि ।
२२८ ३ ॰ङ्गामाक्षेपिणीं सि॰ । १३ ॰विस्मयमदस्मृत॰ ।
२२९ २ ॰शबलत्वमुपैति॰ । ३ ॰कान्तारगहने सहा॰ ।
॰भगवतीमन्विष्य तस्या वृ॰ ।
इति सौदामिनीदर्शनो नाम नवमोऽङ्कः ।
नयनेऽर्थः प्रयोजनं कपालकुण्डलानयनेऽनर्थ इति भावः । अस्तोकेत्यादि ।
अस्माकं चित्तम् । कर्तृ । हर्षशोकाभ्यां शबलत्वं मिश्रत्वं गच्छति । कीदृशम् ।
अनल्पाश्चर्यम् । एकदैव नानारससंभवात् । अपस्मृतं विस्मृतं पूर्ववृत्तं मालतीहर-
णरूपं यत्र अत एवानन्दः । उद्भूतं नवं भयं माधवापकारशङ्काकृतं तेन ज्वरेण
जीर्णम् । अत एव शोकः । यद्वा । माधवानवलोकनेनोद्भूतनवशङ्काज्वरजर्जरतया
शोकः । एकक्षण एव त्रुटितो घटितश्च प्रमोहो यत्र तत् । मालतीलाभसंभावनया
त्रुटितो माधवापकारसंभावनया घटित इति भावः । अत एवात्याश्चर्यम् । स्तोक-
शब्दोऽल्पपर्यायः । अस्मद्वर्गेण मदयन्तिकालवङ्गिकाभ्याम् । ‘विप्रनष्टाम्’ इति
कस्मिंश्चित्पुस्तके पाठो दृश्यते तत्रादृश्यमानामित्यर्थः ॥ ५५ ॥ भगवतीं कामन्द-
कीम् । अनेनाग्रिमाङ्कावतारस्यापि सूचनादङ्कावतारोऽयम् ॥
प्रासूत यं रत्नधरोऽतिविद्यो विद्योतिविद्या दमयन्तिकापि ।
जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगन्नवीने नवमोऽनवद्यः ॥
इति नवमोऽङ्कः ।
३१ माल०

णं येन सः । 'रागोऽनुरागे लौहित्ये' इति विश्वः । 'शृङ्गारादौ द्रवे

• "कुतूहलं द्रष्टॄणां येन सः । 'रागोऽनुरागे लौहित्ये' इति विश्वः । 'शृङ्गारादौ द्रवे"
  Wait, look at "द्रष्टृणां" or "द्रष्टॄणां":
  In line 25: "द्रष्टृणां" has a single or double r-vowel? It's standard Devanagari 'द्रष्टॄणां' or 'द्रष्टृणां'. Let's write 'द्रष्टॄणां' (or 'द्रष्टृणां', usually द्रष्टॄणां in Sanskrit genitive plural). In the font, it's ष्टृ with a single loop or double: looks like single loop द्रष्टृणां, but grammatically द्रष्टॄणाम्. Let's use द्रष्टृणां/द्रष्टॄणां. In Unicode, ष्टृ is fine.

चापीच्छायामप्ययं रसः' इति धरणिः । 'कौतुकं त्वभिलाषे स्यादुत्सवे नर्महर्षयोः ।

• "चापीच्छायामप्ययं रसः' इति धरणिः । 'कौतुकं त्वभिलाषे स्यादुत्सवे नर्महर्षयोः ।"

[

अङ्कः १० ] मालतीमाधवटीका । ११५
पृ० पं०
२३५ २ जनसंमर्दो वर्तते । ४ ०जीवितेषु । ९ ०दिष्ट्या । हा
धिकष्टम् । आश्व० ।
२३६ १ ०अन्तरालविक्खानिम्मलकुलेक्कमङ्ग०। ३ ०णिरणुकोसा
तुह्मे त्ति संभाविदं आसी । १२ ०मुखस्य जन्तु० ।
१७ ०वचनादनन्तरं तां० ।
स्नेहवती तैलादियोगात् । मलीमसं म्लानं मुखमाननं यस्याः सा । मलीमसं दग्ध-
तया श्यामं मुखमग्रं यस्याः सा च ॥ ४ ॥ प्रगुणीकृतानि ऋजूकृतानि । उत्पत्त्य-
नन्तरं नाडीनां शुद्धद्रव्येणार्जुनकरणात् । यद्वा । प्रगुणता पुष्टिः । स्तन्येत्यादि ।
तेन हेतुना मातुः सकाशादधिकः स्नेहोऽयं मयि तव युक्तः । यद्वा तेन हेतुनायं
वियोगस्तव युक्त इति सोल्लुण्ठम् । यतः स्तनपानत्यागादारभ्य क्रीडायोगं खेलम् ।
यद्वा क्रीडा कला योगो विद्याप्रयोगस्तं प्रापिता । ततः पश्चाद्विनयमनौद्धत्यं
प्राणिता वृद्धिं प्रापिता च । दन्तपाञ्चालिकेव दन्तमयकृत्रिमपुत्रिकेव । ज-
नेषु श्रेष्ठे शोभादिगुणयुक्ते जामातरि त्वं स्थिरीकृता । परिणयात् । मयैव
न तु पित्रादिनेत्यर्थः । बाल्य एव कान्तिमत्त्वात्सुमुखीत्युक्तम् । 'पाञ्चालिका
पुत्रिकायाम्' इति विश्वः । पाञ्चालिकापि क्रीडादिकं कार्येत इति प्रसिद्धमेव ।
विद्याभ्यासो बाल्य एव स्त्रीणाम् । यदाह—'बाल्येऽधीयीत विद्यां स्त्री काम-
शास्त्रादिकं पुनः' । पुरुषगुणा अपि भरते—'शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गा-
म्भीर्यमेव च । ललितौदार्यतेजांसि पौरुषेया गुणा अपि ॥ ५ ॥' करुणः स्नेहाधिक्य-
वता । अकारणेत्यादि । विगतभाग्यया यया तव पुत्रो न दृष्टः । कीदृशः ।
अकारणेनालक्षितहेतुतया स्मेरमीषद्धसनं तेन मनोज्ञं मुखं यस्य सः । शिखायां
ललाटे च दत्तश्वेतसर्षपः । एतत्तु रक्षायै । क्रोडे सुप्तः स्तनपायी च ॥ ६ ॥
लवङ्गिका । अत्र जीवितेति । तां विना जीवनमनर्हमिति भावः । निर्वृतेति । मरणे
तद्वियोगदुःखापनयादिति भावः । कामन्दकी । उत्कण्ठेति । जन्मान्तरे
तां द्रक्ष्यामीत्युत्कण्ठा ममापीत्यर्थः । तत्कथं मयापि स्वतोऽसिद्धतया त्वय्याशी-
र्दातव्येति भावः । सङ्गमेत्यादि । कर्मणां वैचित्र्यादस्माकं मालया सह संगमो
न स्यात् । अनागमो निर्युक्तिको यतः सः । मालया मम च कर्मणां साम्ये
मानाभावाज्जन्मान्तरे संगमो निर्युक्तिक इति भावः । तर्हि प्राणत्यागेनालमत
आह—प्राणत्यागः पुनस्तापशान्तिफलः । तथा च तदर्थं स क्रियत इति भावः ।
सङ्गमाभावे तु मानम्—'मृतोऽपि मानुषः शक्तो नानुगन्तुं मृतं जनम् । जायावर्जं
च सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते ॥' इति स्मृतिः ॥ ७ ॥ मदयन्तिका ।
भाविवाक्यमुन्नीयाह—किमिति । अत्राग्रेसरी मरण

१२० जगद्धरकृता [ अङ्कः १०
पृ० पं०
२३८ ९ °योगिन्यम्बरतो विध° । °प्यैतद्यं यस्याः ।
२३९ ६ मदयन्तिकालवङ्गिके—पिअस° । १२ वयमप्यु-
द्धृताँः° ।
२४० १ °अये, भद्रा सौदामिनी । ३ °सौदामिनी । तत्सर्व° ।
५ °भूरिजनजीवि° । ७ °प्रमोदमपि नन्दय° ।
१३ °शालि विजृम्भितं । ते ।
न्तिका । स्वगतं गुरुसमीपे प्रियस्मरणस्यायुक्तत्वात् । अत्र जन्मान्तरेऽप्ययं
प्रियः स्यादिति तत्कालेऽस्य स्मरणमिति भावः । लवङ्गिका । अत्र मधुमती
नदी । संदानितं बद्धम् । विटङ्को निम्नोनतप्रदेशः । ‘विटङ्क उन्नते देशे’ इति रत्न-
कोशः । सकरुणः कश्चिद्वनेचर आह—मालतीत्यादि । भूरिवसुर्निश्चित्य नि-
श्चयं कृत्वा वह्निपतनाया

"? There is visarga: "पुनःक्लेशकारितया".

L32:
"त्वम् । प्रतिकूलस्यैव विधेरधुनानुकूलत्वमित्याश्चर्यम् । पहीत्यादि । मालतीरक्ष-"
Wait, "पहीत्यादि" or "एहीत्यादि"?
Look at the first letter:
Is it 'प' or 'ए'?
"एहीत्यादि" (Ehy-ādi, from "एहि" = come!).
Look at L34: "एह्यागच्छ ।" (Ehi = come!).
So the pratīka is definitely "एहीत्यादि"!
Look at the letter: It is clearly 'ए' (e), not 'प'! It has the triangle/shape of Devanagari 'ए'!

L33:
"णेन बहुजनरक्षणजन्यपुण्यनिवृद्धारिके हे विरेण त्वं दृष्टासि । अतो हेतोस्त्वमे-"
Wait:
"बहुजनरक्षणजन्यपुण्यनिवृद्धारिके" or "पुण्यनिवृद्धिके"?
Let's read carefully:
पु - ण्य - नि - वृ - द्धा - रि - के ? Or "पुण्योपबृंहिते"?
Wait, look at:
पु (pu)
ण्य (ṇya)
नि (ni)
ब (ba) or वृ (vṛ)?
Look at: नि - ब - द्ध - भा - रि -

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

१२२ जगद्धरकृता [ अङ्कः १०
पृ० प०
२४३ १ लवङ्गिका—को वा इमस्सि संपूरिदसव्वप्पआरम-
हूसवे ण परिहाससंपुण्णो होइ । ३ ०देवं महा० ।
५ ०मत्र रमणीयतरं यद्० । ६ ०श्चिरात्तूर्णं० । ०संब-
न्धात्मा मनो० । ८ ०वस्तुवृत्त । ९ ०वचनमार्यायाः ।
११ ०संबन्धान्नन्द० । १२ ०नोपग्रहा० ।

मालतीदर्शनेनेति भावः । हे सौहार्दाश्रये, नतेर्विरम । त्वमेव नमस्या यतः ॥२०॥
तदेवाह—वन्द्येत्यादि । त्वमेव संसारस्य नमस्या । एवंविधैर्विलसितैराकाश-
क्रमणरूपैर्वा श्लाघनीयसिद्धित्वं यतः । कीदृशैः । बोधिसत्त्वा जीमूतवाहनादयः ।
तानप्यतिक्रामन्ति तैः । तेषामेकैकजीवनात्त्वया त्वनेकजीवनादतिशय इति भावः ।
यद्वा बोधिसत्त्वो बुद्धविशेषः । तदतिक्रमवर्तिभिः । अनेकपुण्यकारित्वात् । यस्या-
स्तव विजृम्भितं चेष्टितं पूर्वपरिचयेन प्रतिबद्धमङ्कुरितं बीजं कारणं यत्र तत् ।
तद्भूतप्रचुरफलयुक्तं च भवति । तथा च त्वदुपकरणेन कृतार्थास्मीति भावः । अन्य-
दपि कलमाद्यङ्कुररूपं विजृम्भितं पूर्वप्रतिबद्धबीजमुद्भूतप्रचुरफलशालि भवतीति
ध्वनिः ॥ २१ ॥ मालती । अत्र समासादिता प्रापिता । केसरावली बकुल-
माला सैवाभिज्ञानं प्रत्ययचिह्नं हस्तं यस्याः । तथा संधारिता रक्षिता ।
मज्जीवनेनेति भावः । दमयन्तिकालवङ्गिके । अत्र लज्येष्ठा कामन्दकी
यथास्माकं सुप्रसन्ना तथा । यद्वा त्वमपि भवेत्यर्थः । सौदामिनीज्येष्ठत्वादपि भगवत्या
गुरुत्वात्तस्यामत्यादरसूचनम् । यद्वा सौदामिन्या एव भगवतीकनिष्ठत्वेनादर
उक्तः । अपीत्यादि । चिन्तामणिरपि चिन्तारूपं परिश्रममपेक्षते । अचिन्ति-
तप्रदाने चिन्तामणित्वव्याघातादिति भावः । इदं पुनराश्चर्यं मन्ये यदार्थया
सौदामिन्याचिन्तितं कृतमिति । तथा चात्रानुकारोऽपि नेति भावः । अत
एवात्यन्ताश्चर्यम् ॥२२॥ सौदामिनी । नन्दने प्रहर्षो मकरन्दमदयन्तिकानु-
रूपघटनात् । वरगुणानाह—श्लाघ्यानामिति । यदिह त्वयि जामात-
र्यर्थ्यं प्रीतोऽस्मि तेनेयं मदयन्तिका तव प्रीत्यै त्वत्प्रीति कर्तुं भवतः प्रेयसे
मित्राय सुहृदे मकरन्दायाथास्माभिरपि दीयते । पूर्वमनुरागेण दत्ता । प्रीतिहेतुमाह-
सच्चरितानां गुणिनां च गणनीये स्थिते प्रशस्तवंशे । पाठान्तरे ख्यातवंशे । प्रशस्तं
क्षिप्तं व्यसनमशुभं यत्र तत्र । सातिशये प्रत्युत्पन्नमताविति पाठेऽस्मिन्योत्पन्न-
बुद्धौ प्रतिभावतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ माधवः । कृतार्थता नृपनन्दनाविरोधात् ।
मालती । आशङ्का विरोधादिविषया । मर्मभेदित्वाच्छल्यम् । लवङ्गिका ।
अत्र श्रीमाधवस्येति प्राकृते पूर्वनिपातानियमत्वात् । फलिता मनोरथाः । एतयो-
रागविशुद्धविवाहादिति भावः । सर्वे इति । भगवति कार्यनिधाने । अत्र
जयेति शेषः । लवङ्गिका । अपि तु सर्वोऽपीत्यर्थः । कामन्दकी । अद्भुत-
मित्यादिनोपगूहनमाह । यदाह—'अद्भुतस्य तु संप्राप्तिर्भवतादुपगूहनम्' ।

अङ्कः १० ] मालतीमाधवटीका । १२३
पृ० पं०
२४४ १ वस्तुवृत्तम् । यतः० । २ ०दामिनीप्रत्यक्षमनयोर्वृत्तेयं
प्रतिज्ञावश्यमावा० । ५-६ ष्यन्ति महतां संस्तु
तापलापिन्यः कल्याणिन्यो नी० । ९ ०क्लेशो-
ऽपि मच्चि० । १२ (सहर्ष प्रणमन् ।) ०भग-
वति, अतः परमपि प्र० । १३ ०भगवती-
पादप्रसादात्०
२४५ १-२ सन्तः सन्तु निरन्तरं सुकृतिनो विध्वस्तपापोदया
राजानः परिपालयन्तु वसुधां धर्मे स्थिताः सर्वदा ।
काले संततवर्षिणो जलमुचः सन्तु स्थिराः पुण्यतो
मोदन्तां घनबद्धबान्धवसुहृद्गोष्ठीप्रमोदाः प्रजाः ॥२५॥
इति मालतीमाधवे दशमोऽङ्कः ।
इति । प्रकरणं मालतीमाधवाख्यम् । कथमिव । अत्र पित्राद्यनुमत्या नाहं दत्ता
तत्कथमियमेवमाहेति भावः । अन्यथेति । चोरिकया वृत्तं वस्तु विवाहकृत्यम् ।
आर्यायाः सौदामिन्या वचनमन्यथा । अमात्यागोचरेणेत्यर्थः । लवङ्गिका ।
अत्र सौदामिनीवचनं किंरूपमित्याशयः । कामन्दकी । श्रावकेति पाठकदेशायाम् ।
प्रकृतिः शिष्टः । मालती । अहो संवरणम् । अत्र मन्त्रिणो मत्पितुरिति शेषः ।
माधवमकरन्दौ । कल्याणिन्यो मम संपन्ना यत इति भावः । यदित्यादि ।
यदायुष्मतोर्युवयोः । कल्याणमन्योन्यलाभरूपं पूर्व मनोरथैरेव शृतमाकाङ्क्षितमभू-
त्तत्पुण्यैर्मदुपक्रमैश्च निसृष्टार्थदूतीकल्पकपटैः फलितम् । मच्चिष्ययोरवलोकिता-
सौदामिन्योः क्लेशोऽपि फलित इति लिङ्गविपरिणामो योग्यत्वात् । क्लेशेनेति पाठे
ताभ्यामेव फलितमित्यर्थः । तथा त्वन्मित्रस्य मकरन्दस्य मदयन्तिकया सह
संबन्धोऽपि निष्णातो निःशङ्कं विहितः । नृपनन्दनावतिप्रीतौ विहितौ । अत
एव निःशङ्कता । अपरमतःपरं यत्प्रेयः प्रियं कर्तव्यमस्ति तदप्युच्यताम् । तत्क-
रोमीत्यर्थः ॥ २४ ॥ सन्त इत्यादि । सज्जना निरन्तरं धार्मिकाः सन्तु । अत्र
हेतुः । विनष्टपापोद्रेकाः । तथा च सतां पुण्यमुज्जृम्भतां पापं नश्यतामित्यर्थः ।
राजधर्मे रक्षणदौ सदा स्थिता नृपा भुवं रक्षन्तु । वसु धनं दधातीति वसुधेत्य-
नेन विपुलधनवत्त्वं भुव उक्तम् । काले वर्षादौ सस्याविरोधि सम्यक् ततं व्यापकं
यथा तथा वर्षणशीलाः मेघाः सन्तु । अकालवृष्ट्या सस्यनाशात्काल इत्युक्तम् ।
अत्र हेतुमाह — प्रजानां लोकानां पुण्यात् प्रजा हृष्यन्ताम् । घनबद्धो निरन्तर-
कृतो बान्धवानां संबन्धिनां सुहृदां मित्राणां गोष्ठीषु प्रकृष्टहर्षो याभिस्ताः । तदनेन

प्रशस्तिरुक्ता । काव्योपसंहारोऽप्यनेनैव कृतः । यदाह—'वरदानस्य उक्तिर्या
सा काव्य उपसंहृतिः ॥' इति ॥ २५ ॥
लब्धं दुर्लभशासनं सुरगणाग्रामश्च कैवर्तिका-
द्विद्यावंशविभूषिते अपि प्रभे छत्रे उमे धारिते ।
येनायं समभूद्विजातिलकश्चण्डेश्वरः पण्डितो
मीमांसैकरहस्यवश्यहृदयो दातावदाताशयः ॥ १ ॥
देवेशं समसूत सोऽयममलं मीमांसकं सत्कविं
सोऽप्युच्चैरजनिष्ट जैमिनिमते रामेश्वरं सद्बुधम् ।
सूते स्मायमपि प्रतीपजयिनं मीमांसयालंकृतं
शुद्धं धीरगदाधरं कविवरं पुत्रं पवित्राशयम् ॥ २ ॥
विद्याधरं वरमजीजनदेष धीरं
हीरं जनेषु जयिनं गुरुणोक्तशास्त्रे ।
प्रासूत सोऽयममलं गुणिनं सुपुत्रं
तं रत्नपूर्वधरमेष जगद्धरं च ॥ ३ ॥
येनापाठि कठोरगौतममणेर्वैशेषिकं खण्डनं
येनाश्रावि सकोषकाव्यनिवहं तत्पाणिनीयं मतम् ।
छन्दोलंकरणं च भव्यभरतं येनाध्यगामि श्रुति-
स्तस्यामुष्य जगद्धरस्य कवितुट्टीकेयमुज्जृम्भताम् ॥ ४ ॥
असूत यं रत्नधरोऽतिभव्योऽतिभव्यरूपा दमयन्तिकापि ।
जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कः समाप्तिमापद्दशमोऽनवद्यः ॥
इति श्रीमन्महोपाध्यायपण्डितराजमहाकविराजधर्माधिकारि-
श्रीरत्नधरपण्डितात्मजश्रीजगद्धरविरचितायां मालती-
माधवटीकायां दशमोऽङ्कः ॥

अनुक्रमणी ।
अकरिष्यदसौ ९।५२ | आविर्भवन्ती ३।४ | कुवलयदल ५।५
अकरुण वितर ९।२३ | आश्चर्यमुत्पल ३।५ | केकाभिर्नीलकण्ठ ९।३०
अकारणस्नेह १०।६ | इदमिह २।६ | क्षिप्तनिद्रा २।१२
अतिमुक्तक ५।८ | इयमवयवैः ६।६ | गमनमलसं १।२०
अत्रान्तरे १।२९ | ईषत्तिर्यग्वलन ४।२ | गाढोत्कण्ठ ६।१९
अद्यैवेन्दुमयूख ८।१० | उज्ज्वलालोकया १०।४ | गात्रेषु चन्दन ९।२२
अयोजितं ७।४ | उत्कृत्योत्कृत्य ५।१६ | गुञ्जत्कुञ्ज ५।१९
अनियतरुदित १०।२ | उत्फुल्लार्जुनसर्ज ९।१७ | गुणापेक्षा २।७
अनुभवं वदने ३।१० | उद्दामदेह ६।१३ | गुणैः सतां न १।९
अनुरागप्रवा ९।१६ | उद्धृत्तस्खलित ५।३ | गुरुचर्या ९।५३
अङ्गैः कल्पित ५।१८ | उन्नालबाल ९।१३ | धर्माम्भो १।४०
अन्येषु जन्तुषु १।२३ | उन्मीलनमुकुल १।४१ | चिरादाशातन्तु ४।३
अन्योन्यसंभिन्न १।३६ | एकीकृतस्त्वचि १।१२ | चूडापीडकपाल १।९
अपत्यसंबन्ध १।१३ | एतत्पूतनचक्र ५।१४ | जगति जयिनस्ते १।३९
अपहस्तित ९।१९ | एतस्मिन्मदकल ९।१४ | जन्मान्तरादिव १०।१२
अपि चिन्ताम १०।२२ | एते केतकसून ९।४३ | जयदेव भुवन ९।४
अमिनवराग १०।३ | एषा प्रवासं १०।१३ | जलनिबिडित ४।१०
अभिहन्ति हन्त १।४२ | एह्येहि भूरि १०।२० | जितमिह ३।१५
अयमभिनव ९।५ | कच्चित्सौम्य ९।२५ | जीव जीवित १०।१८
अलसवलित १।३१ | कठोरास्थिग्रन्थि ५।३४ | जीवयन्निव ८।३
अविगणय्य नृपं १०।१६ | कण्डूकूङ्दमलिते ९।३२ | जृम्भाजर्जर ९।१६
अविरलमिव ३।१६ | कथमपि तदा ९।५० | ज्वलतु गगने २।२
अशस्त्रपूत ५।१२ | कथयति लयि ८।११ | ज्वलयति मनो ३।६
असारं संसारं ५।३० | कपालकुण्डला १०।१९ | तं भद्रे ५।२५
असौ विद्या २।११ | करालायतना ५।२१ | तत उदय २।१०
अस्तोकविस्सय ९।५५ | कर्णाभ्यर्ण ५।१३ | तथा विनय ३।१
अस्साकमेक ६।४ | कल्याणानां १।५ | तदेतदसितो ९।३८
आ जन्मनः प्रति १०।१ | काश्मर्याः कृत ९।७ | तन्मे मनः ४।८
आ जन्मनः सह ९।४० | किंवा भणामि ६।११ | तरुणतमाल ९।१८
आनन्दनानि ९।४८ | किमपि किमपि ८।१३ | तां याचते नर १।१४
आपूर्णश्च कला ९।२९ | किमयमसि १०।१० | तामिन्दुसुन्दर १।२१
आमूलकण्टकित ६।३९ | कुमुदाकरेण ९।४९ | ते श्रोत्रियास्त १।७

२
त्वं वत्सलेति ६।१४ | पर्यन्तप्रतिरोधि ५।११ | मालत्यपायम १०।९
त्वत्पाणि ५।२७ | पश्यामि तामित १।४३ | मालत्याः प्रथमा ६।३
त्वद्वल्लभः ८।८ | पुरश्चक्षू ६।१५ | मा वां सपत्नेष्व ४।५
दग्धं चिराय ८।४ | पृथुचलरसनो ५।१५ | मुग्धेन्दुसुन्दर ९।४५
दधति कुहर ९।१६ | प्रकृतिकठित ३।१४ | म्लानस्य जीव ६।८
दन्तच्छदा ९।३१ | प्रचलितकरि ५।२३ | यत्राग्रेव १०।२५
दन्तश्रेणिषु १।३ | प्रणयसखी ५।३१ | यत्रत्य एष ९।३
दया वा स्नेहो वा ४।६ | प्रथमप्रिया ३।७ | यत्स्नेहसंज्वर ९।३६
दलति हृदयं ९।१२ | प्रमथ्य कन्यादं ४।९ | यदि तद्विषयो ३।१३
दलयति परि ८।१ | प्रयान्तीव प्राणाः ९।४६ | यदिन्दानन्दं ३।९
दैवात्पश्येज्जगति ९।२६ | प्रसरति परि १।४४ | यद्विस्मयस्ती ९।२२
दोर्पर्निक्षेप ८।९ | प्रासादाना ७।५ | यद्वेदाध्ययनं १।१०
धत्ते चक्षुर्मु ३।१२ | प्रियमध्वे ९।९ | यद्बालव्रणित ४।१
धिगुच्छ्वसित ९।३५ | प्रियस्य सुहृदो ९।४१ | यन्मां विधेय १।३२
धैर्यं निधेहि ५।३२ | प्रेङ्खङ्कूरि ६।५ | या कौमुदी १।३७
न यत्र प्रत्याशा ९।१८ | प्रेमार्द्राः प्रणय ५।७ | याता भवेद्द्रु ८।१४
नवेषु लोध्र ९।२७ | प्रेम्णा सद्मनि ८।६ | यान्त्या मुहुर्व ९।३२
नाघोरघण्टा ५।३३ | प्रेयान्मनोरथ ७।३ | ये नाम केचि १।८
नादस्तावद्वि ५।२० | प्रेयो मित्रं ६।१८ | रम्भोरु संहर ७।२
नान्तर्वर्धयति ९।३३ | फलभरपरिणाम ९।२४ | राज्ञः प्रियाय २।८
निकामं क्षामाङ्गी २।३ | बन्धुताहृदय ९।२१ | राहोश्चन्द्रकला ५।२८
निल्यं न्यस्तपडङ्क ५।२ | बहिःसर्वाकार १।१७ | लीनेव प्रति ५।१०
निर्याणमेव ९।५१ | बाष्पाम्भसा ८।५ | लीलोत्खात ९।३४
निश्योतन्ते ८।२ | भवति वितत १०।१५ | वन्द्या त्वमेव १०।२१
निष्ठापस्थिय ५।१७ | भवद्भिः सर्वार्थ ९।२९ | वयं तथा नाम ७।१
निष्प्रत्यूहाः ९।४७ | भारः कायो ९।३० | वयं बत ३।१८
नीवीबन्धो २।५ | भूम्ना रसानां १।६ | वरेऽन्यस्मिन्दोषः २।१३
नैराश्यकातर ६।९ | भूयो भूयः सविध ९।१८ | वानीरप्रसवै ९।१५
न्यस्तालक्तक ५।२४ | भो राजानश्च ६।२ | वारं वारं तिरयति १।३८
पक्ष्मालीपिङ्ग १।४ | भ्रमग जलदा ९।४२ | विकसत्कदम्ब १।४४
पद्मावती विमल ९।१ | मनोरागस्तीव्रो २।१ | विधाता भद्रं ६।७
परिच्छेदव्यक्तिर्न १।३४ | मम हि कुवल ८।१२ | विवृण्वतेव १।११
परिच्छेदातीतः १।३३ | मयि विगलित ९।११ | विशेषतस्तु १।१५
परिणतिरम ६।१६ | मरणसमये ५।२६ | विश्वग्वृत्तिर्जटानां ५।४
परिपाण्डु २।४ | मातर्मातर्दलति ९।२० | व्यतिकर इव ९।५४
परिमृदित १।२५ | मा मुमुहत्खलु १।३५ | व्यतिकर इव १०।८

३
व्यतिकरित २।९ | श्लाघ्यान्वयेति ६।१७ | सानन्दं नन्दि १।२
व्यतिषजति १।२७ | षडधिकदश ५।१ | सा योगिनी य १०।१७
व्याघ्राघ्रात ५।२९ | संगमः कर्मणां १०।७ | सा रमणीयक १।२४
व्योम्नस्तापिच्छ ५।६ | संजीवनौषधि १०।११ | सावष्टम्भ ५।२२
व्रजति विरहे ३।२ | संतापसंतति १।२६ | सुहृदि गुण ९।२८
शरज्ज्योत्स्ना १।१९ | संभूयेव ५।९ | सुहृदिव प्रकटय्य ४।७
शाकुन्तलाद्य ३।३ | संसक्तत्रुटित ३।१७ | सैषा विभाति ९।२
शान्तिः कुतस्तस्य ६।१ | सन्तः सन्तु १०।२५ | स्खलयति वचनं ३।८
शास्त्रे प्रतिष्ठा ३।११ | सभ्रूविलास १।२८ | स्तन्यत्यागात्प्र १०।५
शिवमस्तु १०।२५ | समानप्रेमाणं ४।४ | स्तिमितविकसि १।३०
श्रीपर्वतादिहा १०।१४ | सरले साहस ६।१० | हरेरतुलवि ८।७
श्लाघ्यानां गुणि १०।२३ | सरसकुसुम ९।१० |
समाप्तोऽयमकारादिवर्णक्रमकोशः ।

The provided image is completely blank (white) and contains no text to transcribe. Please upload or provide a clear image of the page you would like transcribed.