मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । १०९
पृ० पं०
२१० ४ ०माविर्भूतशिलीन्ध्र० । ९ ०मासाद्य एतेऽङ्गना० ।
१० ०श्रीवाहिणो वा० ।
जयोः सौम्यः' इति शाश्वतः । प्रियालिङ्गने सुखं तद्विरहे दुःखमिति त्वमपि जाना-
सीति ध्वनितम् । यद्वा कचिद्देवमभिमतं ममेत्यर्थः । उत्पन्नस्नेहेन सुभगाः सुमुखा-
श्चातकास्त्वां सेवन्ते । वा समुच्चये । अनेनार्थिसंपत्तिरुक्ता । पुरोवातश्च मृदु-
प्रेरणाभिस्त्वां सुखयति । अन्योऽपि सहायश्चरणमुष्टिग्रहणादिरूपसंवाहनं कुरुत
इति ध्वनिः । अनेन सहायसंपत्तिरुक्ता । विध्वक्सवेतो लक्ष्मीं शोभां बिभ्र-
दिन्द्रधनुः । कर्तृ । लक्ष्म चिह्नं तव तनोति । अनेन प्रसाधनमुक्तम् । विश्वं बिभ्र-
दिति पाठे हे विश्वं बिभ्रदुदवनं दधान । वर्षेण सस्यादिसमृद्ध्या जगदुपकारक-
त्वमुक्तम् । प्रसाधनमाह । इन्द्रधनूरूपं चिह्नं तव शोभां तनोति । बिम्बं बिभ्र-
दिति पाठे तु बिम्बं मण्डलं शोभां तनोति । कीदृशम् । इन्द्रधनुश्छिन्नं बिभ्रद्-
धानम् । तदिह जगदुपकारकत्या ममाप्युपकारं करिष्यसीति भावः ॥ २५ ॥
गर्जितेनानुमतिमाह—अयेति । प्रतिशब्दभरितकन्दरत्वेनानन्दिता समृद्धो-
त्कण्ठा यस्य सः । यद्वा आनन्दिता हृष्टा उत्कण्ठा उद्ग्रीवा इत्यर्थः । मन्द्रं
गभीरम् । अनुमन्यते स्वीकरोति । आर्तिवशाद्देवत्वारोपेण भगवन्निति । अवधा-
रणे यावत् । जीमूत मेघ ॥ दैवादित्यादि । इच्छया जगति विचरंस्त्वं
मत्प्रियां यदि दैववशात्पश्येर्दृक्ष्यसि तदा प्रथमं तां प्रबोध्याथ माधवदशां कथयि-
ष्यासि । अवस्थानिवेदनेन तन्मरणमाशङ्क्याह—कथयता लयाशा पुनःसंगमप्र-
त्याशा सैव तन्तुः । जीवनबन्धहेतुत्वात् । नैवाल्यर्थमुच्छेदः । च एवार्थे । अत्र
हेतुमाह—स आशातन्तुरेकस्तस्याः प्राणत्राणं कष्टात्कष्ट्या करोति नाहमित्यर्थः ।
इह तावत्कालं सा जीवति न वेति संभावना दर्शनस्य दैवादित्यनेनोक्तम् । प्रस-
ङ्गतो मत्कार्यमिति जगति विचरन्नित्यनेनोक्तम् । मत्प्रियामित्यनेन सुकुमारत्वा-
दिना विरहदुःखसहिष्णुतोक्ता । आदावाश्वासनं वार्ताश्रवणपटुत्वार्थम् । अत्यन्त-
मित्यनेन मध्यमविधया दशाकथनम् । तेन च तन्नैराश्यनिषेध इत्युक्तम् । कथ-
मपीत्यनेनाशातन्तुमात्रं तद्रक्षणाय कल्पत इत्युक्तम् । आयताक्ष्या इत्यनेन कटाक्षा-
दिस्मरणेन गुणकीर्तनम् । माधवस्येयं माधवीया । वृद्धाच्छः । उन्मादावस्थेयम् ।
असंबद्धप्रलापात् ॥ २६ ॥ सहर्षत्वं मद्वचनमङ्गीकृत्य प्रचलित इति । मक-
रन्दः । उपरागो राहुग्रासः । शैशवे संकटप्रदेशे पित्रादीनां स्मरणस्य स्वभाव-
स्ततया विरहसंकटेऽपि तदाह हा तातेति । माधवः । प्रमादोऽनिष्टम् ।
नवेष्वित्यादि । नूतनलोध्रपुष्पेषु कान्तिः पाण्डिमा गौरत्वं वा । इह नवप-
देन स्निग्धतोक्ता । दृशो विलोकितानि हरिणीषु । गमनं हस्तिषु । नम्रत्वं
लतासु । इतिशब्द आद्यर्थे । 'हेला लीलेत्यमी हावाः' इतिवत् । प्रमथ्य मारयित्वा
मे प्रियाविपिने विभक्ता खण्डखण्डिकृत्य धृता । यद्वा इतिः प्रकारार्थः । तेन
लोध्रप्रसवादिभिर्मे प्रिया विभागीकृता । कान्त्यादिविभागद्वारा प्रियाविभाग