मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ८९
पृ० प०
१६७ १ ॰विप्पदीअं अन्ने वि उवालम्भिआमो । ६ ॰विरुद्ध-
साहसो॰ । ७ ॰किं वि अपरिट्ठाणं तेण तुह्ये त्ति ।
१६८ २ ॰माणाः सद्यः संप्र० । ३ ॰आरा आमणन्ति । ४ ॰पुरुसा
अम्मकाओ समुवहन्ति ण खु कोवि लज्जापराधीणं अ-
णवरद्धं मुद्गलडहसहावंपह॰ । १० ॰राहो से की० ।
दिष्टसङ्गतव स्यादिति बुद्धरक्षितावचनम् । विसंष्ठुला संशयितचित्ता । जीवलो-
कस्य परिवर्तोऽन्यथात्वं मूर्च्छत्यर्थः । यद्वा मूर्च्छानन्तरं पुनर्जीवलोकप्रवेशोऽत्र
परिवर्तनम् । संकल्पान्तरे भावनाबलज्ञानमध्ये स्वप्नज्ञानमध्ये चेत्यर्थः ।
निर्व्यूढ उपचितः । उद्देलत्सभ्रूक्षेपम् । प्ररूढमैरेयं प्रसन्नमद्यम् । तस्य मदो
मत्तता । 'मैरेयमासवः सीधुः' इत्यमरः । घूर्णितमिति क्रियाविशेषणम् । निर्ध्या-
यति चिन्तयति । कषायः सुरभितः । कलहंसो राजहंसः । घोषः शब्दः ।
घर्घरमस्फुटम् । स्खलितं च्युतम् । एतदुभयं साध्वसवशात् । हर्षसंजातस्वरभे-
दाद्वा । यदाह—'स्वरभेदो भयक्रोधमदहर्षादिभिर्भवेत्' । भरितकर्णविवरमिति
क्रियाविशेषणम् । वस्त्राञ्चलग्रहणेन स्त्रीप्रसादनम् । यदाह—'रहसि ग्रहणेनापि
हस्ते वस्त्रे च मूर्धनि । कार्यं प्रसादनं नार्या अपराधं समीक्षता ॥' परिभवेन
प्रतिकारबुद्ध्या । समर्थं पूर्वानुभवात् । अत्र किं स्यादित्युत्तरङ्गि कम्पवत् ।
आतङ्काद्धमधमायमानमुष्णमिव चित्तं यस्यास्ताम् । यद्वा उत्तरङ्गमुद्गतकलोलम् ।
धमधमायमानं सकम्पम् । कल्लोलश्च कम्पस्योत्तरोत्तरप्रकर्षः । उन्त्रासयति
चकितां करोति । शीघ्रं त्यक्तवस्त्रा च सा प्रस्तुता गमनोद्यता च । कर्मधारयः ।
पुलकितत्वेन दण्डायमानता अपवारितोऽपिहितः । उद्दामो विस्तारः । आलिङ्ग-
नविघटनं कुलापसरणे कुचालोकनादिकं नायकस्य जायते । नायिका च तदा
संवरणाय न प्रभवतीति भावः । तर्हि पलायते किमिति नेत्यत आह—विघ-
टमानेति । विघटमानालिङ्गनजरोमाञ्चसंचयात् । विकला स्वस्थानचलनात् ।
संदानं बन्धनम् । तत्प्रापिताभ्यामित्यर्थः । प्रतीपं प्रतिकूलम् । गमनाभावे पुनः का-
न्तावबद्धतया हूं हुमित्यादिनिषेधायाह—प्रतिकूलेति । उपरागः संबन्धः निषि-
द्धपुनरुक्ते पुनःपुनर्निषेधवाक्ये पर्यस्तं निषेधविपरीतं स्निग्धत्वादिसधर्मत्वात् । यद्वा
पर्यस्तं विश्रान्तम् । चित्तसारः संभोगेच्छापरता । उपहासः परिहासः । स च
हृदि संभोगेच्छा, वाचि परं ते निषेध इत्येवंरूप इत्यर्थः । स्निग्धपुनरुक्तेतिपाठे
स्निग्धपुनरुक्तं पुनःपुनः स्निग्धं पर्यस्तं क्षिप्तं लोचनमित्यर्थः । आवेष्टनमावेष्टः ।
तेन गाढालिङ्गनमुक्तम् । कररुहो नखः । ओरम्भ आक्रमणम् । प्रौढव्याघ्रनखव-
त्कठोरे यत्कररुहमिति भावः । निष्ठुरं निबिडम् । निवेशोऽर्पणम् । निःसहां वचना-
क्षमाम् । अत्र कररुहाक्रमणमेव पत्रावलीति रूपकम् । चुम्बनमाह—सावे-