काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

SIXTEENTH ADHYĀYA 235
It may also be pointed out, here, that the present context is
not complete unless this verse is accepted as a genuine part of the
Kāvyamīmāmsā. Because the verse वन्द्या विश्वसृजः etc. relates only to
the moon born from the eye of अत्रि and not to the moon born from
the ocean as required by the statement अत्रिनेत्रसमुद्रोत्पन्नयोरैक्यम्. But
the second verse यदिन्दोरन्वेति etc. refers to the moon born from the
ocean and thus both the verses together illustrate this कविसमय.
The verse यदिन्दोः etc., therefore, is a genuine part of the work.
Relying upon the accuracy of Hemacandra in quoting these
chapters of the Kāvyamīmāmsā which is amply borne out by
other instances such as in line 19 of this page as कामस्य मूर्तत्वममूर्तत्वञ्च,
this verse also may be taken as a genuine quotation made by
Rājaśekhara from the Anargharāghava of Murāri.
*[ l. 14. Read बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो बालत्वम् ।
l. 19. MSS of काव्यानुशासन read कामस्य मूर्तत्वममूर्तत्वञ्च यथा ।
l. 20. अयं स found in प्रबन्धचिन्तामणि; l. 24. धनुर्माला attributed to घण्टक
in सुभाषितावलि; separate मनो and मेयम्; शब्दप्रभृतयः seems better reading. ]
l. 25. Construe as :—अबलामनः भेयं लक्ष्यम्.
Page. 88.
*[ l. 2. यस्याधोधः attributed to राजशेखर in कवीन्द्रवचनसमुच्चय and in
सदुक्तिकर्णामृत; and to चन्द्रक in सूक्तिमुक्तावली.
l. 7. येन ध्वस्तमनोभवेन attributed to भारवि. For the meaning see
ध्वन्यालोक; ]
ll. 7–10. For the meaning of the verse येन ध्वस्तमनोभवेन etc.
see also Sarasvatīkaṇṭhābharaṇa. p. 166 ( N. S. edition ).
Reading सोव्यादिष्टभुजङ्गहारवलयः as found in C. MS. is correct.
In the case of उमाधव construe as :—इष्टानि भुजङ्गा एव हारा वलयानि च यस्य सः ।
In the case of माधव, इष्टः भुजङ्गहा (गरुडः) यस्य सः; रवे शब्दब्रह्मणि लयो
यस्य सः.
Here Nārāyaṇa and Mādhava are described as one and the
same.
ll. 12–15. Construe as :—दोर्भ्यां मन्दं ईरितः मन्दरः येन सः ।
In the first half of this verse दामोदर and कूर्म are described as
identical, and in the second half the identity of Lakṣmī with wealth
and earth is described.

236 EXPLANATORY NOTES
l. 17. Sarasvatīkaṇṭhābharaṇa reads त्वं नागराज instead of हे
नागराज.
*[ l. 19. Read सोढाऽविषह्यवृषवाहनयोगलीलापर्यङ्कबन्धनविधेस्तव । quoted in
सरस्वतीकण्ठाभरण II.
l. 24. जयन्ति बाणासुर. कादम्बरी. 2.]
Page. 89.

• [ अस्ति दैत्यो. first verse of हयग्रीववध of भर्तृमेण्ठ, दानवाधिपते and महासु-
  रसमाजेऽस्मिन् seem to be from the same work. One more verse विनिर्गतं
  मानद. is quoted in काव्यप्रकाश.
  कविसमय of वामन is different from that of राजशेखर. The following
  quotations will explain the कविसमय and show how far the later
  writers of कविशिक्षा were indebted to राजशेखर for this.
  कवीनां समयस्त्रेधा निबन्धोऽप्यसतस्सतः ।
  अनिबन्धस्स जात्यादेर्नियमेन समासतः ॥
  असतोऽपि निबन्धो यथा—
  गिरौ रत्नादि हंसादि स्तोकपद्माकरादिषु ।
  नीरेभार्थं खगङ्गायां जलजाद्यं नदीष्वपि ॥
  तमसः सूचिभेद्यत्वं मुष्टिग्राह्यत्वमुच्यते ।
  अञ्जलिग्राह्यता चन्द्रत्विषः कुम्भोपवाह्यता ॥
  प्रतापे रक्ततोष्णत्वे कीर्त्तौ हंसादिशुभ्रता ।
  कृष्णत्वमपकीर्त्यादौ रक्तत्वं कोपरागयोः ॥
  चतुष्ट(ष्क)त्वं समुद्रस्य वियोगः कोकयोर्निशि ।
  चकोराणां सुराणां च ज्योत्स्नावासो निगद्यते ॥
  रमायाः पद्मवासित्वं राज्ञो वक्षसि च स्थितिः ।
  समुद्रमथनं तत्र सुरेन्ध्रीसमुद्भवः ॥
  सतोऽप्यनिबन्धो यथा—
  चन्दने फलपुष्पे च सुरभौ मालतीसुमम् ।
  शुक्ले पक्षे तमोऽशुक्ले ज्योत्स्ना फलमशोकके ॥
  रक्तिमा कामिदन्तेषु हरितत्वं च कुन्दके ।
  दिवा निशोत्पलाब्जानां विकासित्वं न वर्ण्यताम् ॥
  नियमेन निबन्धो यथा—
  सामान्येन तु धावल्यं पत्रपुष्पाम्बुवाससाम् ।
  चन्दनं मलयेष्वेव मधावेव पिकध्वनिम् ॥
  अम्बुदाम्बुधिकाकाहिकेशभृङ्गेषु कृष्णताम् ।
  बिम्बबन्धूकनीरेषु सूर्यबिम्बे च रक्तताम् ॥

रवं नाट्यं मयूराणां वर्षास्वेव विवर्णयेत् ।
नियमस्य विशेषोऽन्यः कश्चिदत्र प्रकाश्यते ॥
शुभ्रमिन्द्रद्विपं ब्रूयात्त्रीणि सप्त चतुर्दश ।
भुवनानि चतस्रोऽष्टौ दश वा ककुभो मताः ॥
जिनसेन अलङ्कारचिन्तामणि—pp. 7 & 8.
असतोऽपि निबन्धेनानिबन्धेन सतोऽपि च ।
नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्रिधा ॥
असतोऽपि निबन्धो यथा—
रत्नादि यत्र तत्राद्रौ हंसाद्यल्पजलाशये ।
जलेभार्थं नभोनद्यामम्भोजातं नदीष्वपि ॥
तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यं सूचीविभेद्यताम् ।
अञ्जलिग्राह्यता कुम्भोपवाह्यत्वे विधुत्विषः ।
शुक्लं कीर्त्तिहासादौ कार्ण्यं दुष्कीर्त्यघादिषु ।
प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः ॥
विभावर्यां भिन्नतटाश्रयणं चक्रवाकयोः ।
ज्योत्स्नापानं चकोराणां वर्णयेदसद्प्यदः ॥ चतुर्भिः कलापकम् ।
सतोप्यनिबन्धो यथा—
वसन्ते मालतीपुष्पं फलं पुष्पं च चन्दने ।
अशोके च फलं ज्योत्स्नाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥
कामिदन्तेषु कुन्दानां कुड्मलेषु च रक्तताम् ।
प्रियङ्गुपुष्पे पीतत्वं सरोजमुकुलादिषु ॥
हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानां स्मेरता दिवा ।
शेफालिकासुमे भ्रंशं वर्णयेन्न सदप्यदः ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ।
नियमो यथा—
मुक्तास्ताम्रपर्ण्यामेवाब्धिष्वेव मकरानपि ।
भूर्जद्रून् हिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥
सामान्यग्रहणे वारिमुचां कृष्णत्वमेव हि ।
रक्तत्वमेव रत्नानां पुष्पाणां शौक्ल्यमेव च ॥
तथा वसन्त एवान्यभृतानां ध्वनितोद्भवम् ।
वर्षास्वेव मयूराणां रुतं नृत्तं च वर्णयेत् ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ।
नियमविशेषो यथा—
नीलकृष्णयोर्हरितकृष्णयोः श्यामकृष्णयोः ।
पीतपाटलयोः शुक्लाङ्गारयोर्नागसर्पयोः ॥
महार्णवसागरयोः क्षीरक्षारसमुद्रयोः ।
कमलासम्पदोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ॥
द्वादशानामप्यर्काणां वार्ध्यग्निदृग्जचन्द्रयोः ।
चन्द्रे शशैनयोर्विष्णौशेषकूर्मादिकस्य च ॥
नारायणदामोदरमाधवप्रभृतेरपि ।
दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥ चतुर्भिः कलापकम् ।

238 EXPLANATORY NOTES
दानवास्तु विप्रचित्तिः शम्भरो नमुचिस्तथा ।
पुलोमादयोऽथ दैत्या हिरण्याख्यो विरोचनः ॥
बाणो हिरण्यकशिपुर्बलिप्रह्लादकादयः ।
अथासुरा वृषपर्वबलवृत्रादयः स्मृताः ॥
स्त्रीणामक्ष्णः कटाक्षाणां शुक्लता कृष्णताऽथवा ।
कृष्णताप्यथवा शुक्लश्यामता शुक्लकृष्णता ॥
बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता ।
मनोभवस्य मूर्त्तत्वममूर्त्तत्वं च वर्ण्यते ॥
देवदेवीस्थितिं विद्यान्नायिकानायकक्रमम् ।
स्वभावान् सर्वजीवानां व्यवस्था देशकालयोः ॥
अमर—काव्यकल्पलतावृत्ति—द्वितीयप्रतान pp. 30–31.
असतोऽपि निबन्धेनानिबन्धेन सतोऽपि वा ।
नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्रिधा ॥
असतोऽपि निबन्धो यथा—
रत्नानि यत्र तत्राद्रौ हंसास्त्वल्पजलाशये ।
जलेभायं नभोनद्यामम्भोजातं नदीष्वपि ॥
तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यत्वं सूचिभेद्यता ।
अञ्जलिग्राह्यता कुम्भोपवाह्यत्वं शशित्विषः ॥
शुक्लत्वं कीर्त्तिहासादौ कार्ण्यं चाकीर्त्तिपापयोः ।
प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः ॥
विभावर्यां भिन्नतटाश्रयणं चक्रवाकयोः ।
ज्योत्स्नापानं चकोराणां चतुष्करत्वं पयोनिधेः ॥
सतोऽप्यनिबन्धो यथा—
वसन्ते मालतीपुष्पं फलपुष्पे च चन्दने ।
अशोके च फलं ज्योत्स्नाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥
कामिदन्तेषु कुन्दानां मुकुलेषु च रक्तता ।
हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानाञ्च विकासिता ॥
वर्णयेन्न सदप्येतन्नियमोऽथ प्रकाश्यते ।
नियमो यथा— भूर्जत्वग्धिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥
सामान्यग्रहणे शौक्ल्यं छत्राम्भःपुष्पवाससाम् ।
कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥
रक्तत्वं रक्तबन्धूकबिम्बाम्भोजविवक्षताम् ।
तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥
वर्षास्वेव मयूराणां रुतं नृत्यं च वर्णयेत् ।
नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते ॥
नियमविशेषो यथा— कमलासम्पदोः कृष्णहरितोर्नागसर्पयोः ।
पीतलोहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखादिषु ॥

SEVENTEENTH ADHYĀYA 239
चन्द्रे शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ।
दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥
बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता ।
मानवा मौलितो वर्ण्या देवाश्चरणतः पुनः ॥
देवेश्वर—कविकल्पलता pp. 40, 41 and 42.]
ll. 12-13. Here Rājaśekhara declares that he is the first
writer to deal with this kind of Kavisamaya which the early
writers on poetics failed to notice. But they included other varieties
of Kavisamaya which readily form part of the Doṣas or blemishes
in poetical composition or ungrammatical usages.
The passages – काव्ये सुप्त इव स्थितः । स साम्प्रतमिहास्माभिर्यथाबुद्धि विबोधितः ॥
clearly show that early authors were not opposed to it, and
that Rājaśekhara alone took up this subject to be treated of in
detail.
Adhyāya XVII.
Chapters 17 and 18 are reproduced by Hemacandra in his
Kāvyānuśāsanaviveka (pp.126-135) and he followed the same
order as found here.
ll. 19-22. In this verse, the firmament and the earth are
described as forming one world. This is shown by the words
क्रमपरिमिता भूमिर्विष्णोः and जगति सकले.
It is alluded here that in the whole world there can be no
other family than this where the members such as Bala, Hara and
Viṣṇu of the family could not till their little land due to want of
a second ox.
Page. 90.

• [ l.1. रुणद्धि. ( भामह. 1. 7. ); There the reading is चास्य instead
  of वास्य. ]
  l. 1. रोदसी-earth and firmament.
  *[ l. 4. त्वमेव quoted as an example of वर्णश्लेष in सरस्वतीकण्ठाभरण.
  l. 10. संस्तम्भिनी description of the palace of king Harṣa, the
  patron of Bāṇa.
  l. 15. निरवधि in वामन 4-3-32; the general reading is स्थितमनिवर्तित.]

240 EXPLANATORY NOTES
l. 25. Jambūdvīpa is situated in the middle of the other द्वीपs
having three Dvīpas on both the sides. The names of all the seven
द्वीपs and their order of precedence are mentioned in this verse.
Page. 91.
ll. 1–2. Each of these seven द्वीपs are surrounded by seven
concentric oceans.
l. 6. Kāvyānuśāsanaviveka reads as तस्मिन्नप्याजिकेलिव्यतिकरविजयोपार्जिते
वीरचर्ये पर्याप्तं मे न धातुः etc. but Vāgbhaṭa's Kāvyānuśāsana reads as
कस्मिन्नव्याजकेलिव्यतिकरविजयोपार्जिते वीरचर्ये. Both वीरवयें and वीरचर्ये do not give
any clear sense of that passage and therefore, it may be changed
as वीरवर्यः which may be construed with यः in the next line. The
purport of the verse, then will be as follows:–
‘The great warrior, probably Paraśurāma, became dissatisfied
with Brahman because he thought that all these eighteen islands,
earth with its nine sub-divisions, one mighty ocean, and the fertile
country all around, acquired by him through his prowess in battles,
seemed to him to be insufficient for his liberality’.
The reading:– चक्रे पुञ्जेन दातुं तदिदम् may be construed thus:—यः
वीरवर्यः ‘तदिदं पुञ्जेन दातुं चक्रे’ इति धिया वेधसे चुकोप ‘Paraśurāma became
dissatisfied with Brahman because he could create very little for
being given away in charity’.
*[l. 7. MSS of काव्यानुशासनविवेक read पर्याप्तं मे न धातुः instead of चक्रे
पुञ्जेन दातुम् ।]
ll. 13-16. This verse मातङ्गानामभावे etc. is not quoted by
Hemacandra in his Kāvyānuśāsanaviveka. The import of this
verse is that the enemies of a king were defeated and driven out to
the shores of the three oceans where also they had the riches of
a king in the form of elephants of the quarters, Cintāmaṇi jewels
and Kalpaka trees etc. although they lost their own elephants,
jewels and gardens.
*[l. 22. MSS of विवेक read अगस्त्यचुलुकोत्क्षिप्त.]
l. 23. Read प्रस्तरायितम् instead of पूतरायितम्.
प्रस्तर means a small stone.
The reading उत्क्षिप्त also is quite suited to the emendation as
प्रस्तरायितम् ।. The purport of this verse would then be as follows:

SEVENTEENTH ADHYĀYA 241
God Keśava assumed the form of a small stone in the hand of
Agastya when he commenced drinking the water of the seven
oceans, lest Agastya may drink him too.
Page. 92.
*[l. 1. For देवेनाम्बुजजन्मना. MSS. of विवेक read ब्रह्मणा पुण्यकर्मणा.]
ll. 1-7. For a detailed description of जम्बूद्वीप see the Vāyu
purāṇa chapter 34 from which this portion of the Kāvyamīmāṁsā
seems to have been drawn.
*[l. 13. चक्रवर्तिक्षेत्र, cf. देशः पृथिवी तस्यां हिमवत्समुद्रान्तरमुदीचीनं योजनसहस्र-
परिमाणमतिर्यक्चक्रवर्तिक्षेत्रम्। Kauṭilya's Arthaśāstra p. 338.]
ll. 8-17. Compare the version in the Vāyupurāṇa with the
description of Bhāratavarṣa here:—
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदाः प्रकीर्तिताः ।
समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥
इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रपर्णी गभस्तिमान् ।
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वरुणः ॥
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ।
योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरम् ॥
आयतो ह्याकुमारिक्यादागङ्गाप्रभवाच्च वै ।

• • • +
      यस्त्वयं नवमो द्वीपः तिर्यगायत उच्यते ।
      कृत्स्नं जयति यो ह्येनं स सम्राडिति कीर्त्यते ॥

सप्त चास्मिन् सुपर्वाणो विश्रुताः कुलपर्वताः ।
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तेते कुलपर्वताः ॥
Vāyupurāṇa. Chapter 45, 78-88.
The similarity is so remarkable as to leave very little room
for doubting that the description of Bhāratavarṣa, as given here,
is wholly based on the information supplied by the Vāyupurāṇa.
Page. 93.
l. 4. घनसार=camphor.
l. 6. गौः=a house. मुनिपुङ्गव=Agastya.
l. 17. cf. Manusmṛti:—
आ समुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् ।
तयोरेवान्तरं गिर्योः आर्यावर्तं विदुर्बुधाः ॥
2-22
३१

242 EXPLANATORY NOTES
l. 20. Here Rājaśekhara divides India into five parts, and
gives topographical information relating to these parts. His
conception of the country dividing itself in five parts, is probably
derived from the position, boundary and description of Madhyadeśa
as found in such earlier works as Manusmṛti, Kāmasūtra, etc.
The countries lying in the four directions from the Madhyadeśa
constitute four groups each consisting of several divisions.
*[ll. 21-27. Viveka and Vāgbhaṭa read मुद्गरक., माहिष्मक, वेल्लर. ]
l. 3. For the things produced in Southern India see the
products of the four Malaya mountains already enumerated on
pp.92-93.
*[ll. 2-17. Viveka reads भैमरथी वेणी कृष्णवेणी and वनायुजकम्बोज.
Vāgbhaṭa reads उपलावती, while Viveka has पलावती. Vāgbhaṭa reads
हययवन, करकण्ठकुहक. Viveka and Vāgbhaṭa have तुवार and हरहूर, and add
जालन्धर after हिमालय. हारहूर is the correct reading as हारहौर is men-
tioned by वराहमिहिर ].
l. 17. यदाहुः etc. This verse is quoted from the Manusmṛti
(2-21). Madhyadeśa is also mentioned in the Kāmasūtra thus :-
मध्यदेश्या आर्यप्रायाः शुच्युपचाराः। 2-5-21.
The same verse हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यम्, etc. (Manu. 2-21) is quoted in
the Jayamaṅgalā on this Sūtra and is attributed to Bhṛgu there
but not to Manu. According to Vasiṣṭha, Jayamaṅgalā gives a
different reading as गङ्गायमुनयोरित्येके इति वसिष्ठः । instead of हिमवद्विन्ध्ययोः of
this verse.
ll.23-24. The portion of this country, called अन्तर्वेदी, is situated
within the four boundaries: of the Sarasvatī in the west, Prayāga
in the east, the Ganges in the north and the Yamunā in the south.
For similar demarcation of अन्तर्वेदी,
Cf. इमेऽन्तर्वेदीभूषणं पाञ्चालाः। पाञ्चालास्तव पश्चिमेन त इमे वामा गिरां भाजनास्त्वद्दृष्टेरतिथी-
भवन्तु यमुनां त्रिस्रोतसश्चान्तरा ॥
Bālarāmāyaṇa x. 86.
Kānyakubja or modern Kanauj is called महोदय or गाधिपुर and is
situated on the bank of the Ganges.
Cf. verses 88-90 of the Bālarāmāyaṇa act X.

SEVENTEENTH ADHYĀYA 243
ll. 25-27. Here Rājaśekhara mentions four places: वामनस्वामी,
ब्रह्मशिला, गाधिपुर, and कालप्रिय in order to show that the directions are
to be taken only as relative, and not as always accurate. These
four places seem to be situated in the four directions of the
Kanauj city, and these are used here to prove the inaccuracy of
the directions.
He says, for instance, that the direction east of Vāmanasvāmi
corresponds to the west of Brahmaśilā; similarly, the south of
Gādhipura corresponds to the north of Kālapriya. Excepting
Brahmaśilā the other three limits of the city of Kanauj are
already well-known. It is not, therefore, difficult to imagine that
all the four boundaries refer to the city of Kanauj. This is further
strengthened by the additional references given below.
(1) Vāmanasvāmi is an incarnation of Viṣṇu. According
to the Padmapurāṇa, (Sṛṣṭikhaṇḍa, 35 and Uttara. 53) Rāma, the
king of Ayodhyā, once built a temple for Vāmanasvāmi in the city
of Mahodaya or Kānyakubja. (see the Geographical Dictionary
of N. L. Dey. p. 89). Rājaśekhara refers, very probably, to this
temple of Vāmana, and according to him it was situated in the
western part of the city and towards the west of Brahmaśilā.
(2) Gādhipura is also mentioned by Rājaśekhara in his
Bālarāmāyaṇa (act X, 88), and apparently he means by that word
the city of Kanauj. Here, he mentions further that Gādhipura is
situated towards the north of the Kālapriya temple. Gādhipura,
therefore, appears to be a suburb of Kanauj in the northern part,
while Kālapriya appears to be situated in its southern part.
(3) The temple of Kālapriyanātha also must have been a
part of Kanauj, and the deity is referred to in the three famous
dramas of Bhavabhūti, who mentions that his dramas were staged
before an audience assembled in connection with festivities in
honour of Śrī Kālapriyanātha. It is well-known that Bhavabhūti
was a contemporary of king Yaśovarman of Kanauj (8th century
A. D.) and was patronized by him. It is not unnatural, therefore,
on the part of Bhavabhūti to refer to the presiding deity
Kālapriyanātha belonging to the capital city of his patron king
Yaśovarman. The testimony of Rājaśekhara also makes it clear
that the temple of Kālapriya was situated in the southern part of
Gādhipura which is again a suburb of Kānyakubja.

244 EXPLANATORY NOTES
These evidences militate against the views of some of the
commentators on Bhavabhūti who are disposed to identify
Kālapriyanātha with the deity of Padmapura in Vidarbha, the
birth-place of Bhavabhūti, or with Mahākāleśvara of Ujjayinī.
As there are not strong reasons to support either of the two
theories mentioned above, these may be dismissed as fanciful.
(4) Now the position of Brahmaśilā mentioned by Rāja-
śekhara may be determined on the strength of the position of the
other three places, and its exact situation may be located in the
eastern part of the city of Kanauj. It is also probable that Rāja-
śekhara, being a teacher of king Mahendrapāla of Kanauj, was well
acquainted with the topography of the city, and thus mentioned
the four parts of the city of Kanauj to prove the relativity of
directions. For his appreciation of the city of Kanauj see intro-
duction page xxi.

• [pp. 93-94. With the five divisions of our author cf.
  "The five Divisions of India, or the "Five Indies," as they
  are usually called by the Chinese, are as follows:—
  I. Northern India comprised the Panjab proper, including
  Kashmir and the adjoining hill states, with the whole of eastern
  Afghanistan beyond the Indus, and the present Cis-Satlej States
  to the west of the Saraswati river.
  II. Western India comprised Sindh and Western Rajpu-
  tana, with Kachh and Gujarat, and a portion of the adjoining
  coast on the lower course of the Narbada river.
  III. Central India comprised the whole of the Gangetic
  provinces from Thanesar to the head of the Delta, and from the
  Himālaya mountains to the banks of the Narbada.
  IV. Eastern India comprised Assam and Bengal proper,
  including the whole of the Delta of the Ganges, together with
  Sambhalpur, Orissa, and Ganjam.
  V. Southern India comprised the whole of the peninsula
  from Nasik on the west and Ganjam on the east, to Cape Kumari
  (Comorin) on the south, including the modern districts of Berar
  and Telingana, Mahārāshṭra and the Konkan, with the separate
  states of Haidrabad, Mysore and Travancore, or very nearly

SEVENTEENTH ADHYĀYA 245
the whole of the peninsula to the south of the Narbada and the
Mahānadī rivers. Cunningham's "The Ancient Geography of
India" pp. 11-12.
For the various countries cf.
नक्षत्रत्रयवर्गैराग्नेयाद्यैर्व्यवस्थितैर्नवधा ।
भारतवर्षे मध्यात् प्रागादिविभाजिता देशाः ॥ १ ॥
भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपोज्जिहानसङ्ख्याताः ।
मरुवत्सघोषयामुनसारस्वतमत्स्यमाध्यमिकाः ॥ २ ॥
माथुरकोपज्योतिषधर्मारण्यानि शूरसेनाश्च ।
गौरग्रीवोद्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ॥ ३ ॥
साकेतकङ्ककुरुकालकोटिक्कुकुराश्च पारियात्रनगः ।
औदुम्बरकापिल्ठलगजाह्वयाश्चेति मध्यमिवम् ॥ ४ ॥
अथ पूर्वस्यामञ्जनवृषभध्वजपद्ममाल्यवद्गिरयः ।
व्याघ्रमुखसुह्मकर्वटचान्द्रपुराः शूर्पकर्णाश्च ॥ ५ ॥
खसमगधशिबिरगिरिमैथिलसमतटोड्राश्ववदनदन्तुरकाः ।
प्राग्ज्योतिषलौहित्यक्षीरोदसमुद्रपुरुषादाः ॥ ६ ॥
उदयगिरिभद्रगौडकपौण्ड्रोत्कलकाशिमेकळाम्बष्ठाः ।
एकपदताम्रलिप्तककोशलका वर्धमानाश्च ॥ ७ ॥
आग्नेय्यां दिशि कोशलकलिङ्गवङ्गोपवङ्गजठराङ्गाः ।
शौलिकाविदर्भवेत्सान्ध्रचेदिकाश्चोर्ध्वकण्ठाश्च ॥ ८ ॥
वृषनालिकेरचर्मद्वीपा विन्ध्यान्तवासिनस्त्रिपुरी ।
श्मश्रुधरहेमकुड्यव्यालग्रीवा महाग्रीवाः ॥ ९ ॥
किष्किन्धकण्टकस्थलनिषादराष्ट्राणि पुरिकदशार्णाः ।
सह नग्नपर्णशबरैराश्लेषाये त्रिके देशाः ॥ १० ॥
अथ दक्षिणेन लङ्का कालाजिनसौरिकीर्णतालिकाटाः ।
गिरिनगरमलयदर्दुरमहेन्द्रमालिन्यभरुकच्छाः ॥ ११ ॥
कङ्कणटङ्कणवनवासिशिबिकफणिकारकोङ्कणाभीराः ।
आकरवेणावन्तीकदशपुरगोर्नर्दकेरलकाः ॥ १२ ॥
कर्णाटमहाटविचित्रकूटनासिक्क्यकोल्लगिरिचोलाः ।
क्रौञ्चद्वीपजटाधरकावेर्यो ऋष्यमूकश्च ॥ १३ ॥
वैडूर्यशङ्खमुक्तात्रिवारिचरधर्मपट्टनद्वीपाः ।
गणराज्यकृष्णवेल्लूरपिशिकशूर्पाद्रिकुसुमनगाः ॥ १४ ॥
तुम्बवनकार्मेणेयकयाभ्योदधितापसाश्रमा ऋषिकाः ।
काञ्चीमरुचीपट्टनचेर्यार्यकसिंहलऋषभाः ॥ १५ ॥
बलदेवपट्टनं दण्डकावनतिमिङ्गिलाशना भद्राः ।
कच्छोऽथ कुञ्जरदरी सताम्रपर्णीति विज्ञेयाः ॥ १६ ॥
नैर्ऋत्यां दिशि देशाः पल्लवकाम्बोजसिन्धुसौवीराः ।
वडवामुखारबाम्बष्ठकपिलनारीमुखानर्त्ताः ॥ १७ ॥
फेणगिरियवनमाकरकर्णप्रावेयपारशवशूद्राः ।

246 EXPLANATORY NOTES

वर्बरकिरातखण्डक्रव्यादामीरचञ्चूकाः ॥ १८ ॥
हेमगिरिसिन्धुकालकरैवतकसुराष्ट्रबादरद्रविडाः ।
खात्याथे भत्रितये ज्ञेयश्च महार्णवोऽत्रैव ॥ १९ ॥
अपरस्यां मणिमान् मेघवान्वनौघः क्षुरार्पणोऽस्तगिरिः ।
अपरान्तकशान्तिकहहयप्रशस्ताद्रिवोक्काणाः ॥ २० ॥
पञ्चनदरमठपारततारक्षितिजुङ्गवैश्यकनकশকাः ।
निर्मर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिक्स्थितास्ते च ॥ २१ ॥
दिशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्यतुखारतालहलमह्राः ।
अश्मककुलूतलहडस्त्रीराज्यनृसिंहवनसंस्थाः ॥ २२ ॥
वेणुमती फल्गुलुका गुरुहा मरुकुच्चचर्मरङ्गाख्याः ।
एकविलोचनशूलिकदीर्घग्रीवास्यकेशाश्च ॥ २३ ॥
उत्तरतः कैलासो हिमवान्वसुमान् गिरिर्धनुष्मांश्च ।
क्रौञ्चो मेरुः कुरवस्तथोत्तराः क्षुद्रमीनाश्च ॥ २४ ॥
कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थार्जुननायनाग्नीध्राः ।
आदर्शान्तर्दीपित्रिगर्ततुरगाननाश्वमुखाः ॥ २५ ॥
केशधरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः ।
तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्ठधानाश्च ॥ २६ ॥
अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिङ्गलकाः ।
माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूतपुराः ॥ २७ ॥
गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याथ ।
यौधेयदासमयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्तार्थ ॥ २८ ॥
ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः ।
अभिसारदरदतङ्गणकुलूतसैरन्ध्रवनराष्ट्राः ॥ २९ ॥
ब्रह्मपुरदार्बडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः ।
भल्लापलोलजासुरकुनटखसघोषकुचिकाह्याः ॥ ३० ॥
एकचरणानुविद्धाः सुवर्णभूवैसुधनं दिविष्टाश्च ।
पौरवचीरनिवसनत्रिनेत्रमुञ्जाद्रिगन्धर्वाः ॥ ३१ ॥
वगैराग्नेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः ।
पाञ्चालो मागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति ॥ ३२ ॥
आवन्तोऽथान्तों मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः ।
राजा च हारहौरो मद्रेशोऽन्यश्च कौणिन्दः ॥ ३३ ॥
बृहत्संहिता Chapt. XIV.
प्राङ्नर्मदार्धशोणोद्वङ्गसुह्मः कलिङ्गबाह्लीकाः ।
शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ॥ १ ॥
मेकलकिरातविटका बहिरन्तःशैलजाः पुलिन्दाश्च ।
द्रविडानां प्रागर्द्धं दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥ २ ॥
चम्पोदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवीकलिङ्गाश्च ।
पुण्ड्रा गोलाङ्गूलश्रीपर्वतवर्धमानाश्च ॥ ३ ॥
इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम् ।

SEVENTEENTH ADHYĀYA 247
तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषसमरशूराणाम् ॥ ४ ॥
गिरिसलिलदुर्गकोशलभरुकच्छसमुद्ररोमकतुखाराः ।
वनवासितहणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥ ६ ॥
शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमाद्धस्थाः ।
निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ॥ ९ ॥
मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः ।
उत्तरपाण्ड्यमहेन्द्राद्रिविन्ध्यमलयोपगाश्चोलाः ॥ १० ॥
द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापुरकौङ्कणाः समऋषिकाः ।
कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरमलेच्छसङ्करजाः ॥ ११ ॥
नासिक्यभोगवर्धनविराटविन्ध्याद्रिपार्श्वगा देशाः ।
ये च पिबन्ति सुतोयां तापीं ये चापि गोमतीसलिलम् ॥ १२ ॥
लौहित्यः सिन्धुनदः सरयूर्गम्मीरिका रथाङ्गा च ।
गङ्गाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकाम्बोजाः ॥ १६ ॥
मथुरायाः पूर्वार्ध हिमवद्रोमन्तचित्रकूटस्थाः ।
सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यबिलपर्वताश्रयिणः ॥ १७ ॥
चरपुरुषकुहकजीवकशिशुकविशठसूचकाभिचाररताः ।
दूतनपुंसकहास्यज्ञभ्रमतन्त्रेन्द्रजालज्ञाः ॥ १९ ॥
सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्धभरतसौवीराः ।
सुस्रोदीच्यविपाशासरिच्छतद्रूरमठसाल्वाः ॥ २१ ॥
त्रैगर्तपौरवाम्बष्ठपारता वाटधानयौधेयाः ।
सारस्वताजुनायनमत्स्यार्द्धग्रामराष्ट्राणि ॥ २२ ॥
तक्षशिलमार्तिकावतबहुगिरिगान्धारपुष्कलावटकाः ।
प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णोशीनराः शिवयः ॥ २६ ॥
ये च पिबन्ति वितस्तामिरावतीं चन्द्रभागसरितं च ।
रथरजताकरकुञ्जरतुरगमहामात्रधनयुक्ताः ॥ २७ ॥
आनर्त्तार्वुदपुष्करसौराष्ट्राभीरशूद्ररैवतकाः ।
नष्टा यस्मिन्देशे सरस्वती पश्चिमो देशः ॥ ३१ ॥
कुरुभूमिजाः प्रभासं विदिशावेदमृतीमहीतटजाः ।
खलमलिननीचतैलिकविहीन सत्त्वोपहतपुंस्वाः ॥ ३२ ॥
गिरिदुर्गपल्लवश्वेतहूणचोलावगणमरुचीनाः ।
प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यग्रमायपराक्रमोपेताः ॥ ३८ ॥
बृहत्संहिता—Chap. XVI.
cf. also the quotations from पराशर in Bhaṭṭotpala's commentary
ad loc.
cf. also महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः ।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः ॥
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निशामय ।
इन्द्रद्वीपः कसेरुमान् ताम्रपर्णी गभस्तिमान् ॥

248 EXPLANATORY NOTES
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः ।
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ॥
योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ।
पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः ।
इज्ज्यायुधवाणिज्यैर्यैर्वर्तयन्तो व्यवस्थिताः ॥
शतद्रूचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिर्गताः ।
वेदस्मृतिमुखायाश्च पारियात्रोद्भवा मुने ॥
नर्मदा सुरसाद्याश्च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः ।
तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसम्भवाः ॥
गोदावरीभीमरथीकृष्णवेण्यादिकास्तथा ।
सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः ॥
कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः ।
त्रिसामाचिपिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ॥
ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः ।
आसां नद्युपनद्यश्च सन्त्यन्याश्च सहस्रशः ॥
तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः ।
पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः ॥
पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याश्च सर्वशः ।
तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास्तथार्बुदाः ॥
कारूषा मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः ।
सौवीराः सैन्धवा हूणाः शाल्वाः शाकलवासिनः ॥
मद्रारामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस्तथा ।
आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा ।
समीपेतो महाभागा हृष्टपुष्टजनाकुलाः ॥
विष्णुपुराण II, 3.
Vinayachandra enumerates 84 countries in his काव्यशिक्षा.
‘चतुरशीतिर्देशाः गौडकन्यकुब्जकौशाककलिङ्गाङ्गवङ्गकुराङ्गचाल्यकामाक्षओड्रपुण्ड्रोड्डीशमालवलो-
हितपश्चिमकाष्ठवालभसौराष्ट्रकङ्कणलाटश्रीमालार्बुदमेदपाटमरुवरेन्द्रयसुनागङ्गातीरान्तर्वेदिमागधमध्यकुरु-
काहलकामरूपकाञ्च्यवन्तीपापान्तककिरातसौवीरऔशीरवाकाणोत्तरापथगुर्जरसिंधुकेकाणनेपालटक्कतुरु-
ष्कताङ्ककारवुर्यूरजर्जरकश्मीरहिमालयलोहपुरुषश्रीराष्ट्रदक्षिणापथसिंघचौलकौशलपाण्डुअन्ध्रविन्ध्यकर्णाट-
द्रविडश्रीपर्वतविदर्भधाराउरलाजीतापीमहाराष्ट्राभीरनर्मदातटद्वीपदेशाश्चेति ।’
also हीरूयाणीत्यादि षट्कम् । पत्तनादि द्वादशकम् । मात्रादिक्षेत्रुविंशतिः । वड्डू इत्यादि
षट्त्रिंशत् । भालिजादि चत्वारिंशत् । हर्षपुरादि द्विपञ्चाशत् । श्रीनारप्रभृति षट्पञ्चाशत् । जम्बूसरप्र-
भृति षष्ठिः । पडवाणप्रभृति षट्सप्ततिः । दर्भावतीप्रभृति चतुरशीतिः । पेटलापद्रप्रभृति चतुरुत्तरशतम् ।
षदिरालुकाप्रभृति दशोत्तरं शतम् । भोगपुरप्रभृति षोडशोत्तरशतम् । धवलक्कप्रभृति पञ्चशतानि ।
माहडवासाद्यमर्धाष्टमशतम् । कौङ्कणप्रभृति चतुर्दशाधिकानि चतुर्दशशतानि । चन्द्रावतीप्रभृति
अष्टादशशतानि । द्वाविंशतिशतानि महीतटम् । नवसहस्राणि सुराष्ट्राः । एकविंशतिः सहस्राणि लाट-

SEVENTEENTH ADHYĀYA 249
देशः । सप्ततिसहस्राणि गुर्जरो देशः पारतश्च । अह्वडलक्षाणि ब्राह्मणपाटकम् । नवलक्षाणि डाहलाः ।
अष्टादशलक्षाणि द्विनवत्यधिकानि मालवो देशः । षट्त्रिंशल्लक्षाणि कान्यकुब्जः । अनन्तरमुत्तरापथं
दक्षिणापथं चेति ।
Hemacandra in his अभिधानचिन्तामणि explains the names of
countries as follows:—
प्राग्ज्योतिषाः कामरूपा मालवाः स्युरवन्तयः ।
त्रैपुरास्तु डाहलाः स्युश्चैद्यास्ते चेदयश्च ते ॥
वङ्गास्तु हरिकेलीया अङ्गाश्चम्पोपलक्षिताः ।
साल्वास्तु कारकुक्षीया मरवस्तु दशेरकाः ॥
जालन्धरास्त्रिगर्त्ताः स्युः तायिकास्तार्जिकाभिधाः
कश्मीरास्तु मधुमताः सारस्वता विकर्णिकाः ॥
वाहीकाष्टकनामानः वाल्हीका बाल्हिकाद्वयाः ।
तुरुष्कास्तु साखयः स्युः कारूषास्तु बृहद्गृहाः ॥
लम्पाकास्तु मुरुण्डाः स्युः गांवीरास्तु कुमालकाः ।
प्रत्यग्रथास्त्वहिच्छत्राः कीकटा मगधाद्वयाः ॥
औड्राः केरलपर्यायाः कुन्तला उपहालकाः ।
अभिधानचिन्तामणि. 4. 22-27.
Jayamangala in his commentary on the वात्स्यायनकामसूत्र locates
the various countries as under:—
वङ्गा लौहित्यात् पूर्वेण । अङ्गा महानद्याः पूर्वेण । कलिङ्गा गौडविषयाद्दक्षिणेन । वाहीकदेश्या
उत्तरापथिकाः । आवन्तिका उज्जयिनीदेशभवाः । ता एवापरमालव्यः । पश्चिमसमुद्रसमीपे-
ऽपरान्तदेशः । अपरमालवपश्चिमेन लाटविषयः । नर्मदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः । तत्र कर्णाट-
विषयात् पूर्वेणान्ध्रविषयः । नर्मदाकर्णाटविषययोर्मध्ये महाराष्ट्रविषयः । कर्णाटविषयाद्दक्षिणेन द्रवि-
डविषयः । कोङ्कणविषयात् पूर्वेण वनवासविषयः ।
For the description of the countries lying on the way from
Ceylon to Ayodhya, see his own बालरामायण (X, 26-96).
For the modern equivalents of these places, see Cunningham's
'The Ancient Geography of India', 'The Geographical Dictionary
of Ancient and Mediæval India" by N. L. Dey, and "The Original
Inhabitants of India" by G. Oppert.
For products cf. स्थलपथो हैमवतो दक्षिणापथाच्छ्रेयान्, हस्त्यश्वगन्धदन्ता-
जिनरूप्यसुवर्णपण्यास्सारवत्तराः इत्याचार्याः । न इति कौटिल्यः । कम्बलाजिनाश्वपण्यवर्जाः
शङ्खवज्रमणिमुक्तासुवर्णपण्याश्च प्रभूततरा दक्षिणापथे । कौटिलीय अर्थशास्त्र p. 298. ]
३२

250 EXPLANATORY NOTES
Page. 95.
ll. 1–2. In this verse the figure विरोधाभास is shown by the
words अपूर्व etc.
*[ l. 5. एकं ज्योतिर्दृशो ( सूर्यशतक. 13 )
l. 10. MSS of विवेक read दशदिकूटपर्यन्त. ]
l. 11. स्थूललक्ष्य=one who cannot observe minutely.
*[ l. 14. Viveka reads द्विधा च दिव्यव्यवहारः ]
ll. 12–14. विवक्षापरतन्त्रा=depending on the desire of the speaker.
When an astronomer explains the position of directions, he takes
recourse to the position of heavenly bodies such as Citrā, Svātī,
Dhruva, etc. The direction east is decided by seeing the inter-
mediate distance between the two stars चित्रा and स्वाती.
Here the word चित्रास्वात्यन्तर denotes also the day on which the
sun’s position is between these two stars. That day is known as
विषुवान् when the day and night are equal. There are two such days
in a year and they are known as चैत्र or शारदसम्पात and रैवत or वसन्तसम्पात.
Only on these two days the sun’s position is exactly to the east
of the earth at the time of rising, and exact west at the time of
setting. In all the other days of the year the sun rises either to
the north or to the south in the eastern horizon and the day or
night is either longer or shorter according as it is either the
Summer Solstice or the Winter Solstice. People in ancient days
used to determine the correctness of the eastern direction by the
rise of the sun on the विषुवत् day when the sun rises between the चित्रा
and स्वाती constellations, or in other words, when he is in the last
degrees of the sign of Virgo. Kātyāyana and his commentator
Karkācārya, for instance, have adopted this method of चित्रास्वात्यन्तर
to determine the correctness of the eastern direction for the
Vedic rites.
cf: समे शङ्कं निखाय शङ्कुसम्मितया रज्वा मण्डलं परिलिख्य यत्र लेखयोः शङ्कप्रच्छाया
निपतति तत्र शङ्कं निहन्ति । सा प्राची । ( कात्यायनशुल्बसूत्र २.)
दक्षिणायने तु चित्रां यावदादित्य उपसर्पति । उदगयने स्वातीमिति । विषुवतीये त्वहनि

SEVENTEENTH ADHYĀYA 251
चित्रास्वात्योर्मध्ये एवोदयः। अतस्तन्मध्ये शङ्गुर्गतैव च्छाया भवति + + + + अपि चाभियुक्तो-
पदेशः “चित्रास्वात्योरन्तरालं प्राची” इति। न तदन्तरालमादित्यो जहाति। (कर्कभाष्य. २.)
*[ l. 17. द्विन्नेः (विद्धशाल. I. 11.)
ll. 21–22. For यियासुः and जिहासुः MSS of विवेक read यियासन् and
जिहासन्।
l. 23. पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना (कुमार. VIII. 32)]
Page. 96.
*[ l. 1. अस्त्युत्तरस्याम्-(कुमार 1.1)
l. 6. यादांसि. (बालरामायण. VII. 45)]
l. 7. Printed editions of the Bālarāmāyaṇa read as वामेन चन्दन-
गिरेरुत दक्षिणेन।
*[ l. 14. Read उत्तरादावप्युत्तरदिगभिधानम्।
l. 15. तत्रागारम् (मेघदूत. II. 12)]
Page. 97.
l. 3. मुरल is a country situated in the southern part of India
according to the geography given on page 93. l. 26.
l. 7. For the country of the Yavanas situated in the western
India, see page 94. l. 5.
ll. 9–12. The readings of this verse in the Viddhasālabhañjikā
(1-25) and the Bālarāmāyaṇa (5-38) are given below for
comparison. Viddhaśālabhañjikā :
साम्यं सम्प्रति सेवते विचकिलं षाण्मासिकैर्मौक्तिकैः
बाह्लीकीदशनव्रणारुणदलैः पत्रैरशोकोऽर्चितः।
शृङ्गालम्बितकोटि किंशुकमिदं किंचिद्द्विवृन्तायते
माञ्जिष्ठैः स्तवकैश्च पाटलतरोरन्यैव काचिल्लिपिः ॥
Bālarāmāyaṇa:-
सूते संप्रति दुग्धमुग्धसुभगं पुष्पोद्गमं मल्लिका
बाह्लीकीदशनव्रणारुणदलैः पत्रैरशोकोऽर्चितः।
शृङ्गाल्लम्बितकोटि किंशुकमिदं किंचिद्द्विवृन्तायते
माञ्जिष्ठैर्मुकुलैश्च पाटलतरोरन्यैव काचिल्लिपिः।
Here Rājaśekhara seems to have introduced a change in his
own verse to suit the context.
l. 15. Hastināpura, where Kurupāṇḍavas ruled, is situated in
the Madhyadeśa according to its situation mentioned on page 94. l. 17.

l. 18. The same verse युधिष्ठिर etc. may be taken to show
मध्यदेश्यश्यामता also, as poets do not differentiate the two colours कृष्ण
and श्याम according to the statement made in कविसमय. see p. 84. l. 23.
ll. 21-22. Construe:-उत्तरकोसलेन्द्रपुत्र्याः तव नवनीतपिण्डगौरे अलिके
प्रतिफलत् मृगाङ्कबिंबं मृगमदपत्रनिभेन लाञ्छनेन अवगतम् ।
Here the word नवनीतपिण्डगौरे shows the colour of a woman
belonging to मध्यदेश.
*[l. 25. कपोले जानक्याः (हनुमन्नाटक. III. 50.)] The MS. B. and
two MSS of विवेक read स्मरस्मेरः स्फारोड्डमरपुलकं वक्त्रकमलम् । The reading
of the A. MS. is adopted in the text.]
ll. 25-26. The Videha country is included in the list of
countries in the eastern part of India. The colour of Jānakī there-
fore is expected to be black or कृष्ण. But she is described here
as white or गौर because she belonged to a royal family. This
verse is also found in the drama Mahānāṭaka or Hanumannāṭaka,
and describes the state of Rāma's mind when he was awaiting the
arrival of the army of Khara and his brothers at Pañcavaṭī.
From this quotation, found originally in the Mahānāṭaka and
quoted subsequently by Rājaśekhara, it should not be presumed
that the text of the Mahānāṭaka as available to-day is the genuine
one, or was composed before the Kāvyamīmāṁsā. The drama as
at present available seems to be a compilation of verses pertaining
to the story of Rāma by a later writer who flourished in the 10th
century or later. The present drama contains verses of early
dramatists such as Bhavabhūti, Rājaśekhara and others, and it is
thus reasonable to suppose that the author flourished a little after
the time of Rājaśekhara. The verse पृथ्वि स्थिरा भव of the Bālarāmāyaṇa
(1-48) occurs in the Mahānāṭaka (1-29) and the verse चूडाचुम्बित-
कङ्कपत्र etc. of Bhavabhūti appears in the Mahānāṭaka (2-3).
It cannot, however, be denied that there was a Mahānāṭaka quite
different from the available text because some writers on drama-
turgy cite a Mahānāṭaka as one of the best dramatic compositions.
Śāradātanaya, for instance, in his Bhāvaprakāśana gives the des-
cription of the Mahānāṭaka thus:-
सर्ववृत्तिविनिष्पन्नं सर्वलक्षणसंयुतम् । समग्रं तत्प्रतिनिधि महानाटकमुच्यते ॥
P. 241-5.
तद्वामोऽहं यथैत्यादि महानाटककल्पितम् ।
P. 279-22.

SEVENTEENTH ADHYĀYA 253
It cannot, therefore, be definitely said that this verse कपोले etc.
formed part of the gunuine and the original Mahānāṭaka composed
earlier than the Kāvyamīmāṁsā. It is also possible that it
belonged to some other drama dealing with the Rāma-story which
was composed earlier than the Kāvyamīmāṁsā and later on added
to the Mahānāṭaka.
Construe this verse thus :-
जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि कपोले स्फारोड्डमरपुलकं वक्त्रकमलं सरस्मेरःमुहुः पश्यन् etc.
Page. 98.
ll. 3-4. Rukmiṇī, the daughter of the king of Vidarbha,
is expected to be of black complexion as the Vidarbha country is
included in the southern India. But, here, she is described as गौर
or पाण्डु because she belonged to a royal family.
l. 5. एवमन्यदपि etc. Hemacandra quoted the whole chapter
upto this line without expressing his indebtedness to Rājaśekhara
but omited the two verses, निगदित etc in his Viveka.
ll. 6-9. It is said here that any description contrary to the
geographical peculiarities of any country is considered as a blemish
in composition and, therefore, poets are advised to be careful in
avoiding this Doṣa in their works.
cf. Bhāmaha 4,29-30; Daṇḍin 4,40-44 and Vāmana 2,2,23.
तदुदाहृतयस्तु दोषेषु । Instances of देशविरोध are illustrated by the
author in the chapter dealing with the blemishes of composition or
the 16th Adhikaraṇa of the Kāvyamīmāṁsā. This passage also
shows that Rājaśekhara, intended to complete this Kāvyamīmāṁsā
in 18 Adhikaraṇas as enumerated in the first page of this work.
सूत्रितः । This word also indicates that the author's intention
was to write this work in the form of Sūtras on the model of the
Arthaśāstra and the Kāmasūtra.
मद्भुवनकोशम् । According to the list of subjects given on p. 2. l. 4.,
Bhuvanakośa seems to be the subject-matter of the last chapter
of this Adhikaraṇa कविरहस्य, and it immediately follows देशकालविभाग
of 17th and 18th chapters. But instead of that, Kālavibhāga is
treated as the last subject and the chapter-colophon also shows
that the first Adhikaraṇa कविरहस्य ends with the chapter on Kāla-
vibhāga. It may, therefore, be surmised that probably there were
some more Adhyāyas dealing with the Bhuvanakośa even after

254 EXPLANATORY NOTES
the Kālavibhāga chapter in order to complete the first Adhikaraṇa,
and these are irretrievably lost to us just as the other 17 Adhi-
karaṇas. This Bhuvanakośa does not seem to be a separate work
of Rājaśekhara because he mentions this as a part of the Kāvya-
mīmāṁsā, and also because the author is known to have
composed only six works as mentioned in the Bālarāmāyaṇa.
cf. विद्धि नः षट् प्रबन्धान्। 1–12. Such being the case, the Bhuvana-
kośa cannot be included in this list of six works, and it is very
improbable that Rājaśekhara should compose an independent
work by name Bhuvanakośa in addition to this voluminous work
Kāvyamīmāṁsā. The following six works may be taken as his
composition: the four dramas, the Kāvyamīmāṁsā and the
Haravilāsa Kāvya. For detailed information, see introduction.

Adhyāya XVIII.
l. 13. This line is not found in any of the MSS of this work.
On the authority of Hemacandra who quoted the whole chapter
in the same order in his Kāvyānuśāsanaviveka, this line has been
added on to the text.
*[l. 14. काष्ठा etc. cf. with this, the division of time in कौटिलीयार्थ-
शास्त्र p. 108. Read समेते।]
ll. 14–15. This verse is found in the Vāyupurāṇa with slight
modifications:
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत् कलान्तम्।
त्रिंशत्कलश्चैव भवेन्मुहूर्तः तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते।
chapter 50–169.
In the Arthaśāstra the division of time is different:—
द्वौ त्रुटौ लवः। द्वौ लवौ निमेषः। पञ्च निमेषाः काष्ठा। त्रिंशत्काष्ठाः कला। चत्वारिंशत्कला
नाडिका। द्विनाडुको मुहूर्तः। पञ्चदश मुहूर्तो दिवसो रात्रिश्च।
It may be noted that Kauṭilya states five Nimeṣas as equi-
valent to one Kāṣṭhā, and eighty Kalās as equivalent to one
Muhūrta. But according to Vāyupurāṇa 15 Nimeṣas make one
Kāṣṭhā while thirty Kalās make one Muhūrta.
ll. 16–25. Compare Arthaśāstra 2. 20. 38 on the subject of
देशकालमान।
*[l. 21. The Viveka reads वर्धमानसोमशुक्लिमा and वर्धमान सोमकृष्णिमा.]