काव्यालङ्कार (आचार्य भामह - भारतीय काव्यशास्त्र एवं अलङ्कार-सिद्धान्त मूल महाग्रन्थ सटीक)

162. BHĀMAHĀLAṄKĀRA
     not only passages as in the case of the previous
     Alaṁkāras. प्रबन्धविषयं. The word गुणं is significantly
     used. Perhaps the author himself is in doubt as to
     the propriety of treating it as an Alaṁkāra. To
     justify भाविकालंकार a literary work must present vivid-
     ly incidents past and future as if within the range
     of direct perception of the reader. Further the
     ideas must be picturesque, exalted and wonderful.
     Further the plot must admit of being presented on
     the stage and the story must be couched in clear
     language. Moderns treat this Alaṁkāra as discover-
     able in particular passages. In fact the following
     is an oft-quoted illustration of a passage contain-
     ing Bhāvikālaṁkāra.
     मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः ।
     येनैकचुलुके दृष्टौ दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ ॥
     Of course our author has not illustrated this fig-
     ure of speech, it being impossible to do so because a
     whole work will come under the purview of this
     Alaṁkāra according to him. Verse 54 is quoted by
     Pratīhārendurāja in his commentary on Udbhaṭa’s
     Kāvyālaṁkārasārasaṅgraha :—तदुक्तं भाविकमुपक्रम्य भामहेन
     ‘चित्रोदात्ताद्भुतार्थत्वं कथायां स्वभिनीतता। शब्दानुकूलता चेति तस्य हेतून् प्रचक्षते’
     इति। स्वभिनीततेत्यभिनयादिद्वारेण शृङ्गारादिरससंवलितत्वं चतुर्वर्गोपायस्योक्तम् ॥
     The second half of the same verse is found
     quoted by Ruyyaka in his Alaṁkārasarvasva at
     page 183—‘शब्दानुकूलता चेति तस्य हेतून् प्रचक्षते’ इति भामहीये ।

THIRD PARICCHEDA 163
आशीरलंकारः (36)
आशीरपि च केषांचिदलंकारतया मता ।
सौहृद्याविरोधोक्तौ प्रयोगोऽस्याश्च तद्यथा ॥ ५५ ॥
55. According to some Āśīs (benediction) is
also an Alaṁkāra. It occurs where friendship or
extinction of opposition is wished for. Example
follows.
55. So far twenty-three Alaṁkāras which were
mentioned at the outset of this chapter have been
dealt with. Now the author deals with आशीस् recog-
nised as an Alaṁkāra by others. The use of केषांचित्
will lead us to presume the disapproval of our au-
thor. But an elaborate treatment of the same with
its definitions and illustrations points rather to the
conclusion that Bhāmaha does not seriously dissent
from those that hold आशीस् as a separate Alaṁkāra.
आशीस् means benediction which may arise in two
ways viz., a wish for friendship or a wish for the
absence of opposition. सुहृदयस्य भावः सौहृद्यं. विरोधस्य
अभावः अविरोधः.
अस्मिञ्जहीहि सुहृदि प्रणयाभ्यसूया-
माश्लिष्य गाढममुमानतमादरेण ।
विन्ध्यं महानिव घनः समयेऽभिवर्ष-
न्नानन्दजैर्नयनवारिभिरुक्षतु त्वाम् ॥ ५६ ॥

164 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
56. Leave off your anger of love towards this
your loving friend. Closely embrace him as he bends
down with tenderness. Let him drench you with
tears of joy as a big cloud discharging its seasonal
shower would the Vindhya mountain.
56. आशीस् expressing a wish for friendship is il-
lustrated in this verse. This verse is the pronounce-
ment of a true well-wisher who brings about re-
conciliation between two friends that had recently
come to be on bad terms due to the mischief of tale-
bearers. प्रणयाभ्यसूया Anger in love subsists between
two friends notwithstanding the recent disaffection.
अस्मिन् सुहृदि प्रणयाभ्यसूयां जहीहि. The mediator says, ‘Give
up your anger towards your friend. He is your सुहृत्
or friend. He continues to be so notwithstanding
the estrangement. In your turn your bitterness too
is not real, but only prompted by your fondness of
him.’ अमुं गाढं आश्लिष्य Embrace him closely and show
your affection. आदरेण आनतं As he bows before you
in affection. When you are thus reconciled to him
he will shed tears of joy and drench you as a cloud
would drench the Vindhya mountain with its sea-
sonal showers.
मदान्धमातङ्गविभिन्नसाला
हतप्रवीरा द्रुतभीतपौराः ।
त्वत्तेजसा दग्धसमस्तशोभा
द्विषां पुरः पश्यतु राजलोकः ॥ ५७ ॥

THIRD PARICCHEDA 165
57. Let the host of princes witness your ene-
mies' cities with ramparts broken by your elephants
blinded by intoxication, with heroes slain, with
citizens fleeing in panic and with their beauty to-
tally extinguished (burnt) by your valour.
57. This is an illustration of आशीस् praying
for extinction of opposition—अविरोध. राजलोकः द्विषां पुरः
पश्यतु Let the host of kings behold your enemies' ci-
ties, ravaged, destroyed or demolished as set out in
the first three feet of the verse. मदान्धैः मातङ्गैः विभिन्नः
सालः यासां ताः The ramparts of their cities will be
broken down by your elephants mad with intoxica-
tion. हतप्रवीराः The warriors therein will be killed.
द्रुतभीतपौराः The panic-stricken citizens will flee the
city. त्वत्तेजसा दग्धसमस्तशोभाः The entire opulence and
splendour of the cities will melt away in your
valour. The twofold आशीरलंकार dealt with here does
not find a place in most other works of poetics
though Daṇḍin mentions it.
गिरामलंकारविधिः सविस्तरः
स्वयं विनिश्चित्य धिया मयोदितः ।
अनेन वागर्थविदामलंकृता
विभाति नारीव विदग्धमण्डना ॥ ५८ ॥
58. I have thus expounded the elaborate code
of the figures of speech by the exercise of my own

166 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
judgment. The speech of poets who know how
best to put their ideas in keeping with the same
shines resplendent like a lady tastefully decorated.
58. The author winds up the chapter on Alaṁ-
kāras. गिरां अलंकारविधिः The code of the figures of speech.
सविस्तरः In elaborate detail. स्वयं विनिश्चित्य धिया shows
that most of Bhāmaha's conceptions of figures of
speech are original. This shows that though later
authors have made large improvements thereon,
Bhāmaha deserves very great respect as his treat-
ment represents one of the earliest contributions to
the science of literary criticism. Prose order of the
third foot-अनेन (अलंकारविधिना) अलंकृता अर्थविदां वाक् विदग्धमण्डना
नारीव विभाति A literary work conforming to the above
rules and composed by poets who know what are
the best ideas and how best to put them appears
charming like an elegantly decked damsel.
End of the Third Parichheda.

चतुर्थः परिच्छेदः ।
अपार्थं व्यर्थमेकार्थं ससंशयमपक्रमम् ।
शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसन्धि च ॥ १ ॥
देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च ।
प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनं दुष्टं च नेष्यते ॥ २ ॥
अपार्थमित्यपेतार्थं स चार्थः पदवाक्ययोः ।
अर्थवान् वर्णसंघातः सुप्तिङन्तं पदं पुनः ॥ ३ ॥
पदानामेव संघातः सापेक्षाणां परस्परम् ।
निराकाङ्क्षं च तद्वाक्यमेकवस्तुनिबन्धनम् ॥ ४ ॥
क्रमवृत्तिषु वर्णेषु संघातादि न युज्यते ।
बुद्धौ तु संभवत्येतदन्यत्वेऽपि प्रतिक्षणम् ॥ ५ ॥
धीरन्त्यशब्दविषया वृत्तवर्णाहितस्मृतिः ।
वाक्यमित्याहुरपरे न शब्दाः क्षणनश्वराः ॥ ६ ॥
अत्रापि बहु वक्तव्यं जायते तत्तु नोदितम् ।
गुरुभिः किं विवादेन यथाप्रकृतमुच्यते ॥ ७ ॥
समुदायार्थशून्यं यत्तदपार्थ कमिष्यते ।
दाडिमानि दशापूपाः षडित्यादि यथोदितम् ॥ ८ ॥
विरुद्धार्थं मतं व्यर्थं विरुद्धं तूपदिश्यते ।
पूर्वापरार्थव्याघातात् विपर्ययकरं यथा ॥ ९ ॥

168 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
सखि मानं प्रिये धेहि लघुतामस्य मा गमः ।
भर्तुश्छन्दानुवर्तिन्यः प्रेम घ्नन्ति न हि स्त्रियः ॥ १० ॥
उपासितगुरुत्वात्त्वं विजितेन्द्रियशत्रुषु ।
श्रेयसो विनयाधानमधुनाऽऽतिष्ठ केवलम् ॥ ११ ॥
यद्भिन्नार्थमन्योन्यं तदेकार्थं प्रचक्षते
पुनरुक्तमिदं प्राहुरन्ये शब्दार्थभेदतः ॥ १२ ॥
न शब्दपुनरुक्तं तु स्थौल्यादलोपवर्ण्यते ।
कथमक्षिप्तचित्तः सन्नुक्तमेवाभिधास्यते ॥ १३ ॥
भयशोकाभ्यसूयासु हर्षविस्मययोरपि ।
यथाऽऽह गच्छ गच्छेति पुनरुक्तं न तद्विदुः ॥ १४ ॥
अथार्थपुनरुक्तं यत्तदेवैकार्थमिष्यते ।
उक्तस्य पुनराख्याने कार्यासंभवतो यथा ॥ १५ ॥
तामुत्कमनसं नूनं करोति ध्वनिरम्भसाम् ।
सौधेषु घनमुक्तानां प्रणालीमुखपातिनाम् ॥ १६ ॥
श्रुतेः सामान्यधर्माणं विशेषस्यानुदाहृतेः ।
अप्रतिष्ठं यद्वेति तज्ज्ञानं संशयं विदुः ॥ १७ ॥
संशयमिति प्राहुस्तत्तस्तज्जननं वचः ।
इष्टं निश्चितये वाक्यं न दोलायेत तद्यथा ॥ १८ ॥
व्यालवन्तो दुरारोहा रत्नवन्तः फलान्विताः ।
विषमा भूभृतस्तेभ्यो भयमाशु प्रमादिनाम् ॥ १९ ॥
यथोपदेशं क्रमशो निर्देशोऽत्र क्रमो मतः ।
तदपेतं विपर्यासादित्याख्यातमपक्रमम् ॥ २० ॥

विदधानौ किरीटेन्दू श्यामाभ्रहिमसच्छवी ।
रथाङ्गशूले बिभ्राणौ पातां वः शम्भुशार्ङ्गिणौ ॥ २१ ॥
सूत्रकृत्पदकारेष्टप्रयोगाद्योऽन्यथा भवेत् ।
तमाप्तश्रावकासिद्धेः शब्दहीनं विदुर्यथा ॥ २२ ॥
स्फुरत्तडिल्लयिनो वित्तताम्भोगरीयसः ।
तेजस्तिरयतः सौरं घनान् पश्य दिवोऽभितः ॥ २३ ॥
यतिश्छन्दोऽधिरूढानां शब्दानां या विचारणा ।
तदपेतं यतिभ्रष्टमिति निर्दिश्यते यथा ॥ २४ ॥
विद्युत्वन्तस्तमालासितवपुष इमे वारिवाहा ध्वनन्ति ॥ २५
गुरोर्लघोश्च वर्णस्य योऽस्थाने रचनाविधिः ।
तन्न्यूनाधिकता वाऽपि भिन्नवृत्तमिदं यथा ॥ २६ ॥
भ्रमति भ्रमरमाला काननेषून्मदाऽसौ ।
विरहितरमणीकोऽर्हस्यद्य गन्तुम् ॥ २७ ॥
कान्ते इन्दुशिरोरत्ने आदधाने उदंशुनी ।
पातां वः शम्भुशर्वाण्याविति प्राहुर्विसन्ध्यदः ॥ २८ ॥
या देशे द्रव्यसंभूतिरपि वा नोपदिश्यते ।
तत्तद्विरोधि विज्ञेयं स्वभावात्तद्यथोच्यते ॥ २९ ॥
मलये कन्दरोपान्तरूढकालागुरुद्रुमे ।
सुगन्धिकुसुमानम्रा राजन्ते देवदारवः ॥ ३० ॥
षण्णामृतूनां भेदेन कालः षोढेव भिद्यते ।
तद्विरोधकृदित्याहुर्विपर्यासादिदं यथा ॥ ३१ ॥

170 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
उदूढशिशिरासारान् प्रावृषेण्यान् नभस्वतः ।
फुल्लाः सुरभयन्तीमे चूताः काननशोभिनः ॥ ३२ ॥
कला-संकलना प्रज्ञा शिल्पान्‍यस्याश्च गोचरः ।
विपर्यस्तं तथैवाहुस्तद्विरोधकरं यथा ॥ ३३ ॥
ऋषभात्पञ्चमस्तस्मात् सषड्जं धैवतं स्मृतम् ।
अयं हि मध्यमग्रामो मध्यमे पीडितर्षभः ॥ ३४ ॥
इति साधारितं मोहादन्यथैवावगच्छति ।
अन्यास्वपि कलास्वेवमभिधेया विरोधिता ॥ ३५ ॥
स्थास्नुजङ्गमभेदेन लोकं तत्त्वविदो विदुः ।
स च तद्व्यवहारोऽत्र तद्विरोधकरं यथा ॥ ३६ ॥
तेषां कटतटभ्रष्टैर्गजानां मदबिन्दुभिः ।
प्रावर्तत नदी घोरा हस्त्यश्वरथवाहिनी ॥ ३७ ॥
धावतां सैन्यवाहानां फेनवारि मुखाच्च्युतम् ।
चकार जानुदघ्नापान् प्रतिदिङ्मुखमध्वनः ॥ ३८ ॥
न्यायः शास्त्रं त्रिवर्गोक्तिर्दण्डनीतिं च तां विदुः ।
अतो न्यायविरोधीष्टमपेतं यत्तया यथा ॥ ३९ ॥
विजिगीषुमुपन्यस्य वत्सेशं वृद्धदर्शनम् ।
तस्यैव कृतिनः पश्चादभ्यधाच्चारशून्यताम् ॥ ४० ॥
अन्तर्योधशताकीर्णं सालङ्कायननेतृकम् ।
तथाविधं गजच्छद्म नाज्ञासीत्स स्वभूगतम् ॥ ४१ ॥
यदि वोपेक्षितं तस्य सचिवैः स्वार्थसिद्धये ।
अहो नु मन्दिमा तेषां भक्तिर्वा नास्ति भर्तरि ॥ ४२ ॥

FOURTH PARICCHEDA 171
शरा दृढधनुर्मुक्ता मन्युमद्भिररातिभिः ।
मर्माणि परिहृत्यास्य पतिष्यन्तीति काऽनुमा ॥ ४३ ॥
हतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम ।
मातुलो भागिनेयश्च रुषा संरब्धचेतसः ॥ ४४ ॥
अस्यन्तो विविधान्याजावायुधान्यपराधिनम् ।
एकाकिनमरण्यान्यां न हन्युर्बहवः कथम् ॥ ४५ ॥
नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भयो येऽभिप्रायं कवेरिमम् ।
शास्त्रलोकावपास्यैवं नयन्ति नयवेदिनः ॥ ४६ ॥
सचेतसो वनेभस्य चर्मणा निर्मितस्य च ।
विशेषं वेद बालोऽपि कष्टं किंतु कथं नु तत् ॥ ४७ ॥
आगमो धर्मशास्त्राणि लोकसीमा च तत्कृता ।
तद्विरोधि तदाचारव्यतिक्रमणतो यथा ॥ ४८ ॥
भूभृतां पीतसोमानां न्याय्ये वर्त्मनि तिष्ठताम् ।
अलंकरिष्णुना वंशं गुरौ सति जिगीषुणा ॥ ४९ ॥
अभार्योढेन संस्कारमन्तरेण द्विजन्मना ।
नरवाहनदत्तेन वेश्यावान् निशि पीडितः ॥ ५० ॥
न दूषणायमुदाहृतो विधि-
र्न चाभिमानेन किमु प्रतीत्ये ।
कृतात्मनां तत्वदृशां च मादृशो
जनोऽभिसन्धिं क इवावभोत्स्यते ॥ ५१ ॥
॥ इति भामहालंकारे चतुर्थः परिच्छेदः ॥

पञ्चमः परिच्छेदः ।
अथ प्रतिज्ञाहेत्वादिहीनं दुष्टं च वर्ण्यते ।
समासेने यथान्यायं तन्मात्रार्थप्रतीतये ॥ १ ॥
प्रायेण दुर्बोधतया शास्त्राद्विभ्यत्यमेधसः ।
तदुपच्छन्दनायैष हेतुन्यायलवोच्चयः ॥ २ ॥
स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं शास्त्रमप्युपयुञ्जते ।
प्रथमलीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम् ॥ ३ ॥
न स शब्दो न तद्वाच्यं न स न्यायो न सा कला ।
जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो महान्कवेः ॥ ४ ॥
सत्त्वादयः प्रमाणाभ्यां प्रत्यक्षमनुमा च ते ।
असाधारणसामान्यविषयत्वं तयोः किल ॥ ५ ॥
प्रत्यक्षं कल्पनापोढं ततोऽर्थादिति केचन ।
कल्पनां नामजात्यादियोजनां प्रतिजानते ॥ ६ ॥
समारोपः किलैतावान्सदर्थालम्बनं च तत् ।
जात्याद्यपोहे वृत्तिः क क्व विशेषः कुतश्च सः ॥ ७ ॥
तदपोहेषु च तथा सिद्धा सा बुद्धिगोचरा ।
अवस्तुकं चेद्वितथं प्रत्यक्षं तत्त्ववृत्ति हि ॥ ८ ॥
ग्राह्यग्राहकभेदेन विज्ञानांशो मतो यदि ।
विज्ञानमात्रसादृश्याद्विशेषोऽस्य विकल्पना ॥ ९ ॥

FIFTH PARICCHEDA 173
अर्थादेवेति रूपादेस्तत एवेति नान्यतः ।
अन्यथा घटविज्ञानमन्येन व्यपदिश्यते ॥ १० ॥
त्रिरूपाल्लिङ्गतो ज्ञानमनुमानं च केचन ।
तद्विदो नान्तरीयार्थदर्शनं चापरे विदुः ॥ ११ ॥
विवादास्पदधर्मेण धर्मी कृतविशेषणः ।
पक्षस्तस्य च निर्देशः प्रतिज्ञेत्यभिधीयते ॥ १२ ॥
तदर्थहेतुसिद्धान्तसर्वागमविरोधिनी ।
प्रसिद्धधर्मा प्रत्यक्षबाधिनी चेति दुष्यति ॥ १३ ॥
तयैव हि तदर्थस्य विरोधकरणं यथा ।
यतिर्भम पिता बाल्यात्सूनुर्यस्याहमौरसः ॥ १४ ॥
अस्त्यात्मा प्रकृतिर्वेति ज्ञेया हेत्वपवादिनी ।
धर्मिणोऽस्याप्रसिद्धत्वात्तद्धर्मोऽपि न सेत्स्यति ॥ १५ ॥
शाश्वतोऽशाश्वतो वेति प्रसिद्धे धर्मिणि ध्वनौ ।
जायते भेदविषयो विवादो वादिनोर्मिथः ॥ १६ ॥
स्वसिद्धान्तविरोधित्वाद्विज्ञेया तद्विरोधिनी ।
कणभक्षो यथा शब्दमाचक्षीताविनश्वरम् ॥ १७ ॥
सर्वशास्त्रविरुद्धत्वात्सर्वागमविरोधिनी ।
यथा शुचिस्तनुस्त्रीणि प्रमाणानि न सन्ति वा ॥ १८ ॥
आकुमारमसंदिग्धधर्माहितविशेषणा ।
प्रसिद्धधर्मेति मता श्रोत्रग्राह्यो ध्वनिर्यथा ॥ १९ ॥
प्रत्यक्षबाधिनी तेन प्रमाणेनैव बाध्यते ।
यथा शीतोऽनलो नास्ति रूपमुष्णः क्षपाकरः ॥ २० ॥

174 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
सन्द्वयोः सदृशे सिद्धो व्यावृत्तस्तद्विपक्षतः ।
हेतुस्त्रिलक्षणो ज्ञेयो हेत्वाभासो विपर्ययात् ॥ २१ ॥
सन्द्वयोरिति यः सिद्धः स्वपक्षपरपक्षयोः ।
अभिन्नलक्षणः पक्षः फलभेदादयं द्विधा ॥ २२ ॥
परपक्षानुपादाने तद्वृत्तेश्चानुदाहृतौ ।
कथमन्यतरासिद्धहेत्वाभासव्यवस्थितिः ॥ २३ ॥
साध्यधर्मानुगमतः सदृशस्तत्र यश्च सन् ।
अन्योऽप्यसावेक इव सामान्यादुपचर्यते ॥ २४ ॥
विपक्षस्तद्विसदृशो व्यावृत्तस्तत्र यो ह्यसन् ।
इति द्वयैकानुगतिव्यावृत्तिर्लक्ष्मसाधुता ॥ २५ ॥
साध्यसाधनधर्माभ्यां सिद्धो दृष्टान्त उच्यते ।
तद्विपर्ययतो वापि तदाभासस्तद्वृत्तितः ॥ २६ ॥
साध्येन लिङ्गानुगतिस्तद्भावे च नास्तिता ।
ख्याप्यते येन दृष्टान्तः स किलान्यैर्द्विधोच्यते ॥ २७ ॥
दूषणं न्यूनताद्युक्तिर्न्यूनं हेत्वादिनाऽथ च ।
तन्मूलत्वात्कथायाश्च न्यूनं नेष्टं प्रतिज्ञया ॥ २८ ॥
जातयो दूषणाभासास्ताः साधर्म्यसमादयः ।
तासां प्रपञ्चो बहुधा भूयस्त्वादिह नोदितः ॥ २९ ॥
अपरं वक्ष्यते न्यायलक्षणं काव्यसंश्रयम् ।
इदं तु शास्त्रगर्भेषु काव्येष्वभिहितं यथा ॥ ३० ॥
अथ नित्याविनाभावि दृष्टं जगति कारणम् ।
कारणं चेन्न तन्नित्यं नित्यं चेत्कारणं न तत् ॥ ३१ ॥

FIFTH PARICCHEDA 175
लक्ष्म प्रयोगदोषाणां भेदेनानेन वर्त्मना ।
सन्ध्यादिसाधनासिद्धयै शास्त्रेपूदितमन्यथा ॥ ३२ ॥
तज्ज्ञैः काव्यप्रयोगेषु तत्प्रादुष्कृतमन्यथा ।
तत्र लोकाश्रयं काव्यमागमस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३३ ॥
असिसंकाशमाकाशं शब्दो दूरानुपात्ययम् ।
सदैव वारि सिन्धूनामहो स्थेमा महाचिषः ॥
रूपादीनां यथा द्रव्यमाश्रयो नश्यतीति च ॥ ३४ ॥
इष्टकार्याभ्युपगमं प्रतिज्ञां प्रतिजानते ।
धर्मार्थकामकोपानां संश्रयात्सा चतुर्विधा ॥ ३५ ॥
जरामेष बिभर्मीति प्रतिज्ञाय पितुर्यथा ।
तथैव पुरुणाऽभारि सा स्याद्धर्मनिबन्धनी ॥ ३६ ॥
उपलप्स्ये स्वयं सीतामिति भर्तृनिदेशतः ।
हनूमता प्रतिज्ञाय सा ज्ञातेत्यर्थसंश्रया ॥ ३७ ॥
आहरिष्याम्यमूमद्य महासेनात्मजामिति ।
कृत्वा प्रतिज्ञां वत्सेन हृतेति मदनाश्रया ॥ ३८ ॥
भ्रातुर्भ्रातृव्यमुन्मथ्य पास्याम्यस्यासृगाहवे ।
प्रतिज्ञाय यथा भीमस्तच्चकारावशो रुषा ॥ ३९ ॥
कार्योऽन्यत्र प्रतिज्ञायाः प्रयोगो न कथंचन ।
परित्यागश्च कर्तव्यो नासां चतसृणामपि ॥ ४० ॥
प्रायोपवेशाय यथा प्रतिज्ञाय सुयोधनः ।
राज्याय पुनरुत्तस्थाविति धर्मविरोधिनी ॥ ४१ ॥
आहूतो न निवर्तेऽहं द्यूतायेति युधिष्ठिरः ।

176 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
कृत्वा सन्धां शकुनिना दिदेवेत्यर्थबाधिनी ॥ ४२ ॥
अद्यारभ्य निवत्स्यामि मुनिवद्वचनादिति ।
पितुः प्रियाय यां भीष्मश्चक्रे सा कामबाधिनी ॥ ४३ ॥
अत्याजयद्यथा रामः सर्वक्षत्रवधाश्रयाम् ।
जामदग्न्यं युधा जित्वा सा ज्ञेया कोपबाधिनी ॥ ४४ ॥
अथाभ्युपगमप्राप्तिः सन्धाभ्युपगमाद्विना ।
अनुक्तमपि यत्रार्थादभ्युपैति यथोच्यते ॥ ४५ ॥
किमिन्द्रियद्विषा ज्ञेयं को निराक्रियतेऽरिभिः ।
को वा गत्वरमर्थिभ्यो न यच्छति धनं लघु ॥ ४६ ॥
किमित्ययं तु यः क्षेपः सौकर्यं दर्शयत्यसौ ।
हेतुस्त्रिलक्ष्मैव मतः काव्येष्वपि सुमेधसाम् ॥ ४७ ॥
अन्वयव्यतिरेकौ हि केवलादर्थसिद्धये ।
यथाऽभितो वनाभोगमेतदस्ति महत्सरः ।
कूजनात्कुररीणां च कमलानां च सौरभात् ॥ ४८ ॥
अन्यधर्मोऽपि तत्सिद्धिं संबन्धेन करोत्ययम् ।
धूमादभ्रंकषात्साग्नेः प्रदेशस्यानुमामिव ॥ ४९ ॥
अपृथक्कृतसाध्योऽपि हेतुश्चात्र प्रतीयते ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विनैवार्थगतिर्यथा ॥ ५० ॥
दीप्रदीपा निशा जज्ञे व्यपवृत्तदिवाकरा ।
हेतुः प्रदीप्रदीपत्वमपवृत्तौ रवेरिह ॥ ५१ ॥
तस्यापि सुधियामिष्टा दोषाः प्रागुदितास्त्रयः ।
अज्ञानसंशयज्ञानविपर्ययकृतो यथा ॥ ५२ ॥

INDEX 201
Page Page
उक्तं तदभिनेयार्थ 22 उपासनेति च युक्तं 183
उक्तं षड्भिः परिच्छेदैः 185 उपासितगुरुत्वात्त्वं 168
उक्तस्य पुनराख्याने 168 उपेयुषामपि दिवं यथा 182
उक्तस्यार्थस्य दृष्टान्तः 177 उपेयुषामपि दिवं सन्नि 6
उक्तार्थस्य प्रयोगो हि 101 उवाच ग्लाहरणं 132
उच्यते काममस्तीदं 97 ऊर्जस्वि कर्णेन यथा 132
उत्प्रेक्षावयवं चान्ये 128 ऋषभाहपद्ममस्तस्मान् 170
उत्सवः सुधियामेव 66 एकदेशस्य विगमे 143
उदयः पतनायेति 149 एकरूपतया ज्ञेया 105
उदात्तं शक्तिमान् रामो 135 एकस्यैव व्यवस्थत्वान् 73
उदूढशिशिरासारान् 170 एकाकिनमरण्यान्यां 171
उन्नता लोकदयिता 141 एकान्तशुश्रूषामे तु 111
उपन्यसनमन्यस्य 107 एकेनैवोपमानेन 101
उपमादेरलंकारात् 104 एतदेवापरेऽन्येन 135
उपमानवतोऽर्थस्य 110 एतद्ग्राह्यं सुरभि कुसुमं 50
उपमानाधिकत्वं च 85 एलातकोलनाग 178
उपमानेन तत्त्वं च 154 एवं णिचः प्रयोगस्तु 183
उपमानेन तद्भावं 150 कणभक्षो यथा शब्दे 173
उपमानेन यत्तत्त्वं 68 कथमक्षिप्तचित्तः सन् 168
उपमानेन यत्तत्त्वमुप 137 कथमन्यतरासिद्ध 174
उपमानोपमेयत्वं 151 कथमेकपदेनैव 177
उपमारूपकं चान्यत् 128 कथं द्यूत्यं प्रपद्येन् 42
उपमेयस्य यत्साम्यं 77 कथं पातोऽम्बुधाराणां 92
उपमेयोपमां नाम 151 कन्याहरणसंग्राम 24
उपलप्स्ये स्वयं सीतां 175 कलाशास्त्राश्रयं चेति 15
उपान्तरूढोपवन 145 कला संकलना प्रज्ञा 170
14

202 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
Page Page
कल्पनां नाम जात्यादि 172 कृतागसां मार्गभिदां च 63
कवेरभिप्रायकृतैः 24 कृतात्मनां तत्त्वदृशां च 171
कान्ताविलोचनन्यस्तं 48 कृत्वा प्रतिज्ञां वत्सेन 175
कान्ते इन्दुशिरोरत्ने 169 कृत्वा सन्धां शकुनिना 176
कामं तथाऽस्तु प्रायेण 33 कृत्स्नं च सर्वपादेषु 63
कारणं चेन्न तन्नित्यं 174 केचिदोजोऽभिधित्सन्तः 51
कार्योऽन्यत्र प्रतिज्ञायाः 175 के शब्दाः किं च तद्वाच्य 180
कालेनैषा भवेत्प्रीति 130 को नाम वह्निर्नौपम्यं 93
काव्यं कपित्थमामं यत् 177 को वा गत्वरमर्थिभ्यो 176
काव्यं तु जायते जातु 5 को वा सेतुरलं सिन्धोः 107
काव्यान्यपि यदीमानि 66 किञ्चन्तं च प्रयुञ्जीत 183
काव्यालंकार इत्येष 1 क्रमवृत्तिषु वर्णेषु 167
काशा हरन्ति हृदयं 177 क्रमशः योऽनुनिर्देशो 122
किंच काव्यानि नेयानि 89 क्रमागतं श्रुतिसुखं 181
किंचिदाश्रयसौन्दर्यात् 48 क्रिययैव विशिष्टस्य 149
किंचिद्दिधित्सोर्या निन्दा 148 क्रियायाः प्रतिषेधे या 111
किं तया चिन्तया कान्ते 54 क्लिष्टं व्यवहितं विद्यात् 40
किमयं शशी 154 क्वचिदग्रे प्रसरता 95
किमित्ययं तु यः क्षेपः 176 ख्याप्यते येन दृष्टान्तः 174
किमिन्द्रियदृषा ज्ञेयं 176 गतानुगतिकन्यायात् 32
कियदुद्धृतितज्ञेभ्यः 160 गतोऽस्तमर्को भातीन्दुः 120
कियन्तः सन्ति गुणिनः 83 ग्येन युक्तोदात्तार्था 24
किंशुकव्यपदेशेन 125 गरीयानेव हि गुरून् 109
कुकवित्वं पुनः साक्षात् 9 गाम्भीर्यलावण्यवतोः 159
कुर्वन्ति काव्यमपरे 178 गा वारयति दण्डेन 126
कूजनात् कुररीणां च 176 गिरामलंकारविधिः 165

INDEX 203
Page Page
गुणक्रियाभ्यां नाम्ना च 137 जाज्वल्यमाना इव 91
गुणस्य वा क्रियाया वा 145 जातयो दूषणाभासाः 174
गुणानां समतां दृष्ट्वा 68 जातस्तरुर्यं चोच्चैः 115
गुरुभिः किं विषादेन 167 जातिं व्याधीनां दुर्द्दमाना 59
गुरूपदेशादध्येतुं 5 जात्याद्यपोहे वृत्तिः क 172
गुरोर्लघेश्च वर्णस्य 169 जानुदध्नी सरिन्नारी 184
गूढशब्दाभिधानं च 36 जामदग्न्यं युधा जित्वा 176
गूढशब्दाभिधानं च न 43 जायते मेदविषयो 173
गृहेष्वध्वसु वा नाम्नं 133 जायते यन्न काव्याङ्गं 172
गोक्षीरकुन्दहलिनां 101 ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः 107
गौडीयमपि साधीयो 34 ज्ञेया निदर्शना नाम 149
गौडीयमिदमेतत्तु 32 ज्ञेया विभावनेवासौ 111
ग्रहैरपि गजादीनां 103 ठक् चापि तेन जयति 183
ग्राम्यं न पिण्डीशूरादिं 181 ड्मृतुबिम्बं च कुमुदाद्यथेयं 183
ग्राम्यानुप्रासमन्यत्तु 54 णविष्ठवद्वितीष्टा च 182
ग्राह्यग्राहकभेदेन 172 त एत उपमादोषाः 85
घनाघना नीलघना 61 तज्ज्ञैः काव्यप्रयोगेषु 175
चकार जानुदध्नापान् 170 तटिद्बलयकक्ष्याणां 72
चतुर्वर्गाभिधानेऽपि 16 ततश्छमिष्ट्या च यथा 183
चाणक्यो नक्तमुपयान् 136 तत्तद्विरोधि विज्ञेयं 169
चित्रोदात्ताद्भुतार्थत्वं 161 तन्न लोकाश्रयं काव्यं 175
चीरीमतीररण्यानीः 76 तत्रापि मेखलामाला 184
छन्दोवदिति चोत्सर्गात् 181 तत्रासम्भविनाऽर्थेन 93.
छायावन्तो गतव्यालाः 140 तत्सहोक्त्युपमाहेतु 139
जनको गवि गोबुद्धेः 180 तथाऽपि तेषां तैरस्ति 103.
जरामेष बिभर्मीति 175 तथा भवतु भूमेन्द्रं 42.

204 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
Page Page
तथा भ्रमरहारीतचक्र 41 तस्या हारी स्तनाभोगो 183
तथाविध गजच्छद्म 170 तस्यैव कृतिनः पश्चात् 170
तथैव पुरुषाऽभावि 175 ताच्छील्यादिषु चेष्यन्ते 183
तदपेतं यतिभ्रष्टं 169 तामुत्कमनसं नून 168
तदपेतं विपर्यासात् 168 ताम्बूलरागवलयं 156
तदपोहेषु च तथा 172 तावत्किलायमध्यास्ते 6
तदर्थहेतुसिद्धान्त 173 तासां प्रपञ्चो बहुधा 174
तदा शुक्तांशुकानि स्युः 117 तिष्ठद्प्रभृतौ वाच्यौ 182
तदाहुः कल्पनादुष्टं 47 तुल्यकार्यक्रियायोगात् 146
तदुपच्छन्दनायैष 172 तुल्यकाले क्रिये यत्र 152
तदेतदाहुः सौशब्द्यं 12 तुल्यजातावदृष्टत्वात् 177
तदेभिरङ्गैरभूष्यन्ते 178 तुल्यश्रुतीनां भिन्नानां 64
तदेव च किल ज्यायः 31 तुर्यार्थत्वेऽपि हि 181
तद्विदो नान्तरीयार्थ 173 तुल्योदयावसानत्वात् 157
तद्विपर्ययतो वाऽपि 174 तृचा समस्तषष्ठीकं 182
तद्विरोधकृदित्याहुः 169 तृतीयासप्तमीपक्षे 182
तद्विरोधितदाचार 171 तृतीयैकवचः षष्ठ्यां 182
तन्न्यूनाधिकता 169 तेजस्तिरयतः सौरं 169
तन्मूलत्वात्कथायाश्च 174 तेषां कटतटभ्रष्टैः 170
तमाद्रियेत प्रायेण 181 त्रिभिर्निदर्शनैश्चेदं 73
तमाप्ताश्रवकासिद्धेः 169 त्रिरूपाल्लिङ्गतो ज्ञानं 173
तमाहुः शुद्धदृष्टान्तं 177 त्वत्तेजसा दग्धसमस्त 164
तयैव हि तदर्थस्य 173 त्वमेव वीर प्रद्युम्नः 177
तत्सात्कूटस्थ इत्येषा 180 त्वां विजयति सुश्रोणि 183
तस्य चाधिगमे यत्नः 179 दंर्घाद्दग्धमरण्यान्याः 125
तस्यापि सुधियामिष्टाः 176 दाडिमानि दशापूपाः

INDEX 205
Page Page
दारुभित्तिभुवोऽतीत्य 180 न चाभ्युदयभाक् तस्य 20
दीप्रदीपा निशा जज्ञे 176 न तदिच्छन्ति कृतिनो 47
दूराधिकगुणस्तोत्र 148 न तवर्गे शकारेण 184
दूर्वाकाण्डमिव श्यामं 80 न तस्यैव वधं ब्रूयात् 20
'दूषणं न्यूनताशुक्तिः 174 न ते धीर्धीर भोगेषु 60
दृष्टं वा सर्वसारूप्यं 89 न दूषणायायमुदाहृतो 171
दृष्टिं दृष्टिसुखां धेहि 55 न नितान्तादिमात्रेण 35
देवी समागमद्धर्म 131 ननु चाश्मकवंशादि 33
देशकालकलालोक 167 ननूपमाऽनुमैवास्तु 177
द्रव्यक्रियाजातिगुण 181 ननूपसीयते पाणिः 96
द्वयसजद्वघचाविष्ठौ 184 नन्वकारादिवर्णानां 179
द्विजातिवदधीतेऽसौ 81 नपुंसकं तत्पुरुषं 182
द्विधा रूपकमुद्दिष्टं 70 नभःकुसुममस्तीति 180
द्विप्रकारमुदात्तं च 128 न भुञ्जते द्विजास्तच्च 133
द्विः संदधाति किं कर्णः 132 नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यः 180
धर्मार्थकामकोपानां 175 नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यो 171
धर्मार्थकाममोक्षेषु 2 नरवाहनदत्तेन 171
धर्मिणोऽस्याप्रसिद्धत्वात् 173 न लेशज्ञापकाकृष्टं 181
धातूनादिगणग्राहं 179 न वक्त्रापरवक्त्राभ्यां 24
धावतां सैन्यवाहानां 170 न शब्दपुनरुक्तं तु 168
धीरन्त्यशब्दविषया 167 न शिष्टैरुक्तमित्येव 181
धीरैरालोकितप्रान्तं 179 न सर्वसारूप्यमिति 99
'धूमभासोरपि प्राप्ता 179 न स शब्दो न तद्वाच्यं 172
धूमादभ्रंकषात्साम्भेः 176 नाकवित्वमधर्माय 9
न कान्तमपि निर्भूषं 10 नाटकं द्विपदी शम्या 22

• न चापि समुदायिभ्यः 180 नानाधात्वर्थगम्भीरा 65