मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । १३
पृ० ५०
१५ २ ॰कारप्रगुणरम॰ । ४ ॰म्भिसंधाय॰ । तेण तेण
वअणोवण्णासेण॰ ।
१६ ३ बाढम् । जदो ताए वि अत्तणो विणोदणिमित्तं
मा हव॰ । ४ ॰अज्ज णिहिदं॰ । ॰यतो माधवा॰ ।
७ ॰तीर्थेन घटते । ८ ॰उपोद्धातेन ।
१७ २ ॰म्हूसवं मअरन्दुज्जाणं अज्ज पभादे अ॰ ।
यथा तावपि प्रकृतं न जानीतस्तथा कृतं तेनेति भावः । युक्तं चादः । 'नादेशे
नाकाले नापरिपक्केन्द्रिये न गुणहीने । कथयति हि कथां स्वगतां न तथास्य कथा
भवति वन्ध्या ॥' इति नीतेः ॥ १५ ॥ अनुरागेत्यादि । तयोरनुरागप्रवाहः
सर्वलोकविदितः सन्नस्माकम् 'श्रेयानस्ति' इति वा पाठः । श्रेयो लक्ष्मी । यत एवं सति
राजा नन्दनक्षोभौ वञ्चनीयौ तयोरन्योन्यानुरागादेव परिणयो वृत्तो न मया कारित
इति वक्तव्यमेवेति भावः । सार्वलौकिक इत्यत्र सर्वलोकाट्ठञ् । अन्योन्यानुरागेण
गान्धर्वविवाहोऽपि सूचितः ॥ १६ ॥ बहिरित्यादि । विद्वान्त्सुबुद्धिरेकः श्रे-
ष्ठोऽद्वितीयो वा सकलं जनं कपटैरभिसंधाय वञ्चयित्वा स्वानर्थान्स्वप्रयोजनानि
संपादयति । मौनमभाषणं भजते च । विधिनिषेधपरं वचो न वदतीत्यर्थः । अत
एव तटस्थ उदासीन इवानभिव्यक्तव्यापार इत्यर्थः । कथम् । सर्वाकारेणेङ्गितादिना
स्वभावसुन्दरं यथा भवति तथा बहिः प्रकटं व्यवहरन्नपि सूक्ष्माण्यपि पराभ्यूह्यस्था-
नानि परस्य तर्कस्थानानि स्थगयति पिदधाति । अपिर्भिन्नक्रमः । 'अभिसंधिर्वञ्च-
नार्थः' इति धातुसंग्रहः । 'केवलश्रेष्ठयोरेकः' इति धरणिः ॥ १७ ॥ अवलोकिता ।
अत्रोपन्यासो व्याजेन कार्योद्भेदः । राजमार्गगेत्यनेन सर्वसाधारण्यान्मा-
धवस्यानौद्धत्यमद्वितीयवेद्यता च सूचिता । संचारणं च तद्दर्शनेन मालत्या
अनुरागायेति भावः । अत्र कामन्दक्यावलोकितायामेवमुक्तत्वात्कथं तव वचना-
दिति घटत इति न देश्यम् । प्राक्तैस्तपोभिरित्यादिना तदभिधानात् ॥ कामन्दकी ।
धात्रेय्युपमातृसुता । एतेन बाल्यात्प्रभृति सकलचेष्टावेदित्वं ध्वनितम् । तथा च
लवङ्गिका मालतीगतं यत्कथयति तत्प्रमाणमेवेत्येवकारव्यङ्ग्यम् । अनेनास्याः स-
खीत्वमप्युक्तम् । यदाह भरतः—'काष्ठदासी च धात्रेयी प्रतिवेश्या च शिल्पिका ।
बाला प्रव्रजिता चेति नायिकानां सखीजनः ॥' इति ॥ न इति बहुवचनेनात्मनि
लवङ्गिकाहृदयजागरूकबहुमानेन वञ्चकतानिरासः सूचितः । भूय इत्यादि ।
मालत्यङ्गकैस्साम्यति खिद्यत इति कथितमेव लवङ्गिकयेत्यन्वयः । अङ्गकैरित्यत्रा-
न्त्यार्थे कन् । कल्पता मृदुत्वेन । बहुवचनात्सर्वाङ्गमुक्तम् । तथा च मृदुभिः सर्वा-
ङ्गैरित्यर्थः । कीदृशैः । तं माधवं दृष्ट्वा दृष्ट्वा पुनः पुनरवलोक्य । गाढोत्कण्ठया ह-
ठाकाङ्क्षया लुलितलुलितैरतिम्लानकान्तिभिः। 'ललितलुलितैः' इति पाठे पूर्वं ललितै- *

१४ मालतीमाधवम् [ अङ्कः १
पृ० प०
१८ १ ॰दुराणणवासिणो॰ ।
” ७ ॰पिअं किदं होदि ।
” ११ ॰मालती । तन्नि॰ । १३ ॰रूपः सूत्रयितव्यः ।
रम्यैरधुना लुलितैर्म्लानैरित्यर्थः । कीदृशम् । सविधनगरीरथ्यया मालतीगृहनिकटरा-
जमार्गेण भूयो भूयः पुनः पुनः पर्यटन्तं गच्छन्तम् । इह राजमार्गोपन्यासेन माधव-
स्य निःशङ्कः संचारो मालत्याश्च तद्दर्शनेन परवितर्काभावः सूचितः । गमने पौनः-
पुन्येन दर्शने प्रति दार्ढ्यमुक्तम् । दर्शनेन च पौनःपुन्येन तस्या उत्कण्ठातिशय
उक्तः । यद्वा प्रथमवीप्सया दर्शनं दृष्टानुवृत्त्या प्रथमं रम्यवस्तुचमत्कारेण तत
उद्भिद्यमानानुरोगनवाङ्कुरेण नेत्रप्रीतिर्युज्यते । द्वितीयवीप्सया सहचरीभिरप्यज्ञा

[अङ्क १] मालतीमाधवटीका । ३५

पृ० ५०
१९ ३ वरीयानन्यो० ।

स्तनेति शेषः ॥ अवलोकिता । 'कौतुकं तु कुतूहलम्' इत्यमरः । मदनसहोत्प-
त्तेन वसन्तकालः सूचितः । तस्य च वैवाहिकत्वम् । यदाह—'शरत्सङ्क्रामविषये
विवाहे ज्येष्ठमाधवौ' इति । किल प्रसिद्धौ । इति हेतौ । अनुप्रेषणे तत्र किल्बिषा-
देर्हेतुत्वम् । अन्योन्यदर्शनेनोभयानुरागे विवाहनिर्वाहः । प्रिये प्रीतिविषये कार्येऽभि-
योग आसङ्गः । अत्र कपालमतं महाव्रतम् । कुत इत्यादिना श्मशानाङ्गसूचनम् ॥
कामन्दकी । किल प्रसिद्धौ । विविधा नानारूपा जीवा मानुषादय उपहारा
बलयः प्रिया यस्याः सा अनेन मालत्युपहारः सूचितः । आत्मनिरपेक्षं कर्म
साहसम्, तेन वर्तन्ते ते साहसिक़ाः । प्रवादः प्रसिद्धिः । इह प्रियेत्यस्यानन्तरमिति
पदं देयमन्यथा पूर्वापरानन्वयात् । तथा च प्रियेत्यनेनाकारेण साहसिकानां प्रवाद
इत्यर्थः । अत एव वाक्यार्थकर्मादावितेरध्याहारः ॥ अवलोकिता । इह खलु
प्रसिद्धौ । तस्याश्चामुण्डाया नातिदूरेणात्यासन्ने वस्तुं शीलं यस्य । तस्य एतेन देवकु-
लस्य लोकसंकुलतया किंचिद्विप्रकृष्टं साधकसंस्थानमुक्तम् । साधकस्य योगिनः
मुण्डधारिणः कापालिकस्य । अघोरघण्टेति । 'कापालिकास्तु घण्टान्तनामानः
समुदाहृताः ।' भरतः । अघोरोऽविमृश्यकारीति नामव्युत्पत्तिः । अनुसंध्यं
संध्यायाम् । प्रवृत्तिर्वार्ता । सर्वमघोरघण्टनाशनमाधवरक्षणादिकम् । अत्रैतेन
कापालिकादेः कथनेनालं निष्फलमधुनानुपयोगात् ॥ अवलोकिता । बालमिति
भावप्रधानम् । तेन बाल्यन्मित्रमित्यर्थः । समुद्रहति विवहति ॥ कामन्दकी । बु-
द्धरक्षितेत्यनेन भिक्षुकीत्वं सूचितम् । अत एव दौत्ये नियुक्ता ॥ अवलोकिता ।
उत्तिष्ठेत्यत्रोध्वैंकर्मत्वान्न तद् ॥ कामन्दकी । अत्युदात्ता गभीरा प्रतिपन्नार्था
संवादिनी प्रकृतिर्यस्याः सा तथा । निसृष्टार्थेति । नायिकाया नायकस्य वा मनो-
रथं ज्ञात्वा स्वमत्या कार्यं साधयति सा निसृष्टार्था दूती तस्याः कल्पो व्यापारः ।
प्रस्तावनीय इत्यर्थः । दूती च विविधा । यदा—'निसृष्टार्था मितार्था च तथा शा-
सनहारिका । सामर्थ्योत्पादिता हीना दूती तु विविधा मता ॥' इति । शरदि-
त्यादि । सा मालती तं माधवं नन्दयतु प्रीणातु । यथा शरच्चन्द्रिका कुमुदं नन्द-
यति । यथा चन्द्रिकाकुमुदयोर्नित्यं प्रीतिस्तथा तयोरप्यस्त्विति भावः । कीदृशम् ।
कान्तं रम्यम् । सुजातं शोभनजन्मानम् । शोभनता च गुणवत्त्वेन । यद्वा कान्त-
मन्यस्त्रीभोगचिह्नशून्यम् । यदाह भरतः—'अन्यस्त्रीभोगसंभूतं चिह्नं यस्य न
विद्यते । देहे वाप्यधरे वापि स कान्त इति कीर्तितः ॥' सा कीदृशी । कल्याणी
निरवद्या । स च युवा कल्याणी विवाहकल्याणयोगी संख्यां प्राप्य कृतकृत्यः कृ-
तार्थो भवतु । युवेत्यनेन कन्यायां मदनमदोद्दीपकतायोग्यत्वमुक्तम् । एवं सति वि-
धातुः प्रयत्नः सफलो भवतु मनोहरश्च भूपनन्दनाविरोधेन सर्वावर्जकोऽस्त्वित्यर्थः ।
कीदृशः । अन्योन्यं कामिनोः प्रगुणा अनुरूपा ये गुणास्तेषां निर्माणे कुशलोऽत एव
वरीयाञ्छेष्ठो गरीयान्गुरुर्वा । यद्वा अन्योयं प्रगुणा उत्कृष्टा ये गुणास्तेषां निर्माणे

पृ० ५०
२० २ ०जाव इमस्सिं उ० । ०मअरन्दणन्दणं । ६ ०भवतु त-
त्रैव ग० । ०दिट्ठियायं वय० । ९ किमन्यदितो० ।

कुशला ॥ १९ ॥ निष्क्रान्ते कामन्दक्यवलोकिते । विष्कम्भक इति । 'वृ-
त्तोऽपि स्वेच्छया प्राप्तः संबन्धेनोभयोरपि । विष्कम्भकः स विज्ञेयो यस्तु काव्या-
र्थसूचकः ॥ विष्कम्भको द्विधा सोऽयं शुद्धः संकीर्ण एव च । शुद्धो मध्यमपात्रेण
संकीर्णो मध्यमाधमैः ॥' इति भरतः ॥ उपकरणमुपढौकनम् । कलहंसः ।
अत्र तुलितो मकरध्वजस्य कामस्यावलेपो गर्वो येन रूपविभ्रमेण सौन्दर्यविला-
सेन तेनावक्षिप्तं तिरस्कृतं मालतीहृदयस्य माहात्म्यं गाम्भीर्यं येन तम् । 'अव-
क्षेपः स्मृतो गर्वः' इति शाश्वतः । मकरन्दस्य नन्दनं हर्षकम् । कलहंसो राजहंसः ।
स च शरदि विराजमानोऽपि योगिनीप्रभावाद्वसन्ते मिलित इति नामाभिप्रायः ।
मकरन्दः । दिष्ट्येत्यव्ययं हर्षे । माधवस्य वसन्तस्य मकरन्दः पुष्परसः सह-
चरो युज्यत एव । इत एवात्रैव । इह शृङ्गारो द्विविधः । यदाह भरतः—'संभोगो
विप्रलम्भश्च शृङ्गारो द्विविधो मतः' । संभोगोऽपि विप्रलम्भपूर्वक एव स्वदते ।
यदाह—'न विना विप्रलम्भेन संभोगः पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वस्त्रादौ भूया-
नरागोऽभिजायते ॥' स च दशारम्भः ।

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । १७
पृ० प०
२२ ५ ॰प्लवनादिवाभूत् । ८ 'इत इतः' इत्यस्याग्रे मा-
धवः—(परिक्रम्य ।) कथं प्रियवयस्यो मम मकरन्दः ।
मकरन्दः—(उपसृत्य ।) सखे माधव, ळ०' इत्य-
धिकम् । ८ ॰तपति तपनः । त० ९ माधवः—
यदभिरुचितं वयस्याय । (इत्युभावुपविशतः ।)' इत्यधि-
कम् । १० ॰बालवउलुज्जाणं० ।
शान्तरयोगो विकारस्तद्योगि यौवनम् । अयं तु युवेत्यर्थः । अत्र भ्रमतिपदेनाव-
च्छिन्नक्रियता, तद्वारा सर्वकालता, भुवपदेन सर्वदेशता, आज्ञापदेन युक्तिजि-
ज्ञासां विना स्वीकारः, विकारिपदेन माधवाङ्गीकारिता च ध्वनिता । ललिताः
सुन्दरा मधुराः परिभाव्यमानास्ते ते प्रसिद्धा भावा रमणीवदनविभ्रमादयो धी-
रतां धैर्यं क्षिपन्त्यपनयन्ति । तदनेन कामकृतमेतदुन्नीयत इति भावः । 'प्रकृ-
तिमधुराः' इत्यपि पाठः । तत्र प्रकृत्या स्वभावत एव मधुरा मनोहराः ॥ २० ॥
माधवप्रवेश इह द्विपदिकया । यदाह—'शोकविभ्रमयुक्ते तु व्याधिचिन्तासमा-
श्रिते । श्रुतवार्तादिवैरूप्ये योज्या द्विपदिका बुधैः ॥' इति । स्वगतमिति ।
'यत्त श्रव्यं न सर्वस्य स्वगतं तदिहोच्यते' इति भरतः ॥ अनुस्मृतिमाह—
तामित्यादि । तां नायिकामचिरमधुनैव विचिन्त्य कथं मम चेतः । कर्तृ ।
कथमपि महता कष्टेन व्यपवर्तते व्यावर्तते नागच्छति वा । तस्यां लग्नं तामेव
धावतीत्यर्थः । किं कृत्वा । बालत्वेन कुलीनत्वेन च या लज्जा तामकाण्ड ए-
वाप्रस्ताव एव विजित्य । रभसकाल एव हि लज्जाद्यभावप्रस्ताव इति भावः ।
विनयं मनोमलक्षालनोपदेशं दूरीकृत्य । महानायकताया सहजिकं धीरत्वमु-
न्मूल्य । कीदृशम् । मन्थरो मन्दो विवेक इतिकर्तव्यता यत्र तत् । क्रिया-
विशेषणं वा कीदृशम् । इन्दोश्चन्द्रात्सुन्दरं मुखं यस्यास्ताम् । वैयधि-
करण्येऽपि गमकत्वात्समासः । इह तामित्यनुस्मृतिः, इन्दुसुन्दरेति गुणकीर्तनम्,
विभाव्येति चक्षुःप्रीतिः, कथमपीत्युद्वेगः, लज्जां विजित्येत्युन्मादः, मन्थरविवेक-
मिति जडतेत्यनेकावस्थोक्ता ॥ २१ ॥ यदित्यादि । तत्संनिधौ यन्मदीयं
हृदयं विस्मयेनाद्भुतरसेन स्तिमितं निश्चलम् । एतेन स्तम्भ उक्तः । अत-
एवास्तमितो नाशं प्रापितोऽन्यो भावो विस्मयातिरिक्तो धर्मो यत्र तत् । अ-
नेन जडतोक्ता । यदाह—'इष्टं त्वनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति यो मोहात् ।
तूष्णीकः परवशगः स भवति जडसंज्ञकः पुरुषः ॥' आनन्देन निरन्तरसुखेन
मन्दं मन्थरं चाभूत् । अमृतप्लवनादिव सुधासेकादिव । अथ च योगाभ्या-
सेन कुण्डलिन्याचरणेनामृतसेकादिवेत्यर्थः । तत्रापि परमानन्दसंदोहो भवत्येव
एतेनाद्भुतनायिकादर्शनजातभावभरमन्थरता दर्शिता तद्धृदयमधुना तद्वियोगे-
ऽङ्गारक्षुभितमिवाङ्गारावसृष्टमिव व्यथमानं पीडायुक्तमास्त इत्याश्चर्यम् । न च

९४ जगद्धरकृता । [अं० १
पृ० पं०
२३ १ ०अहवा मुहुत्तं वि० ४ ०काञ्चनारपा० । ६ ०माधव,
अद्य किल स० । ७ ०रा ममदनोद्य० ८ ०अपि नाम
मनागवति० । ०गोचरम् । १० तत्किमवनतमु० ।
१२ ०जन्तुषु रजस्तम० १३ ०परमेश्वरे च ।
२४ २ ०यतनम् । तत्र चैतस्त० । ०परिक्रम्यावलोक्य च प० ।
प्रियासङ्गे सुखं तद्वियोगे दुःखमिति दृष्टचरमेव तत्कथमाश्चर्यमिति वाच्यम् । अन-
नुभूतरसस्य तस्य शिशुत्वेन किमिदं यदकाण्ड एव व्यथेति तत्संभवात् ॥ २२ ॥
मकरन्दः। इतः। इहागच्छेत्यर्थः । आद्यादित्वात्तसिः। एतेन माधवस्य बाह्यार्थो-
प्रहन्निन्द्रियादर्शनं सूचितम् ॥ मकरन्दः। ललाटं तपति ललाटंतपः । 'असूर्यल्ल-
लाटयोः' इति खश्प्रत्ययः । खितान्मुम् । माधवीयमनमथोन्मादमपहोतुकामस्येदं
वचनम् ॥ माधवः । वयस्यायेति । 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' इति संप्रदानता ।
कलहंसः । अत्र मकरन्देन पुष्परसेन सहचरो माधवो वसन्तो बालबकुलमलं-
करोतीति ध्वनिरप्युन्मिषति । मुहूर्तं चेत्यत्र सुस्थिते चित्ते वक्तुं युक्तमिति भावः ॥
मकरन्दः । उत्फुल्लपुष्पाणां ये केसराः किञ्जल्कास्तैः कषायो लोहितः शीत-
ळश्च य आमोदस्तेन वासितं सुगन्धीकृतमुद्यानं येन तस्य । 'कषायः सुरभौ लो-
हितेऽन्यवत्' इति मेदिनीकारः । कषायादिसंबन्धेन सौरभस्यातिगभीरतोक्ता ।
आमुद्यतेऽनेनेत्यामोद इति । कषायादिसंपदे काञ्चनारेत्युक्तम् ॥ प्रवर्तितः कृतः ।
अभिरामेति यात्रान्वयि । इह मकरन्दवचनेन नर्मरूपा प्रतिमुखसंधिरुक्ता ।
यदाह—'शृङ्गारार्थं त्रपाकारि वाक्यं गोष्ठिषु नर्म तत्' इति । अपिः समुच्चये ।
नाम संभावनायाम् । इदं संभाव्येतापीत्यर्थः । मनागल्पम् । रतिरमणः कामः ॥
मकरन्दः । मुग्धं किंकर्तव्यताशून्यम् । पुण्डरीकं सितपद्मम् । विरहधूसरत्वेन
मुखस्य पुण्डरीकसाम्यम् । तस्य लज्जयाकथनमाशङ्क्याह—अन्येष्वित्यादि ।
माधव, तवापह्नुतिर्लज्जया कथंचिदपि मा भूत् । लज्जयापह्नवं मा कृथाः। एवमप्र-
तीकारः स्यादिति भावः । खलु यतः सोऽयं चित्तजन्मा कामः प्रख्यातपौरुषः ।
चित्तोन्माथविषय इति भावः । कीदृशः । विश्वस्य धातरि जगत्स्रष्टरि परमेश्वरे
हरेऽन्येषु जन्तुषु मानुषादिषु च रजस्तमोगुणप्रधानेषु समस्तुल्यव्यापारः । यद्वा
अन्येषु मानुषादिषु रजस्तमसावृतेषु च तिर्यग्योनिषु विश्वस्य धातरि ब्रह्मणि पर-
मेश्वरे हरे च सम इति भिन्नमेव योज्यम् । अतो लज्जां त्यक्त्वा कथयेति भावः
॥ २३ ॥ माधवः । परिश्रममास्थित इत्यन्वयः। परिश्रममास्थितोऽहं न तु साका-
ङ्क्षादिति भावः । मदिरामोदवन्मनोहरो यः परिमलः शुभगन्धः । 'स्याच्छुभ्र-
गन्धे परिमलः' इति विश्वः । मिलन्मीलितम् । संकुलेन व्यासाकुलिता या बकु-
लमुकुलावली विकासाभिमुखकलिका राजिः सैव मनोहरमाभरणं तेन रमणीयस्य ।

:
"लया निर्मलया [ ? ] च"
Wait, could it be "अग्राम्यया"?
Wait! Let's re-examine that word:
"निर्मलया" ends with या.
Then space.
Then: [ ? ] [ ? ] या .
Let's look at the letters:
Is it three aksharas?
Letter 1: Looks like 'प्रा' or 'ग्रा' or 'अ'?
Wait, if the text has "प्राम्यया" or "ग्राम्यया", let's look at the letters:
There is:

1. प्रा or ग्रा: notice the top: it has an aa-matra (a vertical line).
2. म्य: म with ya subscript.
3. या: य with aa-matra.
   Wait, could it be "रम्यया"?
   "रम्यया" = beautiful!
   Wait, look at letter 1:
   Is it 'र'?
   Does 'र' have a loop? No, 'र' in this font is just an angle: look at 'र' in 'निर्मलया': र is simple.
   Here, letter 1 has a vertical right stroke and a left loop: that's प!
   Wait, could it be "प्राग्यया"? No.
   Could it be "ग्राम्यया"?
   Wait, why would Jagaddhara write "ग्राम्यया" or "अग्राम्यया"?
   Wait, in Sanskrit poetics:
   अग्राम्य = cultured, not rustic

३० जगद्धरकृता [ अङ्कः १
पृ० पं०
२५ ५ अथ सा प्रण० । ०अनुचरिभिरविरलकुसुमसंचयावच-
यलीलादोहदिनीभिर्० ।
,, ८ यतोऽस्याः ।
२६ २ छेदपाण्डुः क० । ४ ०अन्तःकरणमाकृष्टवती । किं० ।
२७ १ वयस्य माधव, स्ने० ।
,, ९ ०सोऽयमितीरयित्वा ।
प्रणयिनी स्निग्धा । अनुचरी दासी । संचयः समूहः । अवचयत्रोटनम् । दो-
हदोऽभिलाषः । सहर्षमाह—तमेवेति । खोद्देशेनाह—कस्मिन्नपीति । 'भा-
गधेयं भाग्यम्' इत्यमरः । इह्यानुमानरूपो गर्भसंधिः कस्मिंश्चिदित्यनेनोक्तः ।
यदाह—'व्याप्येन व्यापकज्ञानमनुमानमुदीरितम्' इति ॥ विकारचिह्नमाह—
परिमृदितेति । यधास्या अङ्गं परिमृदिता मर्दनविषयीकृता या मृणाली बि-
सलता तद्वन्म्लानम् । क्रियासु ताम्बूलभक्षणादिषु परिजनयाचनाभिरस्याः कथ-
मपि प्रवृत्तिः । इह मृणालीपदेन तनुता, ग्लान्या निद्राच्छेदः, कथमपीत्यादिना विष-
यनिवृत्तिः कथिता । तनुत्वम्लानत्वमान्थैर्ग्नानिरुक्ता । यदाह—'ग्लानौ तनुत्ववैव-
र्ण्यमन्दतादिनिदर्शनम्' । ननु तनुत्वादिना व्यभिचारिणा कथं कामविकारोन्नयन-
मत आह । कलयतीति । तस्याः कपोलो हिमांशोः शोभां कलयति । अनेन पा-
ण्डुता दर्शिता । कीदृशः । नूतनदन्तिदन्तखण्डगौरः । छिद्यत इति छेदः खण्डः ।
इहाभिनवपदेन सपुलकत्वं ध्वनितम् । तथा च कपोलपाण्डुलसपुलकलादिना का-
मविकारव्यासेन तदुन्नयनमिति भावः । विरहे पाण्डुतापि । यदाह—'अङ्गस्याशौ-
ष्ठवं तापः पाण्डुता कृशता रतिः' ॥ २५ ॥ वर्तिर्नेत्राञ्जनलेखा । अयस्कान्तो
लोहाकर्षणो मणिः । लोहधातुर्लोहरूपं द्रव्यम् । अन्तःकरणं मनः । ममान्तःक-
रणमाकृष्टवतीत्यर्थः । किं बहुनेत्यनेन सखेदनिःश्वाससूचनम् । संतापेत्यादि ।
ममैतच्चेतस्तस्यां विषय आसक्तम्, समन्ताल्लभमस्तीत्यर्थः । संतापपरंपरैव
महाव्यसनं तदर्थम् । तादर्थ्ये चतुर्थी । संततिपदेन मालतीलाभमन्तरेण याव-
ज्जीवमविच्छेदस्तदलाभे प्राणहानिश्चोक्ता । कीदृशम् । अनपेक्षितनिमित्तम् ।
एतेन विषयालाभेऽप्यस्य स्वाभाविकी प्रीतिरुक्ता । यदाह—'अभ्यासादभिमा-
नाच्च तथा संप्रत्ययादपि । विषयेभ्यश्च तत्त्वज्ञा विदुः प्रीतिं चतुर्विधाम् ॥' अनेन
निजमृच्छुलुङ्गलमपि निरस्तम् । अत एवाह—प्राय इति । बाहुल्येन भगवती
भवितव्यतावश्यंभावि प्राक्तनकर्म जीवानां शुभमशुभं च विदधाति । अत एव
सा सर्वकषा सर्वहरा । तथा च ममावश्यकं दुःखम्, त्वं तु यथोचितं कुर्या इति
भावः । आसकैल्यादापूर्वात् 'षच् समवाये' कः । सर्वंकषेति खच्प्रत्यये खित्वा-
न्मुम् ॥ २६ ॥ मकरन्दः । माधवोक्तप्रीतेरनिमित्तकत्वमुपपादयति—स्नेह
इति । निमित्तमिह द्वयं बाह्यमाभ्यन्तरं च । तदिह बाह्यहेत्वपेक्षः स्नेहोऽस्थिर

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । २१
पृ० पं०
२८ १ अन्योन्यभाव० । ५ ॰मञ्जीररसितानु० ।
कलापकलकिङ्किणी० ।
२९ १ मकरन्दः—( स्वगतम् । ) । ॰महतः प्रागनु० ।
७ ॰विविभ्रममुत्पलाक्ष्याः ।
एव । निमित्तनिवृत्तौ तन्निवृत्तेरावश्यकत्वात् । अत आन्तरनिमित्तापेक्षैव स्नेह-
स्येति भावः । विप्रतिषिद्धं विरुद्धम् । बाह्यनिमित्तापेक्षया विरोध इति भावः ।
खोक्ते युक्तिमाह—व्यतिषजतीत्यादि । आन्तरो हेतुः कोऽप्यनिर्वचनीयः
पदार्थांन्नरनारीप्रभृतीन्व्यतिषजति विशेषतो मेलयति । यतः प्रीतयो बहिरुपाधी-
न्बाह्यहेतून्सौन्दर्यादीन्न संश्रयन्ते प्रकर्षेणावलम्बन्ते । अत्र कोपीत्यनेन जन्मा-
न्तरानुभवजनितसंस्कारताध्वनिः । न खल्वित्यनेन दृष्टश्रुतानुमितसकलैहिकोपा-
धिनिषेधात्तथावसायः । अत एव विशेषप्रकर्षद्योतकाभ्यामुपसर्गाभ्यामासङ्गस्य
जीवितावधित्वमुक्तम् । उक्तं द्रढयति—यतः पतङ्गस्य सूर्यस्योदये पुण्डरीकं विक-
सति । चन्द्र उद्गत उदिते सति चन्द्रकान्तो द्रवति क्षरति च । तथा च तीक्ष्णकरो-
दये कोमलकमलदलविकासादमृतकरोदये पाषाणदारणाच्च सहजसिद्ध एव हेतुः ।
इह किं बाह्यं कारणं दृश्यते । तद्वत्प्रकृतेऽपि स्वाभाविक एव स्नेह इति भावः ।
पुण्डरीकपदमिह पद्ममात्रपरम् । अर्थान्तरन्यासोऽयम् ॥ २७ ॥ ततस्तत इति
कथोपक्रमरीतिः ॥ माधवः । तत्र स्थाने । सभ्रूविलास मित्यादि । अथ
तस्याः सखीजनेन तदा सोऽयमित्युक्त्वा सप्रत्यभिज्ञमिव पूर्वदृष्टमिति मामवलोक्य
सभ्रूविलासं सभ्रूभङ्गं यथा तथा कटाक्षाः क्षिप्ताः । एतेन कटाक्षाणां पूर्वदृष्टप्रत्य-
भिज्ञाकारणत्वमुक्तम् । कीदृशेन अन्योन्याशयविदेन । अनेन नायिकाव्युत्प-
त्त्यतिशय उक्तः । कीदृशाः । स्मितमीषद्धसितमेवामृतं तेन मनोज्ञाः ‘ईषत्प्रफु-
ल्लितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः । अदृष्टदन्तकुसुमैरुत्तमानां स्मितं मतम् ॥’
इति भरतः । स्वस्यादृष्टचरत्वेन संभावनायामिहेवशब्दः । अवलोक्येति । ल-
लिता दृष्टिरियम् । यदाह—‘मधुराकुञ्चिततारा च सभ्रूक्षेपा च सस्मिता । सम-
न्मथविकारा च दृष्टिः सा ललिता मता ॥’ इह तु हर्षादियमन्विता । यदाह—
‘धृतौ हर्षे च ललिता’ । भ्रूविलासेल्यनेन मोट्टायितमपि कटाक्षितम् ॥ २८ ॥
मकरन्दः । प्रत्यभिज्ञैकस्य तत्तैदन्तावैच्छिद्यम् (?) । अस्या एवाकारः सोऽयमिति ।
नाम संभावनायाम् । अदृष्टचरत्वेन माधवप्रत्यभिज्ञाया असंभावदिति भावः ।
तामेव स्फोटयति—अथेति । अनन्तरं ताः सख्यो हे भर्तृदारिके स्वामिपुत्रि,
हर्षेण वयं वर्धामहे, यतोऽत्रैव स्थाने कस्यापि कोऽपि तिष्ठतीत्युक्त्वा मामङ्गुली-
खण्डलीलया कथितवत्यः । किं कृत्वा । सलीलं सविलासचेष्टितं यथा तथा
प्रतिनिवृत्य । ‘स्त्रीणां विलासचेष्टितं लीला’ इति भरतः । उत्तालमुद्भटम् । वि-
भ्रमो विलासो विचित्रभ्रमणं वा मधुरमनोज्ञः । मञ्जीरो नूपुरः । रसितानुविद्धः
२४ माल०

२२ जगद्धरकृता [ अङ्कः १

शब्दानुगतः । मेखलायाः कलापो गुच्छः । यद्वा मेखला च कलापश्च तयोः
किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका । 'मेखला च कलापश्च भवेच्छ्रोणिभूषणम् । एकयष्टि-
र्भवेत्काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका ॥ रशना षोडश ज्ञेया कलापः पञ्चविंशतिः ॥'
इति भरतः । इदं सर्वं निवर्तनक्रियाविशेषणम् । गतिरियं विकला । यदाह—
'आवेगे चैव हर्षे च कार्ये च त्वरयान्विते । एतेषु च गतिं प्राज्ञो विकलां संप्र-
योजयेत् ॥' इति । 'राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका' । राजपदमीश्वर-
मात्रपरम् । तेनामात्यकन्यापि भर्तृदारिकेत्युच्यत इत्यवधेयम् । कोऽपि कस्या-
पीत्यनेनानुद्घाटोद्भावनेन तासां चातुर्यमुक्तम् । अत एव कस्यापीति सामान्यनि-
र्देशात्क्लीबत्वम् । अन्यथा स्त्रीलिङ्गनिर्देशः स्यात् । कोऽपीति पुंल्लिङ्गनिर्देशस्तु
स्पष्टार्थः । अन्यथा किमपीति निर्देशे पुष्पादिप्रतिपत्त्या संशयः स्यादिति भावः ।
अङ्गुलीदलपदेन सविलासाख्यानमुक्तं संगुप्तमाख्यानं वा ध्वनितम् । इदमाख्यानं
नर्मवाक्यम् । यदाह—'सहास्यवचनप्रायं नर्मेच्छन्ति मनीषिणः' ॥ मक-
रन्दः । हन्त हर्षे । उद्भेदः प्रकाशः ॥ कलहंसः । अनुबन्धिनी प्रतीय-
माना ॥ अत्रान्तर इत्यादि । सखीनां दर्शनावसर एव पद्माक्ष्याः संबन्धि
तन्मान्मथं कामजमाचार्यकमुपदेशकमाविरासीत्प्रकटीभूतम् । कीदृशम् । किमप्य-
निर्वचनीयमत एव वाग्विभावाद्वचनप्रपञ्चादतिक्रान्तमतिशयितं वैचित्र्यं यस्य तत् ।
उल्लसित उत्थितो विभ्रमो भावभेदो यत्र तत् । 'यच्चित्तवृत्तेरन्यवस्थितत्वं शृङ्गार-
जो विभ्रम उच्यतेऽसौ । भेदाह्वयस्तस्य मदानुबन्धात्कार्यस्यसंज्ञाः कथिता वि-
दग्धैः ॥' इति भरतः । भूरि प्रचुरः सात्त्विकविकारो यत्र तत् । सत्त्वं मानसं
किमपि तेन निर्वृत्तः सात्त्विको भावः । यदाह—'सत्त्वोत्कटे मनसि ये प्रभवन्ति
भावास्ते सात्त्विका निगदिताः कविभिः पुराणैः ।' ते च—'स्वेदः स्तम्भोऽथ रोमाञ्चः
स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥' इति । अपास्तं
क्षिप्तं धीरत्वं येन तत् । महाभिजनलायनपेक्षत्वादिति भावः । विजयी सर्वत्राप्रति-
हतम् । कुमार्थ्या अपि शिशुत्वाद्विजय इति भावः । उत्पलाक्ष्या इत्यनेन बहुविधे ने-
त्रविकारे प्रीतिगो हाव इहोक्तः । यदाह—'भूनेत्रादिविकाराद्यः शृङ्गाराकारसूचकः ।
स्थायिभावः स्थितो हाव ईर्ष्यातः प्रीतिगोऽपि च ॥' इह श्लोके विलास उक्तः ।
यदाह—'दयितावलोकनादौ विशेषोऽङ्गक्रियासु यः । शृङ्गारचेष्टासहितो विलासः
समुदीरितः' ॥ २९ ॥ संप्रति 'हेला हावात्समुत्थिता' इति भरतानुसारेण हावा-
नन्तरं हेलामाह—स्तिमितेत्यादि । 'नारीणां प्रियसंभोगलज्जासाध्वसकौतुकैः ।
स्वभावाविष्कृतो वेगो हेलेति परिकीर्तितः ॥' इति भरतः । श्लोकार्थस्तु तस्या
आलोकितानां सहसा दर्शनानां पात्रं योग्योऽहमभूवं वृत्तोऽस्मि । 'सहसा दर्शनं
यत्स्यात्तदालोकितमुच्यते' इति भरतः । कीदृशानाम् । मदीयरूपनिरूपणाश्चर्येण
स्तिमितानि निश्चलानि हर्षेण विकसितानि प्रफुल्लानि च तेषाम् । दृष्टिरियमद्भुता ।
यदाह—'समाकुञ्चितपक्ष्मोग्रा विस्मयोद्भूततारका । सौम्या विकसितान्ता च
दृष्टिः स्यादद्भुताभिधा ॥' यद्वा स्तिमितं मन्दं यथा तथा विकसितानां प्रकाशि-
तानां प्रथमं नायकदर्शनेन शनैः शनैः प्रसारणमिति भावः । अनेनोत्तरोत्तरदर्शे-

जाभिलाषः सूचितः। उल्लसन्ती चपला भ्रूलतेव येषु तेषाम् । दीर्घत्वेन भ्रूलतयो रूप-
कम् । अनेन कान्तादृष्टिरुक्ता । यदाह—'हर्षप्रसादजनिता कान्ताल्यर्थं समन्मथा ।
सभ्रूक्षेपकटाक्षा च शृङ्गारे दृष्टिरिष्यते ॥' मसृणानि चिकणानि लज्जया मुकुलि-
तानि च तेषाम् । दृष्टिरियं मुकुलिता—'मुग्धा निमीलितान्ता च मुकुला दृष्टिरि-
ष्यते ॥' इति भरतः । यद्वा सुखभावनया मसृणं मन्दं यथा भवति तथा मुकुलि-
तानाम्। एतेन दर्शनजनितानन्दसंपत्पर्यवसानं सूचितम् । पुनः पुनर्दर्शनाकाङ्क्षया
तिर्यगायतत्त्वेन प्रान्ते निकटे च विस्तारवताम् । शङ्किता दृष्टिरियम् । यदाह—
'किंचिच्चलस्थिरा किंचिन्नम्रिता तिर्यगायता । गूढा चकिततारा च शङ्किता दृष्टि-
रुच्यते ॥' अनेन कटाक्षपर्यवसानमुक्तम् । प्रतीपदिगायत मन्नेत्रपाते सति लज्जया
दर्शनोत्सुकतया च किंचिदाकुञ्चितानां मुद्रितानाम् । आकुञ्चितेयं दृष्टिः । यदा-
ह—'अनाकुञ्चितपक्ष्मोग्रा पुटैराकुञ्चितैस्तथा । संनिकुञ्चिततारा च कुञ्चिता दृष्टिरु-
च्यते ॥' न च 'कुञ्चिना सूचिता नष्टदुष्प्रेक्षाक्षिण्यथासु या' इति भरते नियमा-
दिह कुञ्चितदृष्टिकथनमयुक्तमिति वाच्यम् । लज्जया माधवे दुष्प्रेक्षत्वसंभवात् ।
पात्रं कीदृशम् । विविधं नानाप्रकारम् । स्तिमितदृष्टिप्रयोगेऽपि मयापि तथैव दृष्टि-
प्रयोगः कृत इत्यर्थः । 'योग्यभाजनयोः पात्रम्' इत्यमरः । अभूवमिति भुवो लुङि
सिचि रूपम् ॥ ३० ॥ अलसैरित्यादि । पक्ष्मलाक्ष्याः प्रशस्तपक्ष्मयुक्तायास्तैरव-
लोकितैः कटाक्षतापन्नैर्मम हृदयमपहृतं स्ववशीकृतम् । इह रक्षकबाहुल्येन गम-
नत्वरया शङ्कया वावलोकितानामेव कटाक्षत्वमुक्तम् । कटाक्षस्तिर्यग्विलोकना-
त्मकः कर्णाभ्यर्णसंचारितारकः सर्वानङ्गरङ्गजनक इति भावः । तथा निष्कल-
त्वेनापविद्धं मथितम् । मध्यमानतया द्रवरूपत्वेन पीतम् । अत एवोन्मूलितम् ।
तदा किमपि मया न ज्ञातमित्यर्थः । अत एवाशरणं रक्षकशून्यं जातम् । ततो
यथार्हं कुर्विति भावः । कीदृशैः । लज्जयालसैर्मन्दैः कौतुकेन वलितैश्चलितैः । अथ
मुकुलनेन मुग्धै रम्यैः । प्रीत्या स्निग्धैः रूपदर्शनाद्भुतचिन्ताभ्यां निष्पन्दैरनि-
मेषैः । पुनः कोऽयं द्रष्टव्य इति विषादान्मन्दैरित्यर्थः । इयं विषादिनी दृष्टिः ।
यदाह—'विषादविस्तीर्णपुटा पर्यन्तान्ता निमेषिणी । किंचिन्निष्टब्धतारा च नार्या
दृष्टिर्विषादिनी ॥' यद्वा अलसं मन्दं यथा तथा वलितैः । इयं निर्विकारा दृष्टिः ।
यदाह—'ललिताकुञ्चिता या च या च धीरावलोकिनी । निर्विकारा दृगिष्टा सा
साछ्येवाकारगुप्तिषु ॥' तथा प्रथमदर्शनापेक्षयाधुना विशेषदर्शनादधिकं विकसता-
न्तर्विस्मयेन स्मेरा मुग्धा तारा येषां तैः । इयं दृष्टिः स्निग्धा । यदाह—'किंचि-
त्सहासेव सविस्मयेव सभ्रूसमुत्क्षेपकटाक्षयुक्ता । स्निग्धा निका मं प्रमदेव निष्ठा
शृङ्गारजा दृष्टिरिह प्रदिष्टा ॥' यद्वा कटाक्षैर्मम हृदयमपहृतमित्यनेन प्रीतिरुक्ता ।
अन्यस्यापि चक्षुःप्रीतिहेतोर्मनोहरत्वं भवत्येव । अपविद्धमित्यनेन चित्तासङ्ग उक्तः ।
अपव्यथेरत्यन्तासङ्गवाचित्वादिति भावः । पीतमारामायत्ततां नीतम् । अनेन

१४ / जगद्धरकृता [ अङ्कः १
पृ० प०
३२ १ रसेनाभिसंधिना० । २ ०त्मनोऽपनि० । ३ ०वेत्रश-
रूपा० । ५ ०कृतवती तदाच० ।
संकल्प उक्तः । मानसव्यापारस्यात्मवशत्वादिति भावः । उन्मूलितमित्यनेन विषय-
निवृत्तिः सूचिता । अशरणमित्यनेन चित्तापहरणादिनिवारकाभाव उक्तः ।
नायिकाया निरवद्यरूपता च सूचिता । अलसेत्यनेन निद्रोच्छेदः, वलित
इत्यनेन त्रपानाशः, मुग्धत्वेन मधुरता, स्निग्धत्वेन साभिलाषत्वम्, अभिलष-
णीयस्य स्नेहविषयलाभिष्पन्दतया निकोचवैमुख्यम्, मदत्वेन सहर्षत्वम्, अधि-
केत्यादिनान्तर्विकासिनी स्मेरतारा चेत्युक्तम् । एवं चालसवलितैरपहृतम् ।
योऽपि हि चोरादिः किंचिदपहरति स मन्दं मन्दं वलत इति भावः । मुग्धैः
सहजरूपदर्शनातिमोहवद्भिः स्निग्धैर्मद्विषयस्नेहसूचकचेष्टावद्भिरपविद्धं क्षिप्तम् ।
पराभूतमिति यावत् । ‘विद्धक्षिप्तेरिताः समाः’ इत्यमरः । अनेन चेतसोनायति-
र्दर्शिता । ननु चित्तावक्षेपनिवारकं तदनुध्यानादिकं किमिति न कृतमत आह—
निष्पन्दैर्विमुखैर्मन्दैर्मदेकविश्रान्तैश्च पीतं तदितरानुसंधानशून्यं कृतम् । तथा च
नान्यविषयपरिशीलनकथेति भावः । अधिकेल्यादिनोन्मूलितम् । अनेन मनोनि-
ग्रहाभावो मित्रोपदेशानवसरश्च सूचितः । इह पूर्वश्लोकेन नार्थपौनरुक्यम् ।
आलोकितावस्थाकटाक्षावस्थयोर्भेदात् । नायकस्य रसाक्षिप्तचित्तत्वाद्वा ॥ ३१ ॥
तथाविधभावदर्शनेन हृदयंगमत्वं संभाव्यते । अपदेशेपि प्रेम्णोऽनिष्ठाशङ्कित्वादिति
भावः । अभिसंधिरभिप्रायः । यथाकथंचिदिति । चेतस्तदपहृतत्वादिति
भावः । वर्षवराः क्लीबास्तत्प्रायास्तत्प्रधानाः । यद्वा ‘विनीताः सर्वसत्त्वासु क्ली-
बाश्चैव स्वभावतः । जात्या न दोषिणश्चैव ते वै वर्षवरा मताः ॥’ इति परिभा-
षिता वर्षवराः । हस्तिनीसमारोहणादिना महावंशजत्वेन मालत्या उत्तम-
स्त्रीत्वं सूचितम् । यद्वा हस्तिनीसमारोहणेनात्युच्चयानतया दूरदर्शित्वं सूचितम् ।
तत्रापि मन्थरगतिसूचनाय हस्तिनीग्रहणम् । हस्तिजातावपि स्त्रिया मन्थरगति-
मत्त्वात् । एतदुभयं चिरं माधवावलोकनायेति भावः ॥ यान्त्येत्यादि । तया
पक्ष्मलाक्ष्या यान्त्या मम हृदये गाढं यथा तथा कटाक्षो निखात इव दत्त इव ।
तदा तदवलोकनं मम हृदये लग्नमित्यर्थः । निखात इत्यनेन कटाक्षस्य दुःसह-
त्वमुक्तम् । कीदृश्या । तदाननं वहन्त्या । कीदृशम् ? मुहुर्वलिता चकिता कंधरा
घाटा यत्र तत् । क्षणं क्षणं व्यावर्तमानं पश्यन्त्येत्यर्थः । आवृत्तवृन्तमाव-
र्जितनालं यच्छतपत्रं पद्मं ततो निरतिशया भा दीप्तिर्यस्य तत् । तन्निभं तत्तु-
ल्यमिति वा । वृन्तादारभ्यावर्तनेन पद्मविवर्तनसिद्धिः । कीदृशः प्रथममान-
न्दहेतुतयामृतेन दिग्ध उपचितः पश्चाद्दर्शनानन्दविच्छेदाद्विषेण दिग्धः ॥ ३२ ॥
ततःप्रभृति तसादारभ्य ॥ परिच्छेदेत्यादि । विकारः कामजो भावोऽन्तर्ज-
डयति मोहयति, तापं च कुरुते व्यथयति । यदा तत्प्राप्तिचिन्ता तदा जडतेतरका-
र्याप्रतिपत्तिः । यदा च तद्व्यतिरेकचिन्ता तदा ताप इति कालभेदेन जाड्यताप-
योर्न विरोधः । तदुभयजनकवस्तुनोऽभावमाशङ्क्याह—कोऽपि विचिन्त्यानिर्वच-

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । २५

पृ० पं०
३५ १ अहो अभिषङ्गः । ५ ०प्येव यस्मात् ।
३६ २ ०लम्ब्य बालबकुलकुसु० । ४ ०एष वः सुमनसां
संनि० । ५ ०द्वारिका वर्तते । ०रण अमी० ।
७ ०णीयता विधातुः स० ।
३७ २ तथा च म० । ६ ०सिदं खु म० । ता जिदं० ।

नीयः परिच्छेदमेयत्तामतीतोऽतिक्रान्तो निर्वेतुमशक्यश्च । यः पुनरसिजन्म-
न्यनुभवपथं न गतवान्त एव परिच्छेत्तुं निर्वेतुं चाशक्य इति भावः । सांप्रतं
तदनुभवेन तद्वयं किमिति न क्रियत इत्याशङ्क्याह—विवेकप्रध्वंसात्प्रशस्तज्ञाना-
भावादुपचितमहामोहेन गहनः संकटः । तदानीं विवेकाभाव इति भावः । अ-
नेन जडता दर्शिता ॥ ३३ ॥ परिच्छेदव्यक्तिरित्यादि । संनिकृष्टेऽपि
घटादौ परिच्छेदव्यक्तिर्निर्णयाभिव्यक्तिर्न भवति । घटादिकमपि निर्णोतुं न शक्नो-
मीत्यर्थः । अनेन बाह्येन्द्रियाणां विषयव्यावृत्तिरुक्ता । अभ्यस्तेऽपि वारंवारमनु-
भूतेऽपि स्मरणमतथाभावेन खण्डस्फुटिततया विरसं वैरस्यवत् । एतेन मन-
सोऽपटुत्वमुक्तम् । इयमनुस्मृत्यवस्था । विषयवृत्त्या संतापः शीतलसेवनादपि
नापैतीत्याह—हिमसरसि शीतलसरोवरे चन्द्रमस्यमृतकरकिरणे वा मनःसंताप-
हानिः । चन्द्रमःपदं लक्षणया स्वकिरणमाह । इयमुद्वेगावस्था । यदाह—'आसने
शयने वापि न तिष्ठति न तुष्यति । औत्सुक्यं च भवेन्नित्यमुद्वेगस्थान एव च ॥'
निष्ठाशून्यं धैर्यहीनं मनो भ्रमति चपलत्वात् । किमपि मनोरथमालिखत्यालि-
खति । अनेनोन्मादावस्थोक्ता ॥ ३४ ॥ कलहंसः । अपहृतो वशीकृतः । अपिः
संभावनायाम् । नाम प्रकाशे ॥ स्वागतमिति । 'यत्तु श्राव्यं न सर्वस्य स्वगतं
तदिहोच्यते ।' इति भरतः । अभिषङ्ग आसक्तिरूपो मनःपराभवः । 'आक्रोश-
शापाभिभवेष्वभिष्वङ्गपदं विदुः' इति शाश्वतः ॥ मा मुमुहदिति । अनन्य-
जन्मा कामः खल्वर्थे मा मुमुहत् । न चित्तविप्लवसहितमजीजनत् । एवं च
ते मतिर्मलीमसविकारेण कामजेन घना निबिडा मा भूदित्यादिनिषेधवाक्यमि-
हानर्थकमेव । ननुपदमन्वये । यतः कामो जृम्भितो वलयितो गुणो ज्या यस्य
सः । जृम्भितगुण उपचितव्यापारो वा कामः । नवयौवनं च जृम्भितगुणम् ।
प्रकाशितरूपादिकमस्तीत्यर्थः । अतस्तत्पराधीनोऽयं न निषेधुं शक्य इत्यर्थः
॥ ३५ ॥ प्रकाशमिति । 'यत्तु सर्वजनश्राव्यं प्रकाशं तदिहेष्यते' इति
भरतः । अन्वयो वंशः ॥ माधवः । करेणुका हस्तिनी । अन्यतमान्या ।
स्वार्थे तमप् । यद्वा एकपर्यायोऽयमव्युत्पन्न एवान्यतमशब्दः । वारयोषित्दूतिका ।
तस्या इहकलादुपादानमिह । विलम्ब्यैकाकिनी भूत्वा । नेदीयसी निकटस्था च
भूत्वा । उभयत्र पुष्पत्रोटनक्रमेणेति योज्यम् । कुसुमापीडव्याजेन पुष्पद्दामच्छ-
लेन । अभ्यर्थनाभङ्गभयेन च्छलेन मामाहेति भावः । अथ च कुसुमेनापीडयति
कुसुमापीडः कामः । तद्व्याजेन मां प्रणम्येत्यर्थः । महाभाग महाभाग्य । 'भागो

३६ जगद्धरकृता [ अङ्कः १
पृ० ५०
३८ ३ तां च किल राजा० । ०नाय प्रार्थयते इ० ।
४ ०तया चाहमनुरुध्यमा० । ८ ०पौरजनस्य० ।
३९ २ ०कामाभिश्वङ्ग० । ४ ०भागधेयाः कुमार्योऽन्यत्रास० ।
भाग्यार्थयोरपि' इति विश्वः । सुश्लिष्टगुणतया सुलभसूत्रत्वेन । संनिवेशो रच-
नाभेदः । कुतूहलिनी पुष्पदाम्रि कौतुकवती । भर्तृदारिकेत्यनेन कन्यालार्सनौ-
त्सुक्यमुक्तम् । यद्वा भरतेन कन्याया विश्रम्भपात्रत्वस्वीकारादिह कन्यात्वेन
तत्सूचनम् । अभिनवो लोकोत्तरो विचित्रो बहुप्रकारः । कुसुमेषु पुष्पेषु व्या-
पारो रचनाप्रबन्धः । एतेन माल्यग्रथनकुशलाद्भुतकौशलकुतूहलिनी सेत्युक्तम् ।
वैदग्ध्यस्य ग्रथनचातुर्यस्य । कृतार्थता कृतप्रयोजनता । विदग्धप्रेयसीयं प्रशंस-
येति भावः । फलतु सफलास्तु । विदग्धजनाय दानात् । सरस एवाम्लान एव
सक्संनिवेशः । महार्घतां बहुमूल्यताम् पक्षे वो युष्माकं संनिवेशः संयोगः ।
परस्परानुरूपादिना रमणीयः क्रीडार्होऽर्हणीय एव । इह व इति युष्मदो 'गुरा-
वेकेषाम्' इति गौरवे बहुवचनम् । कुतूहलिनी दूतसमाजे साकाङ्क्षा । अभिनवोऽ-
भूतपूर्वः । तदेकासक्तत्वात् । विचित्रः साधुः । विविधविकारकारित्वेनाश्चर्यज-
नको वा कुसुमेषोः कामस्य व्यापारो मोहनम् । वैदग्ध्यस्य सकलकलाभिज्ञतायाः
सार्थकत्वम् । विदग्धप्रीतिजनकत्वात् । निर्माणरमणीयता घटनसौन्दर्यम् । फल-
त्वमनुरूपजनसंसर्गात् ॥ नो चेदिदं सर्वं व्यर्थमिति भावः । सरसः शृङ्गारोऽनु-
रागो वा । कण्ठावलम्बनमालिङ्गनम् । महार्घता दुर्लभत्वम् । तदिह श्लिष्टपदेन
नायकव्युत्पत्तिमभिप्रायं च ज्ञात्वा दूतीव्यापारः प्रसरतीति ध्वनितम् ॥ मक-
रन्दः । वैदग्ध्यं श्लिष्टपदप्रयोगादिति भावः ॥ माधवः । अनुयुक्त्या पृष्ट्या ।
प्रसूतिरपत्यम् । प्रसादभूमिर्विश्वासस्थानं तस्याः । तव च प्रसादभूमिरनुकम्पा-
पात्रं मालादानात् ॥ कलहंसः । अत्र विलसितं विजृम्भितम् । अनयोरन्यो-
न्यानुरागादिति भावः ॥ मकरन्दः । बहुमानस्य गौरवस्यापर्याप्तिरनवधिक-
त्वम् ॥ अनभियोज्यत्वरक्षणत्वादियोगादिति भावः ॥ माधवः । अनुरुध्यमानो
मुहुर्याच्यमानः । असौ लवङ्गिका । अभिनिविष्टयातिशयन्निविष्टितया । विहस्त-
तया व्याकुलतया ॥ महानयं प्रसाद इति । यतो न वस्तुनि प्रेम किंतु
गुणेष्विति भावः ॥ मकरन्दः । सुश्लिष्टं निश्चितम् । दृष्टपूर्वः पूर्वं दृष्टः । ता-
दृशो महाकुलजाः । चक्षूरागानुरागायोरेकविषयत्वं भरतमतम् । अन्यदप्यनुरा-
गचिह्नमाह - अन्योन्येत्यादि । त्वयि तस्याः प्रागनुरागचिह्नं व्यक्तमेवास्ति ।
कथम् । सखीनामन्त्योन्यसंगतदृशां कसापि कोऽपीति निवेदनमेकम् । कथम-
न्यथा सखीजनस्त्वां वीक्ष्य कटाक्षयति तां कथं वा सखीजनो वदत्येवमिति भावः ।
अपरं लवङ्गिकाया व्युत्पन्नं वचनम् । कथमम्यथा कुतूहलिनीत्यादि वदतीममिति
भावः । 'संगते दारिते भिन्नः' इति विश्वः ॥ ३६ ॥ कलहंसः । अत्र येन ज-
नेनापहृतम् । यन्निबन्धनेोऽस्य कामविकार इति भावः ॥ मकरन्दः । मालत्या

अङ्कः १ ] मालतीमाधवटीका । ३७
पृ० प०
४० ३ ॰केनैनन्माधवस्य प्रतिच्छन्दकमभि० । ७ ॰ते वितर्कः
८ ॰कलहंसक, कु० । १३ ॰विणोदो त्ति ।
१४ ॰स्य माधव, सर्वथा समा० ।
४१ ४ ॰द्रष्टव्यस्वरूपा० । ॰लिख्यतां मालती । ५ ॰स्याय
तदुपनेय चित्रफलकं चित्रवर्तिकाञ्च । (मकरन्द उपनयति ।)
(लि०) । ६ ॰दृशोरुद्गमं वा० १० तथापि व्यवसितो० ।
११ ॰तोऽभिष्वङ्गः ।
लिखितमित्यर्थः ॥ कलहंसः । अथ किं स्वीकारे ॥ माधवः । वितर्क ऊहः ॥
मकरन्दः । अधिगमः प्राप्तिः ॥ कलहंसः । उत्कण्ठाविनोद इति ।
माधवानुरक्ता मालती तमनुप्राप्तवती चित्रलिखितालोकनेनापि रमत इति
भावः ॥ येत्यादि । हे सखे, तत्संगमं प्रति नैव संशयोऽस्ति । भवतो नयन-
योर्या कौमुदी ज्योत्स्ना आनन्दकारित्वात् । तस्या मनोरथबन्धबन्धुरमिलाषनि-
बन्धाय प्रियः शोभनजन्मा भवानपि । ननु परस्परानुरागेऽपि विधिकामवै-
मुख्यान्न सिद्धिरत आह—यस्मिन्संगमे विधिमदनौ कृतप्रयत्नौ । चक्षुःप्रीत्या
कामः, एतद्देशानयनाद्विधिः कृताभियोग इत्यर्थः । अभियोगाच्च कन्यालाभः ।
यदाह—'अभियोगाद्धि कन्याया लाभो निश्चित एव च' ॥ ३७ ॥ चित्रेण मा-
धवचित्तानुरागमुद्दीपयति—द्रष्टव्येति । माधवः । वयस्यायेत्यत्र 'रुच्यर्थानां
प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । अधुना मनःसङ्गे हर्षात्सात्त्विकभावमाह—वारं-
वारमित्यादि । अयं मम पाणिर्लेखाविधिषु चित्रनिर्माणेषु नितरामसमर्थ वर्तत
एव न तु लिखति । अत्र किं करोमि । यथा तथा लिखामीत्यर्थः । 'न तराम्'
इति पाठे नैव वर्तत इत्यर्थः । यतो बाष्पपूरस्तदनुध्यानादानन्दाश्रुप्रवाहो वारं-
वारं दृशोरुद्गमं प्रचारं तिरयति च्छादयति । तस्याः संकल्पेन चिन्तनेनोपहितो ज-
डिमा सर्वकार्याप्रतिपत्तिर्यस्य तद्गात्रं शरीरं स्तम्भं निश्चलत्वमभ्येति । 'हर्षरोगभय-
विस्मयविषादमददोषसंभवः स्तम्भः' इति भरतः । कीदृशः सद्यो लिखनोपक्रम-
काल एव स्विद्यन्नार्द्रीभवन् । अविरतोत्कम्पेनाधिकचलनेन लोलाङ्गुली यत्र सः ।
अङ्गुल्या लिखनहेतुतया तच्चापल्यादलिखनं सूचितम् । तदिहाश्रुस्तम्भस्वेदकम्पा
उक्ताः । रोमाञ्चादिकं च नोक्तम् । तेषां लिखनाप्रतिकूलत्वात् । सर्वमिदं सा-
त्त्विकं हर्षात् । यदाह—'क्रोधभयहर्षलज्जादुःखभ्रमरोगतापपीडाभ्यः । व्याया-
मसाध्वसादेः स्वेदः स्यात्पीडनेनापि ॥ शीतभयहर्षरोथस्पर्शजरारोगजः कम्पः ॥'
इति ॥ ३८ ॥ अधुना मालती चित्रं द्रक्ष्यतीति सानुरागोपालम्भं श्लोकं लि-
खति—जगतीत्यादि । ते ते नवेन्दुकलादयो भावाः पदार्था जयिनो मदज-
नने सर्वत्राप्रतिहताः स्वभावतो मनोज्ञा अन्ये सन्त्येव ये मनो मदयन्ति । मम
पुनर्न मदहेतवः प्रत्युत दाहहेतव एवेति भावः । अत्र जयिन इत्यनेन कालविशेषे

२८ जगद्धरकृता [ अङ्कः १
पृ० प०
४२ ५ (प्रविश्य सत्वरम् ।) । ६ कलहंसअ, अप्पा० । णेण
उवल० ।
४३ १ (माधवमकरन्दौ विलोक्य सत्व० ।) । ३ ष्कृत आस्यताम् ।
४ (उपविश्य ।) कल० । १२ प्भाअ, अह इं ।
४४ ८ ०वयस्य, खरतरकिरणोऽयं भगवान्सहस्रदीधितिरलंक-
रोति मध्यमह्नः । त० । मेव गच्छावः ।
देशविशेषे च जयशालिन आनन्दसन्दोहदा इत्युक्तम् । भाव्यन्ते भावनामर्हन्ति
सुन्दरतयेति भावः । मालतीमित्राः सहृदयाह्लादकाः । ते त इति वीप्सया
चन्द्रादयो देवादयश्च प्रसिद्धा एवेति दर्शितम् । सर्वनाम्ना च ये यत्र चेतःप्रति-
ष्ठास्ते तत्र गृह्यन्त इति ध्वनितम् । तुशब्देनान्येषां तथात्वं तत्संप्रतिपत्तिद्वारे-
त्युक्तम् । कस्तर्हि मदहेतुरत आह-मम पुनरियं चित्रलिखिता मालती नयनयो-
र्ज्योत्स्ना यन्नेत्रगोचरं प्राप्ता स एवैकोऽत्र जन्मनि महोत्सवः । अत्र किं पुनः
संभोगादिकमित्यनुरागः । स एव महोत्सवः । अनुरागो भवतु मा वा भूदित्यु-
पालम्भः । एतेनात्यन्तानुरागो मालत्यां दर्शितः । एकपदेनान्येषामविभोवेऽपि
नानन्दकत्वम् । अत एव स एवैत्यनेन तत्पोषः । जन्मनीति सामान्यनिर्देशेन
समस्तजन्मनि मालतीतुल्या नास्तीति व्यज्यते । वाचिकोऽयं रसः । यदाह-
'रसानुरूपैरालापैः श्लोकैर्वाक्यैः पदैस्तथा । नानालंकारसंयुक्तैर्वाचिको रस उ-
च्यते ॥' इति । इह प्रकृतिमधुरत्वेऽपि मालत्या एव मदजननाद्व्यतिरेकालंकारः ।
प्रियाख्यानात्प्रियोऽलंकारः । विलोचनचन्द्रिकेति रूपकम् । न चात्र नवेन्दुकला
प्रतिपच्चन्द्रकला, सा च न मदहेतुरिति वाच्यम् । यतो नूत इति नवः प्रश-
स्तेन्दुरित्यर्थः । यद्वा नवं नूतनमिन्दुकलादिकं चेति द्वन्द्वः । यद्वा नवः सागरा-
दुत्थितमात्रः । पूर्ण एवेत्यर्थः ॥ ३९ ॥ प्रविश्येति । यत्र पटीक्षेपेण प्रवेश-
स्तत्र प्रविश्येत्युक्तिः । अनुसारोऽनुसरणम् । एतेऽपि ये चित्रफलके लिखिताः ।
इह गौरवादेकत्वे बहुवचनम् । द्वित्वे वा बहुवचनम् ॥ कलहंसः । अभिलि-
खित इति शेषः । तथा च मालत्या विनोदाय माधवो लिखितस्तेनापि सा तदर्थं
लिखितेत्यर्थः ॥ मन्दारिका । अत्र विज्ञानं शिल्पकौशलम् । अनुरूपानुरा-
गादनयोरिति भावः । अवितथं सत्यम् । एवमेतन्मालत्यैव माधवप्रतिच्छन्दकं
लिखितमित्यर्थः । दृष्टवतीत्यर्थः । लवङ्गिकया द्वारा माधवानुरागो मालत्याम-
स्तीत्यर्थः ॥ मकरन्दः । संस्थायो गृहम् । 'संस्थायः संनिवेशे च संघातेऽपि
च दृश्यते' इति मेदिनीकारः ॥ घर्मेत्यादि । मालत्याः परिजनवारसुन्दरीणां
कपोलकुङ्कुमानि प्रातर्विरचितविचित्रपत्रावलीवैदग्ध्यं यत्तदधुना मध्याह्ने जहति
त्यजन्ति । कैः । धर्माम्भसो विसरस्य समूहस्य विवर्तनैर्विविधजलकणैः करणैः ।

अनेन नायिकायाः सुकुमारतया निःसहत्वमुक्तम् । मालत्याः कन्यात्वेन पत्रा-
वल्यभावात्परिजनेत्युक्तम् । माङ्गल्यतया प्रातरेव कुङ्कुमेन पत्रावलीलिखनम् ।
अत एव वसन्तकालस्य शीतत्वात्कुङ्कुमेन भूषाकरणमिति मतमपास्तम् । 'धारा-
सिक्तवसुंधरासुरभयः' इत्यभिधानाद्वर्षाकालप्रस्तावात् । 'समूहे निवहव्यूहसंदोह-
विसरव्राजाः' इत्यमरः । इहोन्मादावस्था । अत एवात्र तत्संबद्धा कथा । यदाह—
'तत्संबद्धां कथां युङ्गे सर्वावस्थागतामिह' इति ॥ ४० ॥ उन्मीलदिति । हे
पवन, उन्मीलन्मुकुलेन विकचकोरकेण करालाद्विषमात्कुन्दगुच्छात्क्षरन्निबिडम-
करन्दश्च तयोर्बन्धो । मकरन्दस्य यो गन्धस्तद्वन्धो । तत्सहचरेति वा । ईदृ-
शोऽपि त्वं मे न सुखाय किंतु तापाय अतस्तां मालतीमीषदालिङ्ग्य ममाङ्गमङ्गं
प्रत्यङ्गं स्पृश । अमृतमय तदङ्गसङ्गशीतस्त्वं मम तापशान्तये भविष्यसीति
भावः । यद्वा तदीयतापशान्तिर्भवेदित्यनुरागात्तामालिङ्ग्येत्युक्तम् । तां कीदृ-
शीम् । प्रचलनेत्रां विरहे पवनस्य दुःसहत्वेन भयादितस्ततः क्षिप्तनेत्राम् ।
अत एव नम्रीभवदङ्गां च । इह विषमकुन्दकोशसंचरणेन गतिप्रतिबन्धान्मान्-
द्यम्, मकरन्दसङ्गाच्छैत्यम्, गन्धबन्धुतया सौगन्ध्यं च वायोरुक्तम् । ईषदा-
लिङ्ग्य नयनेन सुरभिपदेनाभिघातनिःसहत्वं मालत्यामुक्तम् । 'करालो दन्तुरे
तुङ्गे' इत्यमरः ॥ ४१ ॥ माधवस्स्वानङ्गदुःसहत्वमाह—अभिहन्तीत्यादि ।
एष स्मरोऽनवग्रहः प्रतिरोधशून्यः कोमलकायं माधवं कथमचिरेणैवाभिहन्ति ।
हन्तानुकम्पायाम् । 'हन्त हर्षेऽनुकम्पायाम्' इत्यमरः । कीदृशः । विकृतस्य
भावो वैकृतम्, तस्य विवर्तोऽन्यथावसानं तेन दारुणो दुःखदः । यथा कलभं
करिबालकं मृदुकायं कठोरो दुःसहः कूटपाकलो हस्तिवातज्वरोऽचिरेण हन्ति
तथेत्यर्थः । सोऽप्यनवग्रहोऽप्रतिकरणीयो विकृतिविवर्तदारुणश्च भवति । 'गजं
वातज्वरो हन्ति तथा वै कूटपाकलः' इति वैद्यके ॥ ४२ ॥ माधवः । इदं
स्वगतम् । स्वयमनध्यवसायादाह—तदत्रेति । अत एव भगवती ज्ञानसंपन्नेह
शरणं रक्षिका । द्वितीयाङ्कावतारोऽयम् । यदाह—'अङ्कावसाने यत्रैव भावि-
नोऽङ्कस्य सूच्यते । वस्तुबीजमुपोद्घातैः सोऽङ्कावतर इष्यते ॥' इदानीमुन्मादा-
वस्थोद्भावनावलात्तन्मयत्वमाह—पश्यामीत्यादि । तामेकामेव विवर्तमानां
प्रपञ्चरूपां परितः सर्वत्र पश्यामीत्याश्चर्यम् । विवर्तमानत्वमेवाह । इत इत उभ-
यपार्श्वे । पुरतोऽग्रे । पश्चात्पृष्ठे । अन्तर्मनसि । बहिस्त्वग्भागे । अनेन तदावेशा-
त्सर्वत्र तन्मयत्वमुक्तम् । यदाह—'यो येन भावेनाविष्टः सुखदेनेतरेण वा । स
तदाहितसंस्कारः सर्वं पश्यति तन्मयम् ॥' परित इत्यत्र 'पर्यभिभ्यां च' इति
तसिः । कीदृशीम् । वक्त्रं वहन्तीम् । उद्बुद्धं विकसितं मुग्धं कान्तं यत्सुवर्णपद्मं
ततो निरतिशया भा दीप्तिर्यस्य तत् । तन्निभं तत्तुल्यमिति वा । एतेन गौरीत्व-
मुक्तम् । आसङ्गेन मय्यासक्त्या तिर्यगपवर्तिता दृष्टिर्यस्य तत् । यथा यान्त्या
तयाहं दृष्टस्तथैव तां पश्यामीति भावः ॥ ४३ ॥ अधुना सर्वाकारेण पीडा-
माह—प्रसरतीत्यादि । वयस्य, पश्य । संप्रति मम कोऽप्यनिर्वचनीयस्वरूपो
देहदाहः प्रसरति व्याप्नोति । अत एव परिमाथी सर्वतो मथनशीलः । करणाना-
मिन्द्रियाणामर्थग्राहकत्वं मे प्रमोहस्तिरयति पिदधाति । सर्वेन्द्रियसंमोहो ममे-

३० जगद्धरकृता [ अङ्कः १
पृ० प०
४६ ८ मासक्ति० ।
४७ ६ इति बकुलवीथिनाम प्रथमोऽङ्कः ।
त्यर्थः । मम गात्रं शरीरम् कर्तृ । रणरणकस्य वियोगतरोर्वृद्धिमुपचयं बिभ्र-
दावर्ति भ्राम्यदस्ति । यद्वा रणरणः कामस्तस्य विवृद्धिअधिकाधिकदशागामित्वम् ।
'भारो रणरणः कामो विषयः' इत्युत्पलिनी । तथा मम हृदयम् । कर्तृ । अन्त-
र्दहति । ज्वलतीत्यर्थः । तन्मयत्वं मालतीमयत्वं च धत्ते ॥ ईदृशी मम दशा
सद्य एव विपत्तिमादधाति । तदत्र यथावत्त्वमाचरेति भावः । अत्रावर्तीति
व्याधिः । ज्वलतीत्युद्वेगः । तन्मयत्वमित्युन्मादः । हृदयस्य तु तन्मयत्वधारणेन
दुःसहदशायामपि जीवनाशा दर्शिता । 'करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि'
इत्यमरः ॥ ४४ ॥ निष्क्रान्ता इति । बीजार्थं युक्तं कृत्वा निष्क्रमो भवति ।
यदाह—'बीजार्थं युक्तियुक्तं च कृत्वा कार्यं यथारसम् । निष्क्रमं तत्र कुर्वीत
सर्वेषां रङ्गवर्तिनाम् ॥' इति ॥ बकुलवीथीति । 'नानारससमायुक्ता संधि-
द्वयविभूषिता । अर्थप्रकृतिभिः पूर्णा स्यादेकाङ्का तु वीथिका ॥ त्रिभिः पात्रैः
प्रयोज्येयमुत्तमाधममध्यमैः । कर्तव्या नायिका चात्र शृङ्गारद्वयसंयुता ॥'
इति भरतः ॥
प्रासूत यं रत्नधरो गुणाढ्यो गुणाढ्यरूपा दमयन्तिका च ।
जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्को गतोऽयमाद्यो रसराजराजी ॥
इति प्रथमोऽङ्कः ।

द्वितीयोऽङ्कः ।
पृ० प०
४८ ३ ॰दुईआ तुमं किं मन्तअन्ती॰ ।
,, ६ ॰णिवेदिदो । प्रथमा—तदो किं । द्वितीया—तदो
भ० ।
४९ १–२ ॰त्ति मअणुज्जाणादो जेव नामदा ता किं संपदं
संपत्ता ।
,, ३ ॰खु परापतन्तीं ॰हत्थे गेण्हिअ पडिसिद्धूपरि॰ ।
५० २ ता जादो आमरणं॰ ।
अधुना बकुलमालामादाय लवङ्गिका गता, तां प्रतीक्षमाणा मालती सौधा-
रूढा तन्मार्गं पश्यति, मकरन्दश्च ‘कामन्दकी नः शरणम्’ इत्युक्त्वा तां तत्क-
थनाय गतः, इति स्थिते चेट्योः प्रवेशः । चेटीभाषा सौरसेनी । यदाह—
‘नायिकायां च चेट्यां च सौरसेनी प्रयुज्यते’ । न च ‘नाटकप्रकरणयोरङ्काः
कार्याः प्रत्यक्षनायकाः’ इति भरतादि

३२ जगद्धरकृता [अङ्कः २
पृ० पं०
५१ २ णीदा० मे इअं० ।
५२ ३ पेरन्तपरिअत्तणावि० ।
५३ २ दअं णच्चाविदासि । ५ ०सओ णाम का० ।
५४ १ ०अत्तणो पहुस्स दं० । ४ ०णिवावअंतु० । ७ अणा-
सङ्को । जे० । ०संभावेमि । ९ ०रदाए लक्खिअदि० ।
विरहोत्कण्ठितेयम् । यदाह—‘अनेककार्यसंयुक्तो यस्या नागच्छति प्रियः ।
तदनागमदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा’ प्रियकथापरत्वे मोद्धायितभावोऽयम् ।
यदाह—‘श्रुत्वा कथां प्रियजनस्य सखीमुखेभ्यः कर्णोदरस्थितचलत्तनुतर्जनी-
कम् । यत्साङ्गभङ्गमिह जृम्भितमङ्गनानां मोद्धायितं तदुदितं कविभिः पुराणैः ॥’
मालती । प्रतिबद्ध घटिता ॥ मालती । मालती माधवचेष्टाकर्णनाकाङ्क्ष-
याजानतीवाह—कथमिव । कथं ममापराध इत्यर्थः ॥ लवङ्गिका । अत्र
दौर्बल्यादिना शृङ्गारित्वे तात्पर्यमुक्तम् । तथानिर्वचनीयप्रकारेण । विहस्तो
व्याकुलः ॥ लवङ्गिका । सोवीति । अत्र स त्वयापि विलोचनाभ्यां पश्यन्
प्रत्यक्षीकृतो दृष्ट एवेत्यन्वयः । अपिर्भिन्नक्रमः । उद्वेल्लकम्पमानम् । विभ्रमो
विशिष्टा भ्रान्तिः सोऽयमित्याकारा । सादृश्यं वा विभ्रमः । माधवस्य पुण्डरी-
काक्षत्वात् । विरचनापदेशेन घटनाव्याजेन यः संयमोऽन्यादर्शनं तं प्रापिताभ्यां
बलामोड्या बलात्कारेण विस्तरं गच्छद्भ्याम् । बलामोडिर्बलात्कारे देशी ।
यद्यप्यवलोकयन्नित्यनेन लोचनाभ्यामिति प्राप्तं तथापि विशिष्टलोचनप्रतिपाद-
नार्थं तदुक्तम् । विजृम्भमाणो वर्धमानः । स्तिमितः स्निग्धः । दीर्घपर्यन्तमति-
दीर्घम् । परिवर्तना पुनःपुनर्गमनम्, तत्र विलासो विशिष्टदृष्टिव्यापारस्तेन
ताण्डवितया नर्तितया भ्रूलतया विडम्बितः समीकृतोऽनङ्गशारङ्गविभ्रमः काम-
धनुर्विलासस्ततो विदग्धमिति क्रियाविशेषणम् । ‘गमनासनपाणिपादचेष्टा सवि-
शेषं नयनध्रुवां च कर्म । दयितोपगमे यदप्रयत्नात्क्रियते नूनमयं विलास
उक्तः ॥’ इति भरतः । शारङ्गरङ्गत इति प्रयोगाच्चारङ्गेति भिन्नो रेफः ॥
‘शारङ्गं धनुषि स्मृतम्’ इति शाश्वतः । ततस्तदवलोकनविकलता मालारम्यत्वे
हेतुरिति तात्पर्यमिह—मालती । आमिति तदुक्तस्वीकारे । ‘अम्मो’ इति
पाठे अम्मो हर्षे वितर्के वा । विप्रलम्भितो विप्रलम्भं प्रापितः ॥ तारकादित्वा-
दितच् । ततः स्वार्थे कः । आहुशब्दोऽत्राहोस्विद्वाचकः । शीलस्य बहुकालपरि-
चेयतया मुहूर्तमात्रसंनिधाने विप्रलम्भचिन्ता । किमिदं नयनविकारादिक्षाभा-
विकमानुरागिकं वेति ज्ञातुं न शक्यत इति भावः । ‘विप्रळम्भइस्सकाः’ इति
पाठे विप्रलम्भचिन्तका इति ज्ञेयम् ॥ लवङ्गिका । अत्र मन्मथेनेति शेषः ।
असंगीतकं निसृतनृत्यं यथा तथा नृत्यं कारितासीत्यर्थः । सासूयं परद्वेषसहि-
तम् ॥ मालती । हुमिति प्रणयकोपे ॥ लवङ्गिका । अत्र तस्मिन्भाषणे ।
खल हेतौ । इत्तीकृतं न्यासीकृतम् ॥ लवङ्गिका । अत्र कामयत इ-