मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

७६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६
पृ० पं०
१४२ १० ०चापखण्डवि० । ११ ०किणीजालरणि० ।
१४३ ३ ०रिमयूखमे० । ८ ०कलधौ अवत्तविचित्त० ।
१४४ १ ०मणहरा प्पण्डुर० । देहसोहा पढमुग्गअचन्दे०
१४५ ३ ०दम्पत्योपयमने । ४ ०शिवदायी च भ० ।
भा येषां तैः । ‘मेचकश्चन्द्रके स्निग्धे श्यामलेऽपि च दृश्यते’ इति विश्वः । ‘भूरि
क्लीबं सुवर्णे च प्राज्ये स्याद्वाच्यलिङ्गकम्’ इति मेदिनीकारः । उन्मेष्युड्डीनो यश्चाषः
पक्षिभेदस्तस्य च्छदच्छायया पक्षकान्त्या संवलितैरिव मिलितैः । कीदृशाः । उद्भूत-
चित्रस्य चीनदेशभववस्त्रस्य प्रस्तारेण शय्यया प्रसारेण वा च्छन्ना इव । ‘प्रस्तार-
स्तानितं शय्या’ इति हारावली । मणय इवाभरणस्थरत्नानि ॥ ५ ॥ कलहंसः ।
अत्रावर्जिता तिर्यक्क्लप्ता । कनकं हिरण्यम् । कलधौतं रजतम् । ‘कलधौतं
हेमरौप्ययोः’ इति विश्वः । पङ्केन लेपेन । वेत्रलता वेत्रदण्डिका । परिक्षिप्ता
रचिता । मण्डल इति । अस्मान्मण्डलात्केनापि न बहिर्गन्तव्यमिति भावः ।
दूरत एव मालत्या इत्यर्थात् । पृथुसिन्दूरपूर एव सन्ध्यारागस्तेनोपरक्ता किंचि-
दारक्ता चटुला चपला घूर्णती लम्बमाना या नक्षत्रमाला सप्तविंशतिमौक्तिकमाला
हस्तिप्रसाधनभेदो वा सैवाभरणं तद्धारिणीम् । रात्रिपक्षे नक्षत्रमाला तारका-
माला । करेणुर्हस्तिनी सैव रात्रिस्ताम् । दृश्यमाना चासौ मनोहरा चेति समासः ।
पाण्डुरा धूसरा परिक्षामातिकृशाङ्गदीप्तिर्यस्याः सा । एतेन चन्द्रकलासाम्यमु-
क्तम् । दृश्यमानेत्यनेनान्येषां दर्शनमात्रं तव परमुपभोगो मालत्या इति सूचि-
तम् । पाण्डुरेत्यादिना मालत्यामान्तर उद्वेग उक्तः । किंचिदन्तरं कियद्दूरम् ।
प्रसृता गता । कलधौततष्टपत्रेति पाठे तष्टपत्रं पट्टिकेत्यर्थः । इयमित्यादि ।
इयं वरारोहा प्रशस्तश्रोणिका विवाहमहोत्सवसंपत्तिं प्रकृष्टां रम्यां च वहति । स-
हजरमणीयत्वात् । उद्गाढां प्रबलां चित्तपीडां च प्रकाशयति । कीदृशी । पाण्डु-
क्षामैरङ्गैरलंकृतभूषणा । अतिरम्यतयामीभिरेव भूषणान्यलंक्रियन्त इति भावः ।
अन्तरभ्यन्तरे परिशोषिणी । अत एवाङ्गानां पाण्डुक्षामत्वम् । कलितं परिहितं
कुसुमं यया सा । बालां षोडशवर्षवयस्कां अवयवैरित्यनेन सर्वाङ्गीणं पाण्डुत्वा-
युक्तम् । लतेव । यथा लता नवा वसन्तादिप्रभावात्सपुष्पापि कुतश्चिद्वैकृतादन्तः
परिशोषं वहति तथेयमपीत्यर्थः । निपादिता उपवेशिता । अवतारणार्थमिदम्
॥ ६ ॥ कामन्दकी । सहर्षमित्यभीष्टसंपादनादिति भावः । विधातेत्यादि ।
नोऽस्माकं मनोज्ञाय हृद्याय विधये व्यापाराय प्रकृतविवाहाय भद्रं कुशलम-
विघ्नं विधाता ददातु । विधय इत्यत्र तादर्थ्ये चतुर्थी । क्रियार्थोपपदस्येति वा ।
वृत्तेऽपि कार्ये राजविरोधादनिष्टमाशङ्क्याह—परमरमणीयामविरोधिनीं परिणति-
मुत्तरविशुद्धिं देवाः कुर्वन्तु । स्वस्यापि फलमाह—अहं कृतकृत्या भूयासम् ।

अङ्कः ६] मालतीमाधवटीका । ७७
पृ० प०
१४६ ३ (प्रविश्य पेटकहस्ता) । ६ युक्तमाहामात्यः । माङ्गलिकं
हि तत्स्थानमतो दर्शय । ११ ०व्यति मदयन्तिका ।
(प्र०)० । भवत्वोमित्युच्य० ।
१४७ ८ ०इतस्तावत्स्तम्भापवारितौ तिष्ठावः ।
यतो मालतीमाधवयोर्विवाहे समस्तोऽयं प्रयत्नः फलतु । उत्तरकालशुद्ध्या
फलदायी भवत्वित्यर्थः । परिणतिशुद्ध्या शिवदापी भवतु । कल्याणकरोऽस्त्वित्यर्थः ।
शिवतातिश्च भवत्विति पाठे शिवतातिः शिवकरः । 'सर्वदेवात्तातिल्' इत्यनुवर्तमाने
'शिवशमरिष्टस्य करे' इति तातिल् । अत्र मरणमेव सर्वदुःखनाशकतया निर्वाणं
मोक्षस्तस्यान्तरमवसरः । यद्वा मरणमेव निर्वाणं निर्वृतिः सुखम् । 'निर्वाणं निर्वृतौ
मोक्षे' इति विश्वः । 'अन्तरमवसराध्वात्मसहशेषु' इति मेदिनीकारः ॥ ७ ॥
मालती । संभावयिष्ये सम्यक् प्राप्स्यामि । भूप्राप्तावित्यस्यात्मनेपदिनो रूपम् ।
सांप्रतमित्यनेन माधवालाभान्नन्दनलाभादिलम्बनाच्चेति दर्शितम् । मन्दभाग्यतया
माधवप्राप्तिवन्मरणमपि न स्यादिति भावः । लवङ्गिका । अत्र क्तामिता क्रमं
श्रमं प्रापिता । अनुकूलेन माधवेन सह विप्रलम्भो विरहस्तेन । यद्वा अनुकूलो
नन्दनस्तस्य विप्रलम्भेन वञ्चनया । प्रतीहारी । पेटकं मञ्जूषा । 'पेटकं पुस्त-
कादीनां मञ्जूषायां कदम्बके' इति मेदिनीकारः । पेटकग्रहणं तु नन्दनप्रसाधना-
र्थम् । अत्र नेपथ्यं प्रसाधनम् । कामन्दकी । युक्तमिति । एतत्प्रसाधना-
न्मकरन्दमलंकृत्य मदयन्तिकां विवाहयिष्यामीति भावः । माङ्गलिकं मङ्गलहेतुः।
प्रतीहारी । अत्र धवलं यत्पट्टं सूत्रमयमंशुकं तेन निर्मितश्चोलकः कूर्पासकः ।
'चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । उत्तरीयद्रूपं रक्तांशुकं सिन्दूरीवस्त्रम् ।
'आपीडः शेखरोऽस्त्रियाम्' इति मेदिनीकारः । भवतीति संबोधनम् ॥ काम-
न्दकी । गुरुसमक्षं मालत्यनुरागानुभवो माधवस्य न स्यादत उक्तम्-प्र-
विश त्वमिति । कामन्दकी । विविक्ते विजने ॥ मालती । हृद्गतमरणा-
वकाशप्राप्त्या सानन्दोक्तिरियम् । बाह्यसंवेदनाभावान्मलतीं न पश्यतीति भावः॥
मकरन्दः । अपवारितं व्यवहितम् ॥ लवङ्गिका । अत्राङ्गरागः कुङ्कु-
मादिः । मालती । तत्प्रयोजनमपश्यन्तीवाह-ततः किं मयानेन कर्तव्य-
मित्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र पाणिग्रहणेति सामान्योक्त्या माधवनन्दसयोर्विवा-
हश्लेषेण नर्मस्फोटोऽयमिति भावः । यदाह-'श्लेषेणोक्तिस्तु भावानां नर्मस्फोटो
इतीरितः ।' मालती । अत्र दुर्विलासपरिणामः प्रियत्यागाप्रियप्राप्तिलक्षणः ।
दुःसहमिति क्रियाविशेषणम् । अनया क्लिष्टं मदूचो न ज्ञातमत इयमेव वदत्वित्यत
आह-मालती । अत्राभिनिवेशिनो मनोरथेन बिसंवादं प्रतिकूलं भाग्यं

७८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६
पृ० पं०
१४८ १ ॰णिद्दद्धमाणसं पु०। ४ ॰जं दाणिं०। ६ श्रुतमसंतोषश्च
हृदयस्य । १२ ॰माहवसिरिणो मुहा० । १३ सिणं
अवलोअइस्ससि ।
१४९ ६ ॰दाइणो जणस्स अव० । १० ॰सहीए प्पसादादो मा-
लदी किदत्था भोदि ।
१५० १ ॰करुणं वर्तते ।
यस्य सः । मकरन्दः । माधवे दुर्लभां वाञ्छां मलाह—सखे श्रुत-
मिति । माधवः । श्लिष्टे वचनस्यानिष्टाशङ्कितमाह—असन्तोष इति ।
मालती । अत्र परमार्थेत्यादिना विश्वासपात्रत्वमुक्तम् । विरूढ उपचितः ।
सदृशं यथा तथा परिष्वज्येत्यन्वयः । अनुवर्तनीयोपकर्तव्या । समग्रसौ-
भाग्यपदेनारविन्दस्पर्धिनी शोभोक्ता । यदाह—'उत्तमैर्गुणभिः स्पर्धा या
सा शोभा प्रकीर्तिता' । मां हृदये धारयन्तीत्यनेन परंपरया ममापि दर्शनं
स्यादित्युक्तम् । माधवप्रिय इत्यत्र प्राकृते पूर्वनिपातानियमाच्छ्रीमाधवस्येत्यर्थः ।
आनन्दमसृणत्वेन स्निग्धा दृष्टिरुक्ता । म्लानस्येत्यादि । वचांस्येवामृतानि
मयापि दिष्ट्या निर्णीतानि । त्वया श्रुतमित्यादिना निर्णीतानि मया लघूनेत्यपि प-
दार्थः । अमृततुल्यलमाह—म्लानस्य प्रत्याशाभङ्गज्ञानेन संकोचितस्य जीवपुष्पस्य
प्रकाशनानि । अमृतेऽपि सर्वप्रकाशकतया म्लानपुष्पप्रकाशकत्वम् । संतर्पणानि
तृप्तिकरणानि । अमृतेऽप्येवम् । संतर्पणे सति बाह्येन्द्रियतर्पकानि । अमृतेऽप्ये-
वम् । आनन्दनान्यन्तर्मोदकानि । आद्यत आनीयतेऽनेनेत्यायनम् । रसस्यायनं
रसायनम् । वचसां । चित्तोल्लासकत्वेन नवत्वजननादिवामृतस्य जरादिनाशकत्वेन
नवलजननादिदमिति भावः । यद्वा अमृतपदेन जलमोक्षपीयूषाण्युच्यन्ते ।
तत्राद्यपदेन जलसाम्यम् । मोक्षसाम्यार्थमितरपदत्रयम् । मोक्षे हि सम्यक्त्वृ-
त्तिविषये निराकाङ्क्षतैव । इन्द्रियमोहोऽपि विषयग्रहाभावात् । 'आनन्दं ब्रह्मणो
रूपं तच्च मोक्षे प्रतिष्ठितम्' इति श्रुतेरानन्दमयता मोक्षे । यद्वा आद्यपदाभ्यां
जलसाम्यमितरपदाभ्यां मोक्षसाम्यम् । पीयूषसाम्यार्थं शेषपदम् । 'अमृतं मो-
क्षपीयूषसलिलेषु घृतेऽपि च' इति धरणिः ॥ ८ ॥ मालती । अत्रावसिता
मृता तथाविधमनिर्वचनीयम् । न परिहीयते न नश्यति तथा करिष्यसीत्य-
न्वयः । लोकयात्रा गार्हस्थ्यम् । अपत्नीकत्वं वा । माधवाप्तिप्रत्याशानाशादेवमे-
वेत्यवधारणम् । मकरन्दः । हन्तानुकम्पायाम् । करुणमिति । आलस्या-
दिसमुत्थो निरपेक्षभावः करुणः, औत्सुक्यचिन्तासमुत्थः सापेक्षभावो विप्रलम्भ
इत्यनयोर्भेदः । अत एव निरपेक्षपदोपलक्षितनैराश्यमाह । माधवः—नैराश्ये-
त्यादि । नैराश्येन प्रत्याशानाशेन कातरा विसंष्ठुला धीर्यस्या हरिणनेत्रायाः ।
वात्सल्यं प्रियविश्लेषे प्राणत्यागेच्छा । मोहो भ्रमः सप्रत्याशत्वेऽपि नैराश्याभिमानः ।
ताभ्यां यत्परिदेवितं विलपनं वृत्तवर्तमानभाव्यर्थचिन्तनमतिकरुणं मनोज्ञं च श्रुत्वा

अङ्कः ६ ] मालतीमाधवटीका । ७९
पृ० प०
१५३ १० ०चिरं महुसवो लोअणाणं० ।
१५४ २ ०दूसहारम्भदूमा० । ६ ०सिरिसह० ।
चिन्तया यो विषादस्त्रेन विपत्तिमुद्वहामि । चिन्ताविषादरूपां वा विपत्तिं महो-
त्सवं चोद्वहामि । चकारो मिथो विरुद्धरसयोजने । इह हेतुफलभावेनान्वयः ।
तथा हि नैराश्यकातरबुद्धिलाद्वात्सल्यम् । ततः परिदेवनम् । तच्छ्रुत्वा मनोवि-
षादः । तथा हरिणेक्षणत्वेनापहृतचित्तस्य ममालाभान्मनोज्ञपरिदेवितं श्रुत्वा महो-
त्सवः । 'स पुनः क्रन्दनैर्मोहैः प्रलापैः परिदेवनैः । देहायासामिघातैश्च करुणा-
मिनयो भवेत् ॥' इति भरतः ॥ ९ ॥ लवङ्गिका । अत्रामङ्गलप्रतिघातो वि-
वाहादिति बाह्यम् । माधवसन्निधानादित्यान्तरम् । मालती । बाह्यार्थमाक-
ल्याह—अत्र तच्छरीरावच्छिन्नात्मा मालती । जीवनं तदृष्टविशेषकारितदेहात्म-
संयोग इति जीवनमालत्योर्भेदः । जीवनस्य सुखहेतुतया प्रियत्वं, तच्चेद दुःखसंत-
तिजनकमतरत्याज्यमेव भवतीति भावः । मालती । अत्रान्यजनेत्यन्यपदेन
माधवाभिधानम् । नन्दनापेक्षयान्यत्वात् । दुर्लभत्वेन परकीयत्वारोपाद्वा । बीभ-
त्समिह नन्दनविवाहार्थमङ्गलस्यानिष्टस्य दर्शनात् । अनपराध्दामितीषदर्भे नञ् ।
आनन्दनविवाहपर्यन्तस्थायित्वे महापराधो यतः । अन्यस्य संभोगादेरभावादेष
एवेत्युक्तम् । अपरिपन्थिन्यविरोधिनी । एतदात्मत्यागरूपम् ॥ संज्ञया संकेतेन ॥
माधवः । परवाननायत्त्रः । साध्वसेन जडतया । मकरन्दः । अल्यभीष्टलाभादि-
यम् । नेदीयंसां निकटानाम् ॥ स्वैरं शनैः । मालती । अत्र भर्तु स्वीकुर्वित्यर्थः ॥
माधवस्य संस्कृतभाषया लवङ्गिकाश्रमो न स्यादिति भाषासमावेशेनाह—सरल
इत्यादि । साहसं आत्मनिरपेक्षकार्यं रागमनुरागं परिहर । हे रम्भोरु, कदली-
समोरुदेशे, संरम्भं मरणे त्वरां त्यज । जीवन्त्यां प्रत्याशापि स्यादिति भावः ।
विरसं रसशून्यं तव विश्लेषदुःखं सोढुं मे चित्तमक्षमं यतः । अतोऽयं वल्लभस्त्वयि
दत्तोऽतस्त्यज मरणाभिनिवेशमिति लवङ्गिकामिप्रायः । अत एव सरले अहे, ऋ-
जुप्रकृतिके वा । माधवपक्षे सरले हे अजानति, तव विरहायासं सोढुं मे चित्तम-
सहमतस्तव समीपमागतोऽस्मि तन्मरणं त्यज । इतरत्सममेव । तदिह संस्कृतप्रा-
कृतयोः साम्यात्प्राकृतसमकम् ॥ १० ॥ किं वेत्यादि । किं वा भणामि । त्वदा-
रम्भनिषेधं न करोमीत्यर्थः । हे विरहदुःसहकष्टकारिणि सुश्रोणि, काममभीष्टं कुरु ।
यद्येवं तदा ममालिङ्गनं देहीति लवङ्गिकापक्षे । माधवपक्षे । तु किंवा भणामि किं
वक्तव्येन कामं कामव्यापारं कुरु । अतः परिरम्भणं देहि । 'आरोहः श्रोणिका-
च्योः' इति धरणिः । श्लोकद्वयमिदं सौरसेन्या । यदाह—'सप्तार्थ लक्षणं प्रोक्तं
सौरसेन्याः प्रपञ्चतः । लक्षणं त्वेकमेवास्याः संस्कृतात्पदन्यूनता' ॥ ११ ॥ मा-
लती । अत्र उत्पीडः प्रबलीभूया निर्गमः । उत्पीडः समूहो वा । अपश्चिमं चर-
मम् । प्रियस्पर्शाद्दाहादाह्लादहर्षम् । कठोरमरालगर्भो बीजकोशः । पक्ष्मलो रोमाञ्च-

८० जगद्धरकृता । [ अङ्कः ६
पृ० पं०
१५५ २ निःस्यन्दशैव० । ४ ०मात्रनिवेदि० । ०परव्यथानभि० ॥
१५६ ८ ०दार्णि कङ्कणाभरणं करं विआ० ।
१५७ ८ मकरन्दः—साधु लवङ्गिके, साधु । अवसरे खलु
रागो० ।
योगात् । समाधिना सुकुमारः । अन्यादृश इवानुभूतसखीस्पर्श विधर्मा श्मशानानु-
भूतस्पर्शंतुल्यः । निर्वापयति तापं शमयति । तथा तादृशः स्पर्शः शङ्काविषयो-
ऽप्यत्र नेति निर्वेदात्साश्रुता । अत्र विकसन्ति शतं पत्राणि यस्य तत् । अन्य-
थेदं व्यर्थं स्यात् । मण्डलपदं संपूर्णार्थम् । चिरमित्यनेन स्वाधीनभर्तृका-
त्वमुक्तम् । 'सुरतादिरसैैर्यस्या बद्धः पार्श्वगतः प्रियः । प्रमोद्गुणसंप्राप्ता भवेत्सा-
धीनभर्तृका ॥' निवेद्य दुःखं सुखी भवेदिति । पूर्वानुभूतदुःखं निवेदयति—अ-
चिरतेत्यादि । उद्धर्तमानमुन्मूलितं बन्धनं स्थैर्यं यस्य तत् । बन्धनं स्वस्थाना-
वस्थानं तस्योद्धर्तनमुन्मूलनारम्भ इति पाठान्तरव्याख्या । गमिताश्चेत्यादिना
व्याध्यवस्थोक्ता । अतिवाहितातिक्रान्ता । चन्द्रातप इति तापकारित्वादातपः ।
एतेषामनर्थत्वमाह भरतः—'संभोगे ये सुखं कुर्युस्ते दुःखं विरहे भृशम्' इति ।
स्मर्तव्येत्यनेन करुणव्यभिचारिभावं स्मरणमाह । यदाह—'व्यभिचारिणोऽस्य
निर्वेदो ग्लानिर्मरणव्याधिर्दैन्यभ्रमादयः' । नैराश्याच्च मरणोदयः । यदाह—
'सर्वैरैतैः प्रतीकारैर्यदि नास्ति समागमः । कामाग्निना प्रदीप्ताया जायते मरणं
ततः' ॥ विप्रलम्भकरुणानन्तरं स्थायिनः शृङ्गारस्योपक्रममाह—एषा चेति ।
साध्वसं भयम् । माधवः । हन्त । हन्त हर्षे । एकीत्यादि । अनया माल्य‌ा
कर्पूरादिवर्ग एकीकृतः सन्बालिङ्ग्य मे त्वचि निषिक्त इव । स्पर्शस्य त्वगिन्द्रियप्रा-
ह्यतया त्वचीत्युक्तम् । निर्भिन्नौ निरन्तरावलग्नौ पीनौ स्तनकुड्मलौ यस्यास्तया ।
हरिचन्दनं चन्दनविशेषः । निःस्यन्देन द्रव्याभिधानम् । 'कृदभिहितो भावो द्र-
व्यवतप्रकाशते' इति न्यायात् । निःस्यन्दीति पाठे निस्यन्दिनः सरसाः शैवालादय
इत्यर्थः । अनेन प्रशान्तो मे कामजस्ताप इत्युक्तम् । बहूपमेयम् ॥ १२ ॥ आत्मा-
नुरागप्रकाशनायानुभूतवेदनामाह—अयीति । उद्दामेत्यादि । एतादृशानि
दिनानि मयापि किं वा नातिक्रान्तानि । अपि लतिक्रान्तान्येव । किं वेति संभा-
वनायाम् । यद्वा किं निषेधे वैवार्थे । कीदृशानि । उद्दाम उद्भटो देहदाह एव महा-
ज्वरो येषु । एतेनोद्वेग उक्तः । संकल्पसंगमेनापनीता व्यथा येषु । अनेनोन्माद
उक्तः । यदाह—'बाहू प्रसार्य गमनं संकल्पाकल्पिते प्रिये । निवृत्तिः सहसान्य-
स्मिन्नुन्मादे हि प्रजायते' ॥ यद्वा । संकल्पसंगमेनान्यस्त्रीद्वेषः सूचितस्तेन च निः-
सपत्नीकत्वं कन्याहरणबीजमाह । यदाह—'असक्तिं वा दर्शयेत्सुखमनुपहतमेक-
पत्नीकत्वे वा वर्णयेत्' इति । लदीयत्वेहङ्क।नेनावलम्बितं जीवितं येषु । तत्स्नेहाज्ञाने
मम मरणमेव स्यादित्याशयः । 'उपलब्धिश्चित्संवित्' इत्यमरः॥१३॥ लवङ्गिका।

Text from Jagaddhara:
"लवङ्गिका । अत्राप्रतिहतः परिगृहीतः । अयं जनो मालती । स्वयमेवास्याः करं गृहाणेत्याशयः । मालती । अत्र धम्मका कुलकन्यका । विरुद्धमिति । कुलकन्यकाविवाहा दैवार्षप्राजा एव शुभा दृश्यन्त इति भावः । कामन्दकी । स्वयंग्राहविवाहं कर्तुमनर्हमिति मन्यमानां मालतीमाह-पुत्रीति । अत्र गौरादित्वान्ङीषित्यवधेयम् । कातरे विह्वले ॥ मालती । करग्रहणभयेन तदङ्गस्पर्शेन माधवस्य दर्शनहर्षेण च मालत्याः कम्पः । यदाह-'शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरासंभवः कम्पः' । नर्मस्फोटोऽयम् । यदाह-'नर्मस्फोटो लघु भावानां देहस्थानां प्रकाशनम्' । कामन्दकी । चिबुकमुन्नमय्योष्ठाधःप्रदेशमुत्तोल्य । 'अधस्ताच्चिबुकम्' इत्यमरः ॥ पुरावृत्तं संकलय्याह-पुर इत्यादि । प्रथमं नेत्रप्रीतिरय मनसस्तद्भूतस्त्वं शरीरग्लानिश्च त्वद्विषये यस्याभूत्त्वय्यप्येतादृशा अभूवन् । हे सुमुखि, सोऽयं युवा प्रेयान् प्रियतमः । अतो जड

८२ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६
पृ० पं०
१५९ १ ॰परस्तात् । २ (इति गन्तुमिच्छति ।) ७ ॰सौहृदभरेति॰ ।
१६० ८ ॰स्थ्येन प्रसाधितः परिणाय्यात्मानम् । (इति पेटालक० ।)
१० यथाज्ञापयति भगवती । १२ ॰सुलभबह्व॰ ।
१६१ १ ॰न्दनः । यः प्रियामीदृशीं काम॰ । ३ ॰लार्यमसाद्धि-
'उत्तंसः कर्णपूरे च शेखरे च प्रकीर्तितः' इति विश्वः । अङ्गुलिपदेन चरणाग्रे
प्रणामाद्घृष्यतोक्ता । अन्योन्यदर्शनेन धात्रा । प्रीतिजननात्कामेन । चोरिकावि-
वाहान्मयेत्याशयः । माधवः । बाष्पायितमुद्गतबाष्पं वृत्तम् । मातृवत्स्नेहेनेदमुप-
पन्नम् । परिणतीत्यादि । लब्धिधानां कुलादिमतां प्रीतयः परिपाकरम्या
भवन्ति । अधुनावश्यत्वेन परिणतिपदम् । तैस्तैर्हेतुभिः पितृबन्धुत्वोपदेशकत्वादि-
भििरहं तव मान्या । हेतूनां बहुत्वेन वीप्सा । तत इह मालत्यां मत्तः परस्मान्म-
त्परोक्षे परिचयकूपकरणायां मा विरंसीर्मा विरतो भविष्यसि । करुणाया इति
पाठे 'जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम्' इति पञ्चमी । तातेति सर्वं ततं
व्याप्तमनेनेति हे तात व्यापक । यद्वा तातो विधेयः । 'तातो विधेये जनके' इति
विश्वः । विरंसीरित्यत्र 'माङि लुङ्' इति भविष्यति लुङ् । वात्सल्यात्प्रभवानुकम्पातः ।
अतिक्रमोऽन्यथात्वम् । अत्र माला नाम नाट्यालंकारकथनम् । यदाह—'माला
बहूनां हेतूनां निर्देशः साध्यसिद्धये' इति ॥ १६ ॥ श्लाघ्यान्वयेत्यादि ।
उज्ज्वलकुला । चक्षुःप्रीतिजननी रूपवती । उपचितसौहार्दातिशयानुरक्ता । गुणो-
ज्वला शीलादिमती । एतत्सर्वं वशीकरणमस्त्येव गुरुतरम् । एवं सति युष्माक-
मियमिति हेतोरनन्तरं किं ब्रवीमि । अतः परं न वाच्यमस्तीत्यर्थः । इतिकारच-
तुष्टयं स्वरूपोपदर्शनाय । तथा च लब्धप्रार्थना सहजसिद्धैवेति भावः । इह प्रसिद्धि-
नामा नाट्यालंकारः । यदाह—'वर्णने वस्तुनो यत्तु गुणस्योत्कीर्तनं भवेत् । प्रसि-
द्धिरिह सा ज्ञेया नाटके कथिता बुधैः ॥' इति ॥ १७ ॥ प्रेय इत्यादि ।
वत्सयोर्मालतीमाधवयोरन्योन्यमेतद्विदितमस्तु यत्स्त्रीणां भर्ता प्रेयः प्रियतमं वस्तु
मित्रं सुहृद् बन्धुता बन्धुसमूहः सर्वे ईप्सिताः समग्रा मिलिताः शेवधिर्निधिर्जीवनं
च । पुरुषाणां धर्मदाराः पाणिगृहीताः प्रेय इत्यादि । बन्धुतेत्यत्र 'ग्रामजनबन्धु-
सहायेभ्यस्तल्' इति समूहे तल् । 'निधिर्ना शेवधिः' इत्यमरः । अनेन गान्धर्व-
विवाहो दर्शितः । स चानुरागमूलत्वाच्छ्रेष्ठः । यदाह—'अनुरागात्मकत्वेन गा-
न्धर्वः श्रेष्ठतां गतः' इति ॥ १८ ॥ मकरन्दः । जवनिका पिधानपटः । तत्रा-
न्तर्धानम् । स्त्रीणामग्रे स्त्रीवेषादिकरणेऽनौचित्यात् । मकरन्दः । मालत्यसि सं-
वृत्ता इत्यनेन वैमूढकनामा भाव उक्तः । यदाह—'वैमूढकं तु लास्यं स्यात्पुंसः
स्त्रीवेषधारणम्' इति । माधवः । कामयिष्यत इत्यनेन पराङ्गावतारः कृतः ।
कामन्दकी । अनुपलभ्भार्थमाह—वृक्षगहनेनेति । गहनेन वनेन विषमेण
वा । 'गहनं विषमे त्रिषु' इति विश्वः । उद्वाहमङ्गलं विवाहार्थं कर्म । गाढे-

अङ्कः ६ ] मालतीमाधवटीका । ८३
पृ० प०
हारिकायाः पश्चा० । ५ भाण्डावपा० । ६ फलि-
नत्था० । ७ गत्वा च तत्रै० ।
१३ ०ल्याणावतंसा । १४ ०द्रवति ।
१६२ १ ०संदेह एवात्र म० । ०एत्थ तुवराम ।
इति मालत्युपहारो नाम षष्ठोऽङ्कः ।
त्यादि । तद्भवो भागा उद्यानवाटिकायाः प्रदेशा वां युवयोः श्रेयः शृङ्गारादिकं
विधास्यन्ति शृङ्गारस्योपवनविहरणजन्यत्वात् । यदाह—'उपवनगमनविहारैः शृ-
ङ्गाररसः समुद्भवति' । कीदृशाः । ताम्बूली पर्णलता तासां समूहैः पिनद्धा वेष्टिताः
फलिनः फलयुक्ता अत एवानताः क्रमुकवृक्षा येषु ते । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वा-
त्समासः । कीदृशैः । गाढोत्कण्ठा यस्याः सा च कठोरा तृतीययौवनवयाः केरलदे-
[L

८४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६
नालं यस्य तम् । 'कण्टकः क्षुद्रशत्रौ च रोमाञ्चेऽपि च दृश्यते' इति विश्वः ।
आर्द्राङ्गस्य एव दलानि पत्राणि यस्य तम् । रोमाञ्चितत्वार्द्रत्वे सात्त्विकभावात् ।
अहं कीदृशः । अनङ्ग एव ग्रीष्मस्तेन तप्तः । तथा च कामतापप्रशान्त्यर्थं करग्रह-
णमित्यर्थः । पद्मस्याप्युद्धृततया तस्य कण्टकितकोमलनालत्वमार्द्रपत्रत्वं च भव-
ति । गजोऽपि ग्रीष्मतप्तः । पद्मपक्ष आमूलं कन्दर्पपर्यन्तम् । तदनेनानन्तरकर्त-
व्यताव्यवसायस्य धैर्यमुक्तम् ॥ २० ॥
सूते स्म यं रत्नधरः पवित्रः पवित्ररूपा मदयन्तिकापि ।
जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कः षष्ठोऽगमद्भव्यरसाधिवासः ॥
इति षष्ठोऽङ्कः ।

सप्तमोऽङ्कः ।
अधुना मालतीरूपधारिणा मकरन्देन कथं नन्दनविप्रलम्भो मदयन्तिकाहरणं
च कृतं भवेदिति प्रबन्धाभिधानाय नियुक्तैव तत्र मयेत्यादिना प्रथमाङ्कसूचितबु-
द्धरक्षिताप्रवेशः ॥ बुद्धरक्षिता । अत्र माधवविवाहनिर्वाहाद्धर्षार्थेऽम्महेशब्दः ।
सुश्लिष्टत्वं मकरन्दस्य गौरत्वादश्मश्रुलत्वादिना मालतीसाम्यात् । भगवतीति
भगवत्यैवालंकृत्य प्रहित इत्यर्थः । क्षेमेण कुशलेन । एतत्तु केनाप्यनुपलम्भात्
गोपायितो गुप्तीकृतः आपृच्छ्य संवादं कृत्वा । तत्र नन्दगृहं गच्छामीति
तद्भवाननुमन्यतामिति संवादः । आपृच्छिः संवादार्थ इति शाब्दिकाः । अत एव
'आपृच्छस्व प्रियसखममुम्' इति मेघदूतादौ टीकाकृता तथैव विवृतमित्यवधेयम् ।
'आवसथं गृहम्' । कौमुद्याश्विनपूर्णिमाव्रतम् । यद्वा कार्तिक्यां चन्द्रमण्डलपूजा
कौमुदीव्रतम् । तदुभयं च ग्रीष्मे प्रवृत्तमित्यकालकौमुदीत्युक्तम् । यद्वा जननय-
नानन्दकत्वेन कौमुदीव कौमुदीति रूपकम् । कौमुदी चन्द्रज्योत्स्ना यथाकालसं-
भवा संध्याकालीना वर्षर्तुभवा जनानन्दाय तथेयमपीत्यर्थः । अः केशवस्तस्य
कालो वर्षाकालः संध्याकालश्च । 'प्रदोषो रजनीमुखम्' इत्यमरः । व्यवसितं मदय-
न्तिकाविवाहरूपम् । अन्यकार्यव्यावृत्ते जने तदप्रत्यूहं निर्वहेदिति भावः । त्वरमा-
णेति विलम्बासहकामावेश इत्यर्थः । तिरस्काराद्वैलक्ष्येण स्खलन्नक्षरैः सह खरो
यस्य सः । रोषेण निर्भरं व्याप्तम् । खुल्लङ्गितमिति पाठे खुल्लङ्गितं मौनम् ।
'खुल्लङ्गितमाहुर्मुखसंकोचं च काव्यविदः' इत्यभिधानात् । कौमारबन्धकी वेश्या
माधवानुरक्तत्वात् । तदत्र नन्दनस्य विवाहदिन एव बलादभिद्रवणेनाधार्मिकत्वं
कामशास्त्राविज्ञत्वं च दर्शितम् । यदाह—'सुकुमाराः पुरुषाणामाराध्या योषितः
सदा । अनिच्छया प्रवृत्तश्चेच्छृङ्गारं नाशयेद्रसम्' । बन्धकीति परुषवाक्येन दुरा-
चारत्वमप्यस्य । यदाह—'ताडनं बन्धनं वा यो न विमृश्य समाचरेत् । ब्रूते
परुषवाक्यं च दुराचारः स उच्यते ॥' प्रसङ्गेन संविधानकेन । एतेन सूच-
नात्प्रवेशः । शय्यागत इति । सुप्तस्य प्रवेशो भरतनिषिद्ध इति शय्यागत
इत्युक्तम् । मकरन्दः । भगवतीनीतेरव्यभिचारित्वेऽप्याश्रयभेदात्तदाशङ्क्याह—
अपीति संभावनायाम् । अव्यभिचारित्वमेवाह—लवङ्गिकावाक्ये । कः संदेहो-
ऽत्र महानुभावस्य । मदयन्तिकापरिणयोऽवश्यंभावीति भावः । अत्र किं बहुना
भणितेनेत्यर्थः । मञ्जीरो नूपुरम् । व्यपदेशेन मालतीप्रबोधच्छलेन । उत्तरीयति
उपरিবাসःपिहिताङ्ग इत्यर्थः । इह नर्मगर्भा कैशिकीवृत्तिः । यदाह—'कार्यका-
रणतो यत्र नायको गोपयेत्तनुम् । नर्मगर्भः स कथितो नाट्यवेदिभिरुत्तमः ॥'
मदयन्तिका । अत्रात्याहितमतिक्रमः । निर्भर्त्सयाम इति । 'त्रिरात्रं नायकं
ज्ञात्वा वाचा हीनं तु कन्यका । पश्यन्ती सम्भवच्छन्नं निर्विद्येत ततः परम् ॥'
इति भरतानुरोधेन कन्याविस्रम्भपरे मे भ्रातरि व्यर्थमियं रुष्टेति निर्भर्त्सना-
मस्या इति भावः । बुद्धरक्षितावाक्ये । एतद्वासभवनद्वारम् । तत्प्रविशेति
शेषः । लवङ्गिका । अत्र कथमसाधुराचारास्थास्यामीति चिन्तया दौर्मनस्या-

८६ जगद्धरकृता । [ अङ्कः ७
पृ० ५०
१६३ ४ ॰णन्दणकिदकर० । ॰भववदीअव णसंविहाणेहिं खेमे० ।
६ ॰सवडपत्तिपज्जा । ७ ॰कामो कामिणी कामे० ।
निद्रा । यदाह—'आलस्यदौर्मनस्यक्लेशश्रमचिन्तनस्वभावैभ्यः । रात्रौ जागर-
णादपि निद्रा मनुजे दिवापि संभवति ॥' तथा च दुःखहानाय निद्रयापि क्षणं
नयत्वित्यभिप्रायः । लवङ्गिका । अत्र विस्रम्भणं विश्वासमुत्पाद्य वशीकरणम् ।
लडहं मनोहरम् । विदग्धं कलाभिज्ञम् । नववधूविस्रम्भणोपायास्ताम्बूलादिदानम् ।
यदाह—'बाला ताम्बूलमालाफलरसपुरसाहारसंमानहार्या' इत्यादिकः सुप्रसिद्ध
एव । प्रकृते तूपालम्भपरत्वाद्विपरीतार्थकत्वमिति भावः । मदयन्तिका । विप्र-
तीपं विपरीतम् । पादपतितनन्दनाननुवर्तनान्मालत्येव

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ८७
पृ० पं०
१६४ २ ॰जामादा । तदो सो खु अधिअवेलक्ख॰ । ३-४
॰क्खरो सरोसणिब्भरदुकिलदो मदप्पप्फुरन्तणअणो
ण मे संपदं तुए कुमारबन्धईए पओ॰ ।

अतिभूमिमतिदूरम् । तत्खल्विति । माधवानुरक्ता मालतीत्यस्यानुशय इत्या-
शयः । विजृम्भते प्रकाशते । अपक्षे मालती माधवपरेत्यस्मत्पक्षे । अभिनिवेशो
रोषः । निरवशेषमिति क्रियाविशेषणम् । दोष इत्यस्य। दौर्भाग्यं त्यागो
वा नित्यशङ्काकुलतया स्यादिति भावः । निष्कम्पेति । सततपरपुरुषालो-
कनेन लज्जाहीनतया दारुणत्वम् । अत एवेयं कुलटा न वेति परेषां संदेह इति
भावः । लवङ्गिका । अत्रापेहि दूरं गच्छ । मदयन्तिका । अत्र न यूय-
मिति त्वदस्फुटवादे वा मेऽवसाद इत्यर्थः । न खलु न जानीमः । अपितु
जानीम एव । च तथा त्वमपह्नवं किं करोषीत्यर्थः । कठोरः परिणतो जातपाण्डिमे-
त्यर्थः । यद्वा अकठोरा बाला केतकीत्यर्थः । तादृशी सातिपाण्डुरेव भवति ।
न विभावितं न ज्ञातम् । अपितु सर्वैरेव ज्ञातमित्यर्थः । तत्किमपह्नवं करो-
षीति भावः । विभ्रमो विलासः । स च स्त्रियां यथा—'यानस्थानासनादीनां
नेत्रवक्रादिकर्मणाम् । उत्पद्यते विशेषो यः स विलास इति स्मृतः ॥'
पुरुषे यथा—'मन्दसंचारिणी दृष्टिर्गतिश्च वृषभायिता । स्मितपूर्वस्तथालापो
विलासः कथ्यते यथा ॥' किं न त्वया निरूपिता येनापह्नव इत्यर्थः । आवेगो-
ऽप्रसिद्धदुःखम् । अङ्गारितं सुतप्तम् । उद्वर्तमानमुत्पतत् । आवेगोऽयमिष्टाना-
प्तिजः । यदाह—'आवेगश्च भवेत्पुंसामिष्टानिष्टाप्तिसंभवात्' । लवङ्गिका ।
किमिदानीमपरम् । त्वया स्मृतमिति शेषः । मदयन्तिका । अत्र चेतना-
प्राप्तिरूपमेव प्रियम् । पारितोषिकं यद्बालव्रणितेत्यादिश्लोके दर्शितम् । नियुक्तं
दत्तम् । तच्चित्तानुरागं विना नोपपन्नमिति भावः । अर्थान्तरोक्तिप्रसङ्गेन प्रकृ-
तापह्नवार्थमाह—आं सखि इति । आमिति पूर्वस्मरणार्थः । विस्मृतमिति ।
ज्ञात्वापि तत्कथाकथनायायं प्रश्न इति भावः । मदयन्तिका । व्याजेन
यम इत्यर्थः । अवलग्नसंनिहितेति पाठेऽवलग्नं कण्ठः । संभावितः ख्यातः ।
कर्मधारयोऽत्र विकटं विशालम् । मांसलं स्थूलम् । उत्तानमुच्छ्रितम् ।
जरठं कठिनं जर्जरितं विध्वंसितं यदोण्ड्रपुष्पमुकुटं तदिव हरति । 'कर्तर्युपमाने'
इति णिनिः । हरणमिह समीकरणम् । रक्ताक्तदेहतया साम्यम् । क्षिप्ता-
भ्रम् । लवङ्गिका । अत्र हुं वितर्के । 'हुं वितर्के विस्मये' इत्यमरः । मद-
यन्तिका । अत्राल्हादातिशयात्पुनःपुनः प्रश्नः । प्रियतममधुपानेऽपि न तृप्तातो
श्रुत्वैवाहेति भावः । लवङ्गिका । ननुशब्द आशयाविष्कारे । अहमित्यादि ।
यथा त्वमात्थ तत्तथा । मालती माधवानुरक्तेति स्वीकृतमित्यर्थः । अहं किं
नाम वदामीत्यभिनिवेशमात्रम् । अयं पुनः कुलकन्यकाजनः कथामध्ये कथम-

८८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ७

पृ० प०
१६५ २ ०सद्दो सुणीअदि तह० । १२ ०वासभवणदुवारं ।
१६६ ४ घेहि जदो ए । ५ ईस मण्णु उज्झिअ पसुत्तेत्ति ।
तदो० । ६ ०अणुप्पन्ते उव० । ०मसिणं ससिणे-
हअरो० ।

कस्मात्कदम्बगोलकाकारमाश्रितः । बहलपुलकशालित्वात् । विकलो विह्वलः सन् ।
कीदृशः । विशुद्धो निष्कलङ्कः । कामाभिषङ्गदोषशून्य इति यावत् । मुग्धो
रसानभिज्ञः । सर्वमिदं सोत्प्रासम् । अत एव वैदग्ध्यतया शिल्पकारिणीत्वेन सं-
स्कृताश्रयणम् ॥ १ ॥ मदयन्तिका । अत्र उपहससीति नाहं मकरन्दानुरक्त-
तया हृष्टा किंतु तद्वीरत्वमभिनन्दामीति न हासस्थानमिति भावः । अत एव
चित्तचोरिकयाह—नन्विति । एवं स्वहर्षस्यान्यथासिद्धिमुक्त्वा निजाङ्गसङ्गजं खे-
दादिकं मकरन्देऽन्यथयति—तथा चेति । विस्तारितशरीरेति मूर्च्छाकथनम् ।
संगलितो मिलितः । उत्पीडः पूरः । कन्दोहो नीलोत्पलम् । मोहेति मोहेन नेत्र-
मीलनं नतु मदङ्गसङ्गादिति भावः । यदाह—'व्यसनासिघातभयपूर्वैर्वैरस्मरणजो
भवति मोहः' इति प्रहारमूर्च्छने कथमयं भूमौ न पतितोऽत आह—भूमीति ।
विष्टम्भः संबन्धः । विच्छर्दितः परित्यक्तः । महामहार्घमतिदुर्लभम् । जीवलोको
मर्त्यभुवनम् । प्रियालिङ्गनस्मरणादिना खेदादिकम् । खेदादीनित्यनेन किलकिंचित-
भावाविष्करणम् । यदाह—'यदन्तर्निहितस्याङ्गैः सव्यापारैर्मनोभुवः । सव्रीडावि-
ष्कृतिः स्त्रीणां तदाहुः किलकिंचितम् ॥' अत्र खेदादिमता तव शरीरेण मकर-
न्दसंभोगोऽभिलषित इत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र सहवासिन्याः सख्याः । नाहं
कामजखेदादिनोद्विग्ना किंतु तद्विस्रम्भकथयेति भावः । अभिण्णहीति पाठेऽभिज्ञा-
तासीत्यर्थः । अत्र जानीम एवेति कामन्दक्यादिद्वारा तव मकरन्दस्य च चेष्टितं
ज्ञातमेव । तत्कथमपह्नव इति भावः । व्यपदेशाच्छलात् । सदृशमिति मकरन्दे
स्नेहानुबन्धमपि कथयेत्याशयः । उभयमपि क्रियाविशेषणम् । बुद्धरक्षिता ।
अत्र शोभनं कथयितुमर्हसीत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र मकरन्दवियोगेन कथं वर्त-
स इति भावः । मदयन्तिका । अत्र निशामय शृणु । एकवचनमिह लवङ्गिका-
पेक्षया । बुद्धरक्षिताया विदितवृत्तान्तत्वात् । कथाकथनं तु रागवृद्धये यदाह—
'यात्रा पुरस्कन्दनमुत्सवो वा खप्नोऽथ चित्रं रतिसंकथा च । भवन्त्युपायाः प्रथमा-
वलोके यूनोर्यतो वृद्धिमुपैति रागः ॥' पक्षपात इति बुद्धरक्षितापक्षपातो गुणबाहुल्यं
विना न भवतीति विश्वास इति भावः । भूतोवृत्तमतिरिकीभवत् । कौतूहलमुत्क-
ण्ठा च मनोरथश्चेति विग्रहः । ततो बहुव्रीहिः । यद्वा अतिरिकीभवत् कौतूहलमु-
त्कण्ठा च यत्र मनोरथे तादृशो मनोरथो यत्र तत्तथा । सर्वाङ्गदाहो व्याध्यवस्था-
याम् । यदाह—'मनःसंमोहसर्वाङ्गदाहतृष्यादिभिस्तथा । शिरसो वेदनाभिश्च
व्याधिरभिनयो यथा ॥' मरणमेव निर्वाणं मोक्षः। सर्वदुःखापहारकत्वात् । मध्मवा-

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ८९
पृ० प०
१६७ १ ॰विप्पदीअं अन्ने वि उवालम्भिआमो । ६ ॰विरुद्ध-
साहसो॰ । ७ ॰किं वि अपरिट्ठाणं तेण तुह्ये त्ति ।
१६८ २ ॰माणाः सद्यः संप्र० । ३ ॰आरा आमणन्ति । ४ ॰पुरुसा
अम्मकाओ समुवहन्ति ण खु कोवि लज्जापराधीणं अ-
णवरद्धं मुद्गलडहसहावंपह॰ । १० ॰राहो से की० ।
दिष्टसङ्गतव स्यादिति बुद्धरक्षितावचनम् । विसंष्ठुला संशयितचित्ता । जीवलो-
कस्य परिवर्तोऽन्यथात्वं मूर्च्छत्यर्थः । यद्वा मूर्च्छानन्तरं पुनर्जीवलोकप्रवेशोऽत्र
परिवर्तनम् । संकल्पान्तरे भावनाबलज्ञानमध्ये स्वप्नज्ञानमध्ये चेत्यर्थः ।
निर्व्यूढ उपचितः । उद्देलत्सभ्रूक्षेपम् । प्ररूढमैरेयं प्रसन्नमद्यम् । तस्य मदो
मत्तता । 'मैरेयमासवः सीधुः' इत्यमरः । घूर्णितमिति क्रियाविशेषणम् । निर्ध्या-
यति चिन्तयति । कषायः सुरभितः । कलहंसो राजहंसः । घोषः शब्दः ।
घर्घरमस्फुटम् । स्खलितं च्युतम् । एतदुभयं साध्वसवशात् । हर्षसंजातस्वरभे-
दाद्वा । यदाह—'स्वरभेदो भयक्रोधमदहर्षादिभिर्भवेत्' । भरितकर्णविवरमिति
क्रियाविशेषणम् । वस्त्राञ्चलग्रहणेन स्त्रीप्रसादनम् । यदाह—'रहसि ग्रहणेनापि
हस्ते वस्त्रे च मूर्धनि । कार्यं प्रसादनं नार्या अपराधं समीक्षता ॥' परिभवेन
प्रतिकारबुद्ध्या । समर्थं पूर्वानुभवात् । अत्र किं स्यादित्युत्तरङ्गि कम्पवत् ।
आतङ्काद्धमधमायमानमुष्णमिव चित्तं यस्यास्ताम् । यद्वा उत्तरङ्गमुद्गतकलोलम् ।
धमधमायमानं सकम्पम् । कल्लोलश्च कम्पस्योत्तरोत्तरप्रकर्षः । उन्त्रासयति
चकितां करोति । शीघ्रं त्यक्तवस्त्रा च सा प्रस्तुता गमनोद्यता च । कर्मधारयः ।
पुलकितत्वेन दण्डायमानता अपवारितोऽपिहितः । उद्दामो विस्तारः । आलिङ्ग-
नविघटनं कुलापसरणे कुचालोकनादिकं नायकस्य जायते । नायिका च तदा
संवरणाय न प्रभवतीति भावः । तर्हि पलायते किमिति नेत्यत आह—विघ-
टमानेति । विघटमानालिङ्गनजरोमाञ्चसंचयात् । विकला स्वस्थानचलनात् ।
संदानं बन्धनम् । तत्प्रापिताभ्यामित्यर्थः । प्रतीपं प्रतिकूलम् । गमनाभावे पुनः का-
न्तावबद्धतया हूं हुमित्यादिनिषेधायाह—प्रतिकूलेति । उपरागः संबन्धः निषि-
द्धपुनरुक्ते पुनःपुनर्निषेधवाक्ये पर्यस्तं निषेधविपरीतं स्निग्धत्वादिसधर्मत्वात् । यद्वा
पर्यस्तं विश्रान्तम् । चित्तसारः संभोगेच्छापरता । उपहासः परिहासः । स च
हृदि संभोगेच्छा, वाचि परं ते निषेध इत्येवंरूप इत्यर्थः । स्निग्धपुनरुक्तेतिपाठे
स्निग्धपुनरुक्तं पुनःपुनः स्निग्धं पर्यस्तं क्षिप्तं लोचनमित्यर्थः । आवेष्टनमावेष्टः ।
तेन गाढालिङ्गनमुक्तम् । कररुहो नखः । ओरम्भ आक्रमणम् । प्रौढव्याघ्रनखव-
त्कठोरे यत्कररुहमिति भावः । निष्ठुरं निबिडम् । निवेशोऽर्पणम् । निःसहां वचना-
क्षमाम् । अत्र कररुहाक्रमणमेव पत्रावलीति रूपकम् । चुम्बनमाह—सावे-

९० जगद्धरकृता [ अङ्कः ७
पृ० प०
१६९ १ सुदं अह्मेहिं जहा मम ण तुए संपदं कोमारबन्धईए
पओअणं ति । मदयन्ति० १ ॰एसो त्ति । अण्णं च
तुह्मे० । ११ ॰वालम्भदूसणस्स जं मू० ।
१७० १ ॰कहं वा आमन्तिदं वि णाम ण जाणीमो । ३
॰लदीए तारामेत्तं आसी तहिं सव० । ५ ॰त्तुणो
अवक्खा० । ६ ॰महादोसो त्ति जा० । ७ ॰हणा
अम्मकाओ दुमावेन्ति हिअ० । ८ ॰त्ति मां णं भ-
णिस्सध मद० । ९ ॰अइ असावधाणे असं० । १०
सह जम्पिस्सं ।
गेति । ओवग्गिदं पुञ्जीकृतं लम्बितमित्यर्थः । मुखावयवा ललाटादयः । विकासितं
चुम्बनादिनियुक्तम् । वदनस्य वैदग्ध्यं चुम्बनचातुर्यात् । इह कन्यायास्त्रिविधं
चुम्बनम् । ललितकच्छुरितकघटितकभेदात् । तत्र ललितकमाह—प्रस्फु-
रितेति । घटितकमाह—पुञ्जितं योजितम् । ईषत्परिगृह्य मीलितनेत्रा जिह्वाग्रेण
घटयति करेण नेत्रे तस्याच्छादयतीति घटितम् । छुरितकं तु प्रागेवो-
क्तम् । समुद्भूत उद्रेकः । एवं च सर्वाङ्गीणनायकस्पर्शात्प्रमोदमाह—मनो-
हरेति । उद्घर्षितमुद्भूतरोमाञ्चम् । नायिकाया वामाङ्गे सकलोपचारव्यव-
स्थापनात्कामकपोलेत्युक्तम् । वर्धमानां सुरतावस्थामाह—समुल्लसितेति ।
समुल्लसिताभ्यां साध्वसानन्दाभ्यां विषमो यः संभ्रमः संवेगस्तत्र मोहेन किंकर्त-
व्यतामूढतया मन्थरत्वमेकतरपक्षाव्यवस्थितिः साध्वसेन प्रवृत्तिरानन्देन च
निवृत्तिरित्याशयः । अनभ्यर्थनीयं सुरतादिकम् । ततो झटितीति जागरावस्था-
कथनम् । लवङ्गिका । अत्र मच्चूडकं विधायेति ह्यातम् । निःसहतनुत्वेनास-
नमच्चूडकेऽपि चातुर्यातिरेकवैदग्ध्यमिति भावः । पुष्पवतीशङ्कया परिजनहासनि-
वारणाय गोपनम् । बुद्धरक्षिता । अत्र पृच्छामि यदि हृद्गतं रहस्यं कथयसीति
भावः । मदयन्तिका । अत्र कृतापराध इत्यत्र शिरश्चालनगतिः । बुद्धरक्षिता ।
अत्रात्मसमर्पणमेव त्वया कार्यमिति भावः । मदयन्तिका । अत्र तद्दर्शनामृतसेक-
शीतला भविष्यामीति भावः । निःसङ्गः सर्वाङ्गव्यापी । बुद्धरक्षिता । अत्राद्यशब्दो
यद्यर्थो बलात्कारितो बलात्कारेण प्रवर्तितः। रुक्मिणी काममाता प्रद्युम्नमातृत्वात्।पक्षे
कामावस्थाकारिणीम् । पुरुषोत्तमः कृष्णः अथ च पुरुषेषूत्तमो मकरन्दः।स्वयं ग्राहेण
गान्धर्वेण । सधर्मचारिणी भार्या । प्रवृत्तिर्वार्ता । मदयन्तिका । इह मम भाग्येन
किं स्यादिति निःश्वास इति भावः । मदयन्तिका । अत्र काह्मात्मशरीरस्य किं
तु न क्वापि । मकरन्दस्यैव मच्चरीरमिति भावः । केरकशब्दः कृत्यकरवाची । प-

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ९१
पृ० पं०
१७१ १ ॰तुझे अप्फुटं भणि॰ । २ ॰जीवलोअं माल॰ । ५
५ ॰म्बोत्त संचारिदजीवर्ण मा॰ । ८-९ ॰प्फुल्लपस-
रन्तणअणुप्पलवहलविलासमसिणसंचारचारुतीरआ-
विराअन्तविब्भमाअणङ्गट्ठाआरिअसच्चाआरोपदे-
स० । १० महुरा तुए वि णं णिरू॰ । ११ ॰त-
क्खणुच्छलिदगम्भीरावेअवइ॰ ।
१७२ १ ॰हाणं उवत्तमाणमूलं विअ॰ । ६ ण्णासबोधिदेण ।
७ अंगाहसाहसे णिउ॰ । १२ सावदावदेसकाल-
गो॰ । १३ तक्कालसंणिहिदेण जीविदप्पदायिणा
पीअर॰ ।
१७३ २ दिढदाढाविदारिअविअ॰ । ३ ॰त्थलेण जरढज-
ज्झ॰ । ॰करणेक्कमाणे

?
Wait, let's spell:
द + ु = दु
visarga = ः
ख = र + व connected to vertical.
Then after the vertical of ख, there is NO extra vertical!
Wait, look at: 'दुःख' + 'द' + 'श्रु'?
Wait, let's look at the letter between ख and श्रु:
It has a top bar, a vertical going down, and a belly with a tail. It's 'द'!
Wait, is there an aa matra? No, "दुःखदश्रुपातेन" or "दुःखाइश्रुपातेन"?
Wait, could it be "दुःखाश्रुपातेन"?
Wait! If it's "दुःखाश्रुपातेन":
Where is the 'द'?
Wait, let's look at the letter:
It is: 'दु' 'ः' 'ख' 'ा' 'श्रु'?
Wait! Look at the letter before श्रु:
Is that 'द'?
Wait, look at: 'दु' 'ः' 'ख' 'ा' 'द्' 'श्रु'?
Ah, "दुःखाच्छ्रुपातेन" or "दुःखाद् अश्रुपातेन" -> "दुःखादश्रुपातेन"!
Wait, let's look at the stroke:
'ख' has a right vertical bar.
Then there is another vertical bar: 'ा'!
Then there is 'द'!

अङ्कः ७] मालतीमाधवटीका । ९३
पृ० ५०
१७८ १ ॰वि अच्चाअरपअ॰ । ३ हसदि । दिउणवे ।
व्हेढणणिअन्तिदं पि॰ । ४ ॰रुहोरम्फविअ॰ । ६
॰परिग्गहोवमिदुण्ण॰ । ॰च्छन्दविआसवि॰ । ७
॰मूलोवरिणिहि॰ । ॰अगअमणहरफंसणिब्भरभमावि-
दुसरीर॰ । ८ ॰संभवलणमोहमन्थरभमन्तलोअणं
किं वि॰ ।
१७९ १ ॰मं अणब्भत्थणीअं अब्भत्थेदि । पिअ॰ । २ ॰भविअ
झत्ति प॰ । ५ ॰विब्भमुम्मीसहास॰ । ५-६ ॰रूविदं
परिअणा॰ । ६ ॰णिजं दे णिअम्बस्स मूलं स अणिज-
पच्छदवडाववारिदं भोदि किंण॰ । ८-९ ॰पिअसही
क्खु ईरिसाई जेव्व मन्तिदुं जाणादि ।
१८० २ ॰मदअन्तिए, भणिस्सं दाणिं० ।
१८१ ६ दुअ दुट्ठसद्दूलकवलादो क॰ । ॰एव केरअस्स अत्तणो
सरीरस्स ।
१८२ १० ॰दुदीअपहरणाडिआविच्छे॰ । ११ ॰च्छिज्ज से पाद॰ ।
२ ॰लदि, विप्पबुद्धा॰ । ३ ॰अञ्चो, अण्णं जेव किं-
पि एदं व । ५-६ ॰भते विसोढुमुत्कम्पितं स्तनभ-
रस्य न॰ ।
तु न किमपि साध्यमस्तीति शेषः । यस्य मम बान्धवधुरा मित्रकुलं कामदेवेन
सम्यग्घृता । प्रसन्नतया सुमुखेन । एवकारोऽप्यत एव । यदि माधवसंगतेयं स्या-
त्तदा मया सर्वाकारं जितं न स्यादिति भावः । कन्यावरणे बान्धवा एव भवन्ति ।
यदाह—'कन्याया वरणे मातापितरौ बान्धवा अपि' ॥ पक्षद्वारं खडकिका ॥
॥४॥ 'अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ' इत्यमरः । प्रासादानामिति । अयं वायुस्तरूणां
नूतनस्त्रीसमागमं प्रकाशयति । अनेन मदयन्तिकाप्रोत्साहनमुखम् । कीदृशः ।
उक्तस्थानेषु भ्रान्त्वावृत्तः । आदौ भ्रान्तः पुनरावृत्त आयातः । अनेन मन्दत्वम् ।
आन्त्वा भ्रमणेनायात इति वा । परिणतपुष्परसगन्धसमूहबन्धुः । पुष्पस्रजा हृष्ट-
सुरभिर्वा । मुहुरुपचितोऽत्यर्थं प्रवृद्धः । स्फारो दीर्घतया बृहत्तरः । कर्पूरसंपर्का
१० माल०

९४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ७
पृ० पं०
१८३ १२ यस्य प्रसा० । समुद्धृते ।
१८४ १ द्वारेण निर्गत्य साव० । ६ भ्रान्त्वा वृत्तः परि० ।
७ ०ञ्चितस्फारकर्पू० । ८ वायुर्यूनामभिनववधू० ।
इति नन्दनविप्रलम्भो नाम सप्तमोऽङ्कः ।
च । पश्चात्कर्मधारयः । यद्वा कर्पूरविशेषणमेव द्वयम् । एभिरतिसौगन्ध्ये
ध्वनिते । यतोऽतिमनोहरोऽतः नवस्त्रीसांनिध्यकर इति भावः । उपहितम्लानेति
पाठेऽपि कर्मधारयः ॥ ५ ॥
प्रासोष्ट यं रत्नधरो द्विजेशो द्विजेशवन्द्या दमयन्तिकापि ।
जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगमन्मनोहारिणि सप्तमोऽयम् ॥
इति सप्तमोऽङ्कः ।

अष्टमोऽङ्कः ।
पृ० पं०
१८४ ९ वर्तते हि० । १४ ॰सान्द्रो मकरन्दः परा० ।
१८६ ३ ॰मित्यथानिमित्तमन्यथैव सं०। ८ ॰यि निरनुरोधे,
तदेवं मदयन्तिकामादाय मकरन्दे माधवान्तिकं चलिते मालतीमादाय निर्ग-
तस्य माधवस्य कामन्दकीगृहस्थितस्य वार्ताप्रस्तावनायावलोकिताप्रवेशः । सूचनं च
पूर्वाङ्के । जहिं जेव्व मालतीति वचनेन मालतीमाधवयोरेकत्रवासः सूचितः। तत्र
च यद्यपि तयोरेव प्रवेशोऽर्हति तथापि कन्याप्रलोभने सख्यानुकूल्ये तत्प्रवेश इति
पूर्वाङ्के कृतमेव । अवलोकिता । अत्र 'सरो वापी तु दीर्घिका' इत्यमरः ।
दलयतीत्यादि । अयं चान्द्र उद्योत उद्गच्छन्नत एव शुष्यत्प्रगल्भतालीपत्रव-
त्पाण्डुरस्तिमिरसङ्घं खण्डयति । प्रथमतों व्योम्नि वायुवेगेनोर्ध्वमुखीभूय प्रचलितः
घनः केतकीपराग इव । इन्दोरयमैन्दवः । मन्दमन्दमिति प्रचलनक्रियाविशेषणम् ।
उपवर्तये संमुखीकरोमि ॥ १ ॥ निश्चोतन्त इत्यादि । हे सुशरीरे, यावदेते
कबरीजलबिन्दवः स्रवन्ति, यावत्कुचकलिकयोर्मध्य आर्द्रता न त्यजति, यावच्च
निबिडव्यापि रोमाञ्चं प्रकाशयन्ती काययष्टिस्तावद्गाढं यथा तथा सकृदपि मेऽङ्क-
पालिं क्रोडप्रदेशं देहि । अतः प्रसीद । तदिह निदाघतापशान्तये जलबिन्दवः ।
कुचार्द्रता पुलकोद्गमश्च सर्वाङ्गशैत्यापत्तये । यावत्तावच्छब्दाववध्यर्थौ । सान्द्रेत्यादि-
पदे कर्मधारयमत्वर्थीयाद्बहुव्रीहिरेवेष्टो लघुत्वादिति न्यायेन बहुव्रीहिसंभवे कथं
मत्वर्थीय इति न देश्यम् । एतद्वचनस्य प्रायिकत्वात् । तथैव नानाप्रयोगदर्शना-
दिति दिक् । 'पालिः पङ्क्तिप्रदेशयोः' इति शाश्वतः ॥ २ ॥ जीवयन्नित्यादि ।
बाहुः कण्ठेऽर्प्यताम् । कीदृशः । समूढं सद्योजातं पुञ्जितं वा यत्साध्वसं भयं तेन
स्वेदबिन्दुर्यत्र सः । अननुभूततया भयम् । चान्द्रकरस्पृष्टोऽत एव स्रवन्दी क्षर-
न्बालचन्द्रकान्तहारस्तत्तुल्यः । घर्मविघातकत्वात् । अत एव सौहित्याज्जीवयन्निव ।
'समूढः पुञ्जिते भुग्ने सद्योजाते सुनिश्चिते' इति विश्वः । ससाध्वसश्रमेति पाठे
ससाध्वसो भयवान्यः श्रम इत्यर्थः । संविभागो भेदः । अभाजनमस्थानम् । अ-
जहल्लिङ्गोऽयम् । अयं जन इत्यनेन दीनतोद्भावनेनानुकूल्यं स्वीयमाह । भवत्या
इत्यनेन नायिकोत्तेजनम् ॥ ३ ॥ दग्धमित्यादि । चिरं दक्षिणवायुचन्द्रकरैस्ता-
पितं मे वपुरालिङ्ग्य न चेन्निर्वापितममृतीकृतं तदा समदकोकिलरवपीडितामे श्रुतिः
कर्णोऽथेदानीं हृद्यां वाचं पिबतु । सादरं शृणोत्वित्यर्थः । अत एव वाक्याधुर्य-
द्योतनाय किंनरकण्ठि इति संबोधनम् । हे किंनरस्येव कण्ठः स्वरो यस्यास्तथाविधे ।
'स्वरे कण्ठः प्रकीर्तितः' इति रत्नकोशः । अङ्गकण्ठगात्रेषूपसंख्यानान्ङीष् । पूर्वार्धे
तुशब्दो यद्यर्थेः । द्वितीये पुनरथैः । यदि नालिङ्गनं देयं तदा मधुरमालपेति-
भावः । नाम संभावनायाम् । आलिङ्गनादानं संभाव्यते । यतः त्वयि वदन्त्यां क-