कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

Look at 'उ' in L19:
It has NO top bar! The top of 'उ' is open, with a curve, like 3.
Now look at L33:
Does the first glyph have a top bar?
YES, it has a horizontal top bar!
And an i-mātrā hanging down to the left!
Wait, but look inside:
Is that 'द्वि'?
Wait, could it be 'द्विवीचीं'?
Wait, what if it's 'उ' with something? No, 'उ' never has a top bar.
Wait, let's look at the letters:
Could it be 'द्रि'?
Wait, look at 'द्' in 'द्रिविचीं':
Wait, is it 'द्' + 'र' + 'ि' = द्रि?
Wait, what is after 'द्रि'? 'वि' or 'वी'?
There is a 'व' with a mātrā. The mātrā goes to the left! So 'वि'.
Then 'चीं'.
So it is printed as: "द्रिविचीं" or "द्विविचीं"!
Wait, could it be a misprint in the book for "उदीचीं" or "उद्रीचीं"?
Wait, look at how 19th/20th century Indian editions print it:
Wait, let's search: "स्रुचमुद्यच्छति ।१। रुद्रमेव तत् स्वायां दिश

व्रतं गोपायन्त्या पुनर्होमात्³ ॥२०॥ अथो यत् प्रवत्स्यँश्च प्रोषिवाँश्चाग्नीनुपतिष्ठते ॥२१॥
अभिवादो हैष देवतायै यदुक्ताशं भवति ॥२२॥ अथो अग्निभ्य एवैतदात्मानं परिददाति
॥२३॥ ये चैनमन्वञ्चो भवन्ति⁴ ॥२४॥ अथ यदरष्योरग्नीन्समारोपयते⁵ ॥२५॥ देवरथो वा
अरणी ॥२६॥ देवरथ एवैनाँस्तत् समारोपयते ॥२७॥ स एतेन देवरथेन स्वस्ति स्वर्गं लोकं
समश्नुते ॥२८॥ यद्येव पुनः पुनर्निर्मन्थ्यते ॥२९॥ तेनो हैवास्य पुनराधेयमुपाप्तं भवति⁶ ॥३०॥
ये वै के चानन्दा अन्ने पाने मिथुने ॥३१॥ रात्र्या एव ते संतता अव्यवच्छिन्नाः क्रियन्ते
॥३२॥ तेषां रात्रिः कारोतरः ॥३३॥ य उ वै के चानन्दाः ॥३४ ॥४॥
¹ IO. सर्व ² L. P. Here ends Khaṇḍa 3 ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
[

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ ८]

II, 8, ९-९, १७ कौषीतकिब्राह्मणेऽग्निहोत्रम् 8

न्वेव वयममुंल्लोकं² परेत्य पितुभ्यः ।९। अथो एवैनं³ न⁴ श्रद्धात्तारः ।१०। यद्वैवैतदुभये-
दुरग्निहोत्रमूहूयत ।११। अन्येद्युर्वा तदेतर्हि हूयते ।१२। राज्यामेवेत्येतदेव कुमारी गन्धर्व-
गृहीतोवाच ।१३। राज्यामेवोभे आहुती जुहुतीति ।१४। राज्यां हीति⁵ सा होवाच ।१५।
संधौ जुहुयात् ।१६। समुद्रो ह वा एष सर्वहरो यदहोरात्रे ।१७। तस्य हैते गाधे तीर्थे यत्
संध्ये⁶ ।१८। तद् यथा गाधाभ्यां तीर्थाभ्यां समुद्रमतीयात् तादृक् तत् ।१९। यत् संधौ
जुहोति ।२०। अथो देवसेना ह वा एषाध्वगा हनिष्यन्ती⁷ यदहोरात्रे ।२१। तस्या हँते
पक्षसी यत् संध्ये⁶ ।२२। तद् यथा पक्षाभ्यां क्षिप्रमध्वानमन्विंयात् तादृक् तत् ।२३।
यत् संधौ जुहोति ।२४। अथो मृत्योर्ह वा एतौ विराजबाहू⁸ यदहोरात्रे ।२५। तद्
यथा विराजबाहुभ्यां⁹ परिरिप्रेहिष्यन्नन्तरेणातिमुच्येत तादृक् तत् ।२६। यत् संधौ
जुहोति ।२७ ॥४॥

¹ L. (var.) वाधावत:   ² L. P. यममुं लोकं   ³ L. P. एनं   ⁴ L. (var.) नो, न:; P. न:
⁵ L. (var.) हैति   ⁶ L. (var.) संधे   ⁷ L. (var.) हनिष्यन्ति, हनिष्यति   ⁸ L. P. वाजबाहू
⁹ L. P. व्राजबाहुभ्यां

तदु ह स्माह कौषीतकिः ।१। सायमस्तमिते पुरा तमसोऽस्तस्मिन् काले जुहुयात् ।२। स
देवयानः केतुः ।३। तमेवारभ्य स्वस्ति स्वर्गं¹लोकमैति² ।४। प्रातः पुरोदयादपहते तमसि
तस्मिन् काले जुहुयात् ।५। स देवयानः केतुः ।६। तमेवारभ्य स्वस्ति स्वर्गं¹लोकमैति¹
।७। अथ² योऽतोऽन्यथाग्निहोत्रं जुहोति ।८। श्यामशबलौ हास्याग्निहोत्रं विखिदतः³
।९। अहर्वै शबलः ।१०। रात्रिः श्यामः ।११। स यो महारात्रे जुहोति ।१२। श्यामो
हास्याग्निहोत्रं विखिदति⁴ ।१३। अथ यो महाह्ने जुहोति ।१४। शबलो हास्याग्निहोत्रं
विखिदति⁴ ।१५। तद् वै खलु यदैव कदाचन जुहुयात् ।१६। हुतसमृद्धिमेवोपासीतेति
हुतसमृद्धिमेवोपासीतेति ।१७ ॥५॥

¹ L. P. समश्रुते (for एति)   ² L. अथो   ³ L. (var.) विषिदतः, विषीदतः; P. विषीदतः
⁴ L. (var.) विषिदति, विषीदति; P. विषीदति

इति प्रथमदशके द्वितीयोऽध्यायः

[पृष्ठ ९]

9 कौषीतकिब्राह्मणे दर्शपूर्णमासौ III, 1, १-३, ५

यद् दर्शपूर्णमासयोरुपवसति ।१। न ह वा अव्रतस्य देवा हविर्भक्षन्ति ।२। तस्मादुप-
वसति ।३। उत मे देवा हविरश्नीयुरिति ।४। पूर्वां पौर्णमासीमुपवसेदिति पैङ्ग्यम् ।५।
उत्तरामिति कौषीतकम् ।६। यां पर्यस्तमयमत्संपर्देति सा स्थितिः ।७। पूर्वां¹ पौर्णमासी-
मुपवसेदनिर्ज्ञाय पुरस्तादमावास्यायां चन्द्रमसम् ।८। यदुपवसति तेन पूर्वां प्रीणाति ।९।
यद् यजते तेनोत्तराम् ।१०। उत्तरामुपवसेत् ।११। उत्तरामु ह वै समुद्रो विजते सोम-
मनु दैवतम् ।१२। एतद् वै देवसत्यं यच्चन्द्रमाः ।१३। तस्मादुत्तरामुपवसेत् ।१४ ॥१॥

¹ L. P. उत्तरां

अथ यत् पुरस्तात् सामिधेनीनां जपति ।१। स्वस्त्ययनमेव तत् कुरुते ।२। हिंकृत्य
सामिधेनीरन्वाह ।३। वज्रो वै हिंकारः ।४। वज्रेणैव तद् यजमानस्य पाप्मानं हन्ति ।५।
त्रिहिंकरोति ।६। त्रिवृद् वै वज्रः ।७। वज्रमेव तदभिसंपादयति ।८। एतेन वै देवास्त्रिवृता
वज्रेणैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्नुदन्त ।९। तथो एवैतद् यजमान एतेनैव त्रिवृता वज्रेणैभ्यो
लोकेभ्यो द्विषतो भ्रातृव्यान् नुदते ।१०। एकादश सामिधेनीरन्वाह ।११। एकादशाक्षरा वै
त्रिष्टुप् ।१२। त्रैष्टुभ इन्द्रः ।१३। तदुभा इन्द्राग्नी आप्नोति ।१४। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया
पञ्चदश संपद्यन्ते ।१५। पञ्चदश वै पूर्वपक्षापरपक्षयोरहानि ।१६। तत् सामिधेनीभिः
पूर्वपक्षापरपक्षावाप्नोति ।१७। अथो वज्रो वै सामिधेन्यः ।१८। पञ्चदशो वै वज्रः
।१९। वज्रेणैव तद् यजमानस्य पाप्मानं हन्ति ।२०। यद्वेव त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमाम्
।२१। यज्ञस्यैव तद् बर्सी¹ नह्यति स्थेम्नेऽविस्त्रंसाय ।२२। तासां वै त्रीणि षष्टिशतान्य-
क्षराणां भवन्ति ।२३। त्रीणि वै षष्टिशतानि संवत्सरस्याह्नाम् ।२४। तत् सामिधेनीभिः
संवत्सरस्याहान्याप्नोति ।२५। ता वै गायत्र्यो भवन्ति ।२६। गायत्रो वा अग्निर्मा-
यत्रच्छन्दाः ।२७। स्वेनैव तच्छन्दसाग्निं स्तौति ।२८। अभिरूपा भवन्ति ।२९। यद् यज्ञे
ऽभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्धयै ।३०। उत्तमायै तृतीये वचने प्रणवेन निगदमुप-
संदधाति ।३१ ॥२॥

¹ L. (var.) बहिरसौ, बहिंसौ, बर्हसौ, बर्हिरसौ; P. बर्हिरसौ

अग्ने महाँ असि ब्राह्मण भारतेति ।१। अग्निर्वै भरतः ।२। स वै देवेभ्यो हव्यं भरति
।३। अथ यद् यजमानस्यार्षेयमाह ।४। न ह वा अनार्षेयस्य देवा हविरश्नन्ति ।५।

प्रिः सर्वेषु हविःषु भागी भवति" -> wait, is that "यथाप्रिः" or "यथाग्निः"?
Look at the letter: "यथाग्निः"! It is 'ग्निः' (ग + नि).
And "एवं तदग्रेभंगि देवता भागिनीः करोति"?
Wait, look at "तदग्रे...":
त द ग्रे भं गि ? Or "तदग्रेभागि"?
Look at the matra: "तदग्रेभागि" or "तदग्रेभांगि"?
It has "तदग्रेभांगि" or "तदग्रेभागि": त, द, ग्रे, भा, गि (no, it is "तदग्रेभागि" or "तदग्रेभागी:"? wait, "देवता भागिनीः करोति" - "तदग्रेभागि" or "तदग्रेभाजीर्"?).
Wait, look at line 4:
"तद् यथाग्निः सर्वेषु हविःषु भागी भवति ॥३॥ एवं तदग्रेभागि देवता भागिनीः करोति ॥४॥"
Wait, is it "तदग्रेभागि"? Let's look at the letters: त-द-ग्रे-भा-गि (or गी). There is no anusvara. It is "तदग्रेभागि".
Line 5:
"नात्राग्निं होत्रादित्या

पृष्ठम् १२

III, 7, १–8, २४ कौषीतकिब्राह्मणे 12
बार्हतरथन्तरं वषट्कुर्यात् पुरस्ताद् दीर्घमुपरिष्टाद्ध्रस्वम् ।१। यद्ध्रस्वं तद् रथन्तरम्
।२। यद् दीर्घं तद् बृहत् ।३। अथो इयं वै रथन्तरमसौ बृहत् ।४। अनयोरेव तत् प्रति-
तिष्ठति ।५। अथो एतावान् वै वाचो विकारः ।६। सर्वेणैव तद् वाचो विकारेण देवेभ्यो
हविः प्रयच्छति ।७। भूर्भुव इति पुरस्ताद् येयजामहस्य जपति ।८। वषट्कृत्यानुजपत्योजः¹
सहः सह ओजः स्वरिति² ।९। वज्रो वै वषट्कारः ।१०। तमेवैतच्छमयति पुरस्ताच्चो-
परिष्टाच्च ।११। अथो एते एव वषट्कारस्य प्रीयतमे तनू यदोजश्च सहश्च ।१२।
ताभ्यामेवैनं शमयति³ ।१३। अथ यदग्निं प्रथमं देवतानां यजति ।१४। अग्निर्वे देवानां
[L

Here is the complete, line-by-line transcription of both pages shown in the image:

[पृष्ठम् १४]

III, 10, ३३–12, २७ कौषीतकिब्राह्मणे दर्शपूर्णमासौ 14
।३२। अथ यदप उपस्पृशति ।३३। शान्तिर्वै भेषजमापः ।३४। शान्तिरेवैषा भेषजं⁵
यज्ञे क्रियते⁶ ।३५ ॥१०॥
¹⁻¹ L. P. omit ²⁻² L. P. एवैतत्पुरस्ताद्देवता ³ P. यद्यथाचार्यः ⁴⁻⁴ L. P. वदतीडायां
⁵ L. P. add अन्ततो ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 8
अथ यद् गार्हपत्ये पत्नीसंयाजैश्चरन्ति ।१। गार्हपत्यभाजो वै पत्न्यः ।२। आहवनीयभाग्
यजमानः ।३। तस्माद् गार्हपत्ये पत्नीसंयाजैश्चरन्ति ।४। ते वै चत्वारो भवन्ति ।५। आ
चतुरं वै द्वन्द्वं मिथुनं प्रजननं प्रजायते ।६। ते¹ वा उपांशु भवन्ति ।७। रे

[पृष्ठम् १६]

राजानं चन्द्रमसं भक्षयानीति³ मनसा ध्यायन्भक्षीयत् । ९ । तदसौ वै सोमो राजा विचक्षण-
श्चन्द्रमाः । १० । तमेतमपरपक्षं देवा अभिषुण्वन्ति । ११ । तद् यदपरपक्षं दाक्षायणयज्ञस्य
व्रतानि चरति । १२ । देवानामपि सोमपीथोऽसानीति । १३ । अथ यदुपवसथ्येऽग्नीषोमीयमे-
कादशकपालं पुरोळाशं निर्वपति । १४ । य एवासौ सोमस्योपवसथ्येऽग्नीषोमीयः । १५ । तमे-
वास्य⁴ तेनाप्नोति । १६ । अथ यत् प्रातरामावास्येन यजते । १७ । ऐन्द्रं वै सुत्यमहः । १८ ।
तत् सुत्यमहराप्नोति । १९ । अथ यदमावास्याया⁵ उपवसथ ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालं पुरोळाशं
निर्वपति । २० । ऐन्द्राग्नं वै सामतस्तृतीयसवनम् । २१ । तत् तृतीयसवनमाप्नोति । २२ । अथ
यन्मैत्रावरुणी पयस्या । २३ । मैत्रावरुणी वा अनूबन्ध्या । २४ । तदनूबन्ध्यामाप्नोति । २५ । स
एष सोमो हविर्यज्ञाननुप्रविष्टः । २६ । तस्माददीक्षितो⁶ दीक्षितव्रतो भवति । २७ । । ४ । ।
¹ L. P. ०यजेनेष्यन्; IO. ०यजेन्नेषल्ल ² L. P. काममापेति; L. (var.) काममापैति ³ L. P.
भक्षयामीति ⁴ L. P. तमेव ⁵ L. P. ०वास्यायां ⁶ IO. तस्माद्दीक्षितो

अथात इळादधस्य¹ । १ । इळादधेनेष्यन्नेतस्यामेव² पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं
ब्राह्मणम् । २ । स एष पशुकामस्यान्नाद्यकामस्य यज्ञः । ३ । तेन पशुकामोऽन्नाद्यकामो
यजेत । ४ । तत्र तथैव व्रतानि चरति । ५ । दाक्षायणयज्ञस्य हि समासः³ । ६ । अथातः
सार्वसेनेनयज्ञस्य । ७ । सार्वसेनेनयज्ञेनेष्यन्नेतस्यामेव² पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं ब्राह्मणम्
। ८ । ⁴⁻स एष तुस्तूर्षमाणस्य यज्ञः । ९ । स य इच्छेद् द्विषन्तं भ्रातृव्यं स्तृण्वीयेति । १० ।
⁵⁻स एतेन⁻⁵ यजते स्तृणुते ह⁴⁻ । ११ । अथातः शौनकयज्ञस्य । १२ । शौनकयज्ञेनेष्यन्ने-
तस्यामेवं पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं ब्राह्मणम् । १३ । ⁶⁻स एष प्रजातिकामस्य
यज्ञः । १४ । तेन प्रजातिकामो यजेत । १५ । तद् यदध्वर्युर्हवींषि प्रजनयति तत् प्रजात्यै
रूपम्⁻⁶ । १६ । । ५ । ।
¹ IO. इळादतस्य ² L. P. ०नैष्य० ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 5 ⁴⁻⁴L. P. here
read १४-१६ and Khaṇḍa 6 ends with प्रजात्यै रूपम् ⁵⁻⁵ L. P. सोऽनेन (for स एतेन);
IO. स एनेन ⁶⁻⁶ L. P. here read ९-११ and Khaṇḍa 7 ends with स्तृणुते ह

अथातो वसिष्ठयज्ञस्य । १ । वसिष्ठयज्ञेनेष्यन्¹ फाल्गुन्याममावास्यायां प्रयुङ्क्ते । २ । ब्रह्म
वै पौर्णमासी । ३ । क्षत्रममावास्या । ४ । क्षत्रमिवैव यज्ञः । ५ । क्षत्रेण शत्रून्त्सहा इति । ६ ।
वसिष्ठोऽकामयत हतपुत्रः प्रजायेय प्रजया पशुभिरभि सौदासान् भवेयमिति । ७ । स एतं

[पृष्ठम् १७]

यज्ञक्रतुमपश्यद् वसिष्ठयज्ञम्² । ८ । तेनेष्ट्वा प्राजायत³ प्रजया पशुभिरभि सौदासानभवत् । ९ ।
तथो एवैतद् यजमानो यद् वसिष्ठयज्ञेन यजते । १० । प्रजायते प्रजया पशुभिरभि द्विषतो
भ्रातृव्यान् भवति⁴ । ११ । अथातः साकंप्रस्थाय्यस्य । १२ । साकंप्रस्थाय्येनेष्यन्नेतस्यामेवा-
मावास्यायां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं ब्राह्मणम् । १३ । स एष श्रैष्ठ्यकामस्य पौरुषकामस्य
यज्ञः । १४ । तेन श्रैष्ठ्यकामः पौरुषकामो यजेत । १५ । तद् यत् साकं संप्रतिष्ठन्ते । १६ ।
साकं संप्रयजन्ते । १७ । साकं संभक्षयन्ते⁵ । १८ । तस्मात् साकंप्रस्थाय्यः⁶ । १९ । । ६ । ।
¹ L. P. ०नैष्य० ² L. P. IO. add तमाहरत्तेनायजत ³ IO. प्रजायत ⁴ L. P. Here
ends Khaṇḍa 8 ⁵ L. P. भक्षयन्ते ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 9

अथातो मुन्ययनस्य । १ । मुन्ययनेनेष्यन्नेतस्यामेव¹ पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं
ब्राह्मणम् । २ । स एष सर्वकामस्य यज्ञः । ३ । तेन सर्वकामो यजेत² । ४ । अथातस्तुरा-
यणस्य । ५ । तुरायणेनेष्यन्नेतस्यामेव³ पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं ब्राह्मणम् । ६ । स एष
स्वर्गकामस्य यज्ञः । ७ । तेन स्वर्गकामो यजेत । ८ । अथ यत् कृष्णाजिनं प्रतिमुञ्चते । ९ ।
ब्रह्म वै कृष्णाजिनम् । १० । ब्रह्मणैव तदात्मानं⁴ समर्धयति । ११ । तानि वै त्रीणि हवींषि
भवन्ति । १२ । त्रयो वा इमे लोकाः । १३ । इमानेव तल्लोकानाप्नोति⁵ । १४ । । ७ । ।
¹ L. P. ०नेनेष्य० ² L. P. Here ends Khaṇḍa 10 ³ L. P. ०णेनेष्य० ⁴ L. P. तद्यज्ञं
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 11

अथात आग्रयणस्य । १ । आग्रयणेनान्नाद्यकामो यजेत वर्षास्वागते श्यामाकसस्ये । २ ।
श्यामाकानुद्धर्तव¹ आह । ३ । सा या तस्मिन् कालेऽमावास्योपसंपद्येत । ४ । तयैष्ट्वाथै-
तयेष्ट्या यजेत । ५ । यदि पौर्णमासी । ६ । एतयेष्ट्वाथ पौर्णमासेन यजेत । ७ । यद्यु नक्षत्रमु-
पेप्सेत्² । ८ । पूर्वपक्षे नक्षत्रमुदीक्ष्य यस्मिन् कल्याणे³ नक्षत्रे कामयेत तस्मिन् यजेत । ९ ।
तस्यै सप्तदश सामिधेन्यः सदन्तावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणम् । १० ।
सौम्यश्चरुः । ११ । सोमो वै राजौषधीनाम् । १२ । तदेनं स्वया दिशा प्रीणाति । १३ । अथ
यन्मधुपर्कं ददाति । १४ । एष ह्यारण्यानां रसः⁴ । १५ । । ८ । ।
¹ L. P. ०नुद्धर्तवा ² IO. ०त्रमपेप्सेत् ³ L. P. omit ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 12
3

[पृष्ठम् १८]

IV, 9, १-10, १३ कौषीतकिब्राह्मणे इष्टयः 18

अथ वसन्त आगते पकेषु वेणुयवेषु । १। वेणुयवानुद्धर्तवं^1 आह । २। तस्या एतदेव पर्ववत्
तन्त्रमेषा देवतैषा दक्षिणैतद् ब्राह्मणम् । ३। तां हैक आग्नेयीं वा वारुणीं वा प्राजापत्यां
वा कुर्वन्त्येतत्तन्नामवैतद्ब्राह्मणम्^2 । ४। अथ व्रीहिसस्ये वा यवसस्ये वागते । ५। आग्रय-
णीयानुद्धर्तवं^1 आह । ६। तस्या एतदेव पर्ववत् तन्त्रम् । ७। अथ यदैन्द्राग्नो द्वादशकपालः
। ८। इन्द्राग्नी वै देवानां मुखम् । ९। मुखत एव तद् देवान् प्रीणाति । १०। अथ यद् वैश्वदे-
वश्चरुः । ११। एते वै सर्वे देवा यद् विश्वेदेवाः । १२। सर्वेषामेव देवानां प्रीत्यै । १३। अथ
यद् द्यावापृथिवीय एककपालः । १४। द्यावापृथिवी वै सस्यस्य साधयित्र्यौ । १५। प्रतिष्ठा-
पृथिव्योद्यनासावनुवेद^3 । १६। तद् यदेता देवता यजति । १७। एताभिर्देवताभिः शान्त-
मन्नमत्स्यामीति । १८ ॥ ९॥

^1 L. P. °नुद्धर्तवां ^2 L. P. Here ends Khaṇḍa 13 ^3 L. P. °सामनु°; L. (var.) °सावनु°

अथ यत् प्रथमजं गां ददाति । १। प्रथमकर्म ह्येतत् । २। यद्येतस्यै ग्लायात् । ३। पौर्णमासं
वामावास्यं वा हविष्कुर्वीत नवानामुभयस्यात्यै । ४। अपि वा पौर्णमासे वामावास्ये वा
हवींष्यनुवर्तयेद् देवतानामपरिहाणाय । ५। अपि वा यवाग्वैव सायंप्रातरग्निहोत्रं जुहुयान्न-
वानामुभयस्यात्यै । ६। अपि वा स्थालीपाकमेव गार्हपत्ये श्रपयित्वा नवानामेताभ्य आग्र-
यणदेवताभ्य आहवनीये जुहुयात् स्विष्टकृच्चतुर्थीभ्योऽमुष्यै^1 स्वाहामुष्यै स्वाहेति देवता-
नामपरिहाणाय । ७। अपि वाग्निहोत्रीमेव नवानादापयित्वा तस्यै दुग्धेन सायंप्रातरग्निहोत्रं
जुहुयादुभयस्यात्यै । ८। एत एतावन्तः पाताः । ९। तेषां येन कामयेत तेन यजेत । १०।
त्रिहविस्तु स्थिता । ११। त्रयो वा इमे लोकाः । १२। इमानेव तल्लोकानाप्नोतीमानेव
तल्लोकानाप्नोति^2 । १३ ॥ १०॥

^1 L. (var.) °कृत्तचतु° ^2 L. P. Here ends Khaṇḍa 14

इति प्रथमदशके चतुर्थोऽध्यायः

[पृष्ठम् १९]

19 कौषीतकिब्राह्मणे चातुर्मास्यानि V, 1, १-3, २

अथातश्चातुर्मास्यानाम् । १। चातुर्मास्यानि प्रयुञ्जानः फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते । २।
मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यत् फाल्गुनी पौर्णमासी । ३। मुखमुत्तरे फल्गू । ४। पुच्छं पूर्वे । ५।
तद् यथा प्रवृत्तस्यान्तौ समेतौ स्याताम् । ६। एवमेवैतौ संवत्सरस्यान्तौ समेतौ । ७। तद्
यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां वैश्वदेवेन यजते । ८। मुखत एव तत् संवत्सरं प्रीणाति । ९।
अथो भेषज्ययज्ञा वा एते यच्चातुर्मास्यानि । १०। तस्मादृतुसंधिषु प्रयुज्यन्ते । ११।
ऋतुसंधिषु हि व्याधिर्जायते । १२। तानि वा अष्टौ हवींषि भवन्ति । १३। अष्टौ वै
चतसृणां पौर्णमासीनां हवींषि भवन्ति । १४। चतसृणां वै पौर्णमासीनां वैश्वदेवं समासः
। १५। अथ यदग्निर्मन्ध्यते । १६। प्रजातिर्वै वैश्वदेवम् । १७। तस्मादेतं देवं गर्भं प्रजनयन्ति^1
। १८। अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सद्वन्तावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये तस्योक्तं
ब्राह्मणम् । १९। अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टौ हवींषि वाजिनं नवमम् । २०।
तन्नक्षत्रियां विराजमाप्नोति । २१ ॥ १॥

^1 L. P. IO. प्रजनयति

अथ यदग्नीषोमौ प्रथमौ देवतानां यजति । १। दर्शपूर्णमासिके वा एते देवते । २।
तस्मादेनौ प्रथमौ यजति । ३। अथ यत् सवितारं यजति । ४। सविता वै^1 प्रसवानामीशे । ५।
सवितृप्रसूततायै । ६। अथ यत् सरस्वतीं यजति । ७। वाग् वै सरस्वती । ८। वाचमेव तत्
प्रीणाति । ९। अथ यत् पूषणं यजति । १०। असौ वै पूषा योऽसौ तपति । ११। एतमेव तत्
प्रीणाति । १२। अथ यन्मरुतः स्वतवसो यजति । १३। घोरा वै मरुतः स्वतवसः । १४।
भेषज्यमेव तत् कुरुते । १५। अथ यद् वैश्वदेवी पयस्या । १६। एते वै सर्वे देवा यद् विश्वे-
देवाः । १७। सर्वेषामेव देवानां प्रीत्यै । १८। अथ यद् द्यावापृथिवीय एककपालः । १९।
प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्य एव । २०। ^2-अथ यत् प्रथमजं गां ददाति । २१। प्रथमकर्म
ह्येतत्^-2 । २२। अथ यत् पुरस्ताद् वोपरिष्टाद् वा शंयोर्वाकस्यानावाहितान् वाजिनो यजति
। २३। देवाश्चा^3 वै वाजिनः । २४। तानेव तत् प्रीणाति । २५। अत्र देवाः साध्याः
प्रीता भवन्ति । २६। अथो ऋतवो वै वाजिनः । २७। ऋतूनेव तत् प्रीणाति । २८। अथ यत्
परस्तात् पौर्णमासेन यजते । २९। तथा हास्य पूर्वपक्षे वैश्वदेवेनेष्टं भवति । ३० ॥ २॥

^1 L. omits ^2-2 EM. omits ^3 L. (var.) P. देवा अश्वा

वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत । १। ताः सृष्टा अप्रसूता वरुणस्य ^1-यवान् जक्षुः^-1

कौषीतकिब्राह्मणम् (पृ. २०–२१)

[पृष्ठम् २०]

V, 3, ३–5, २६ \ कौषीतकिब्राह्मणे \ 20

।२। ता वरुणो वरुणपाशैः प्रत्यमुञ्चत् ।३। ताः प्रजाः प्रजापतिं पितरमेत्योपाधावन्
।४। उप तं यज्ञक्रतुं जानीहि येनेष्टा वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः संप्रमुच्येमहीति
।५। तत एतं प्रजापतिर्यज्ञक्रतुमपश्यद् वरुणप्रघासान्² ।६। तमाहरत् तेनायजत ।७।
तेनेष्ट्वा वरुणमप्रीणात् ।८। स प्रीतो वरुणो वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः प्रजाः
प्रामुञ्चत् ।९। प्र ह वा अस्य प्रजा वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः संप्रमुच्यते³
⁴य एवं वेद⁴ ।१० ।।३।।

¹⁻¹ P. यवां चक्षुः   ² P. वरुणप्रघासं   ³ L. P. संप्रमुच्यन्ते; L. (var.) संप्रमुच्यत
⁴⁻⁴ L. P. य एवं विद्वान् वरुणप्रघासैर्यजते

अथ यदग्निं प्रणयन्ति ।१। यमेवामुं वैश्वदेवे मन्थन्ति ।२। तमेव तत् प्रणयन्ति ।३। अथ
यन्मन्थते¹ तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।४। अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सन्ततावाज्यभागौ विराजौ
संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।५। अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा नवैतानि हवींषि ।६।
तन्नक्षत्रीयां विराजमाप्नोति ।७। समानानि पञ्च संचराणि हवींषि भवन्ति² पौष्णान्तानि
वैश्वदेविकानि² ।८। तेषामुक्तं ब्राह्मणम्³ ।९। अथ यदिन्द्राग्नो द्वादशकपालः ।१०। प्रतिष्ठे
वा इन्द्राग्नी प्रतिष्ठित्यै एव ।११ ।।४।।

¹ L. P. यदग्निमन्ध्यते   ² L. P. omit   ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 3

अथो मध्यस्थो वा इन्द्रः ।१। तस्मादेनं मध्यतो यजति ।२। अथ यद् वारुणी पयस्या
।३। इन्द्रो¹ वै वरुणः ।४। स उ वै पयोभाजनः ।५। तस्माद् वारुणी पयस्या ।६। अथ यन्मा-
रुती पयस्या ।७। अप्सु वै मरुतः श्रिताः ।८। तस्मादेनान् पयसा यजति ।९। आपो हि पयः
।१०। अथो इन्द्रस्य वै मरुतः ।११। ऐन्द्रं पयः ।१२। तस्मान्मारुती पयस्या ।१३। अथ यत्
काय एककपालः ।१४। प्रजापतिर्वै कः ।१५। तमेव तत् प्रीणाति ।१६। अथो सुखस्यैवैतन्ना-
मधेयं कमिति ।१७। सुखमेव तदात्मन् धत्ते ।१८। अथ यन्मिथुनौ गावौ ददाति ।१९।
तत् प्रजात्यै रूपम् ।२०। अथ यद् वाजिनो यजति ।२१। तेषामुक्तं ब्राह्मणम् ।२२।
अथ यदप्सु वरुणं यजति ।२३। स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति ।२४। अथ यत् परस्तात्
पौर्णमासेन यजते ।२५। तथा हास्य पूर्वपक्षे² वरुणप्रघासैरिष्टं भवति³ ।२६ ।।५।।

¹ L. P. इन्द्र उ   ² L. (var.) पूर्व पक्षे   ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 4

[पृष्ठम् २१]

21 \ चातुर्मास्यानि \ V, 6, १–४, ६

ऐन्द्रो वा एष यज्ञक्रतुर्यत् साकमेधाः ।१। तद् यथा महाराजः पुरस्तात् सेनानीकानि¹
प्रत्युद्भाभयं² पन्थानमन्वियात् ।२। एवमेवैतत् पुरस्ताद् देवता यजति ।३। तद् यथावः
सोमस्य महाव्रतम् ।४। एवमेवैतदिष्टिमहाव्रतम्³ ।५। अथ यदग्निमनीकवन्तं प्रथमं देवतानां
यजति ।६। अग्निर्वै देवानां मुखम् ।७। मुखत एव तद् देवान् प्रीणाति ।८। अथ यन्मध्यंदिने
मरुतः सांतपनान् यजति ।९। मध्यंदिने वै संतपति ।१०। तस्मान्मध्यंदिने मरुतः सांतपनान्
यजति ।११। अथो इन्द्रस्य वै मरुतः ।१२। ऐन्द्रो मध्यंदिनः ।१३। तस्मान्मध्यंदिने मरुतः
सांतपनान् यजति ।१४। अथ यत् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति ।१५। पुष्टिकर्म वा एतद् यद्
गृहमेधीयः ।१६। सायं पोषः ।१७। तस्मात् पोषवन्तावाज्यभागौ भवतः⁴ ।१८। यजमान-
मेव तत् पोषयति ।१९। अथ यत् प्रातः पूर्णदर्वेण चरन्ति ।२०। पूर्वैर्द्युःकर्मणैवैतत् प्रातः-
कर्मोपसंतनोति ।२१ ।।६।।

¹ L. P. सैनानीकानि   ² L. P. प्रत्युद्गामयं   ³ P. एवमेतदिष्टि°   ⁴ L. P. यजति

अथ यन्मरुतः क्रीडिनो यजति ।१। इन्द्रस्य वै मरुतः क्रीडिनः ।२। तस्मादेनानिन्द्रेणो-
पसंहितान् यजति ।३। ¹अथ यन्महेन्द्रमन्ततो यजति ।४। अन्तं वै श्रेष्ठी भजते ।५। तस्मादे-
नमन्ततो यजति¹ ।६। अथ यदग्निं प्रणयन्ति यन्मन्थते तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।७। अथ यत्
सप्तदश सामिधेन्यः सन्ततावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।८

"? No, where does 4-4 end?
Wait, footnote 4-4 says: "4-4 L. P. अथ यद्धर्मिणं".
If L. P. has "अथ यद्धर्मिणं", then in the main text, it must be something that corresponds to it, like "स यद्घर्म्यन्वते" or "स यद् घर्म्यन्वते"!
Wait, look at the glyph before 'र्म्यन्वते':
Is that a 'घ'?
Wait, in line 33, it ends with: "स यद्घ-"
Then line 34 starts with: wait, is that a 'घ'?
No, look at the first character of line 34:
Wait, it's NOT a line break hyphenation of one word!
Wait, look at the end of line 33: "स यद्घ-"
Wait, is that a hyphen?
No! It's a minus sign: "⁻" of "⁴⁻"!
Look at line 33:
"⁴⁻स यद्-"
Wait, look at the digit: '⁴'?
No, the '⁴' is before 'स': "⁴⁻स यद्घर्म्यन्वते"!
Wait, where is the '⁴'?
Look at line 33:
क्रियते⁻³ ॥६॥ ⁴⁻स यद्-
Wait, after 'यद्', is there a 'घ'?
No, it

Page 24

VI, 1, १-२, ३९ । कौषीतकिब्राह्मणे । 24

प्रजापतिः प्रजातिकामस्तपोऽतप्यत ।१। तस्मात् तप्तात् पञ्चाजायन्त ।२। अग्निर्वादुरा-
दित्यश्चन्द्रमा उषाः पञ्चमी ।३। तानब्रवीद् यूयमपि तप्यध्वमिति ।४। तेऽदीक्षन्त ।५।
तान् दीक्षितांस्तेपानानूषाः प्राजापत्याप्सरोरूपं कृत्वा पुरस्तात् प्रत्युदैत् ।६। तस्यामेषां
मनः समपतत् ।७। ते रेतोऽसिञ्चन्त ।८। ते प्रजापतिं पितरमेत्याब्रुवन् ।९। रेतो वा
$^{1-1}$असिचामहै तन्नो $^1$मामुया भूदिति ।१०। स प्रजापतिर्हिरण्मयं चमस मकरोद्विषुमात्र-
मूर्ध्वमेवं तिर्यञ्चम् ।११। तस्मिन्नेनत्$^2$ समसिञ्चत् ।१२। तत उदतिष्ठत् सहस्राक्षः सहस्र-
पात् ।१३। सहस्रेण प्रतिहिताभिः$^3$ ।१४। स प्रजापतिं पितरमभ्यायच्छत् ।१५। तमब्रवीत्
कथा नाभ्यायच्छसीति ।१६। नाम मे कुर्वित्यब्रवीत् ।१७। न वा इदमविहितेन नाम्नान्न-
मत्स्यामीति ।१८ ।।१।।

$^{1-1}$ L. P. असिचामहा इदं नो      $^2$ P. BM$^1$. एतत् (for एनत्); L. तस्मिन् रेतः; (var.) तस्मिन्नेतत्
$^3$ L. P. Here ends Khaṇḍa 1

स वै त्वमित्यब्रवीद् भव एवेति ।१। यद् भव आपस्तेन ।२। न$^1$ ह वा एनं भवो हिनस्ति
।३। नास्य प्रजां नास्य पशून् नास्य ब्रुवाणं चन ।४। अथ य एनं द्वेष्टि ।५। स एव पापीयान्
भवति ।६। न स य एवं वेद ।७। तस्य व्रतमाद्र्मेव वासः परिदधीतापो वै न परिचक्षी-
तेति$^2$ ।८। तं द्वितीयमभ्यायच्छत् ।९। तमब्रवीत् कथा नाभ्यायच्छसीति ।१०। द्वितीय

कौषीतकिब्राह्मणम्

[पृष्ठम् २६]

VI, 4, १–५, ३० कौषीतकिब्राह्मणे २६

प्रजापतिस्तपोऽतप्यत। ।१। स तपस्तप्त्वा प्राणाद्देवेभँल्लोकं प्रावृहत् ।२। अपाना-
दन्तरिक्षलोकम् ।३। व्यानादमूंल्लोकम् ।४। स एताँस्त्रींल्लोकानभ्यतप्यत ।५। सोऽग्नि-
मेवास्माल्लोकादसृजत ।६। वायुमन्तरिक्षलोकादादित्यं दिवः ।७। स एतानि त्रीणि ज्यो-
तींष्यभ्यतप्यत ।८। सोऽग्नेरेवर्चोऽसृजत ।९। वायोर्यजूंष्यादित्यात् सामानि ।१०। स एतां
त्रयीं विद्यामभ्यतप्यत ।११। स यज्ञमतनुत ।१२। स ऋचैवाशंसत् ।१३। यजुषा प्राचरत्
साम्नोदगायत् ।१४। अथैतस्या एव त्रय्यै विद्यायै तेजोरसं प्रावृहत् ।१५। एतेषामेव
वेदानां भिषज्यायै ।१६। स भूरित्यृचां प्रावृहत् ।१७। भुव इति यजुषां स्वरिति साम्नाम्
।१८। तेन¹ दक्षिणतो ब्रह्माऽसीत् ।१९। तस्य² दक्षिणतो वर्षीयानुदीचीनप्रवणो यज्ञः
संतस्थे ।२०। तस्य ह वै दक्षिणतो वर्षीयानुदीचीनप्रवणो³ यज्ञः संतिष्ठते ।२१ ॥४॥

¹ L. केन; (var.) तेन
² L. कस्य; (var.) तस्य
³ L. (var.) P. ०चीनेवप्र०

यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति¹ ।१। तदाहुर्यदृचा होता होता भवति यजुषाध्वर्युरध्वर्युः
साम्नोद्गातोद्गाता केन ब्रह्मा ब्रह्मा भवतीति ।२। यमेवामुं त्रय्यै विद्यायै तेजोरसं प्रावृहत्
।३। तेन ब्रह्मा ब्रह्मा भवति ।४। तदाहुः किंविदं खिंविदसं ब्रह्माणं वृणीतेति ।५। अध्वर्यु-
मित्येके ।६। स परिक्रमाणां क्षेत्रज्ञो भवतीति ।७। छन्दोगमित्येके ।८। तथा हास्य त्रिभिर्वे-
दैर्हविर्यज्ञाः संस्क्रियन्त इति ।९। बह्वृचमिति त्वेव स्थितम् ।१०। एतत्परिसरणावितरौ²
वेदौ ।११। अत्र च भूयिष्ठा होत्रा³ आयत्ता भवन्तीति ।१२। ऋग्भिर्ग्रहा गृह्यन्ते ।१३।
ऋक्षु सामानि गीयन्ते ।१४। तस्माद् बह्वृच एव स्यात् ।१५। तदाहुः कियद् ब्रह्मा
यज्ञस्य संस्करोति कियदन्य ऋत्विज इति ।१६। अर्धमिति ब्रूयात् ।१७। द्वे वै यज्ञस्य वर्तनी
।१८। वाचान्या संस्क्रियते ।१९। मनसान्या ।२०। सा या वाचा संस्क्रियते ।२१। तामन्य
ऋत्विजः संस्कुर्वन्ति ।२२। अथ या मनसा तां ब्रह्मा ।२३। तस्माद् यावदृचा यजुषा
साम्ना कुर्युः ।२४। तूष्णीं तावद् ब्रह्मासीत ।२५। अर्धं हि तद् यज्ञस्य संस्करोति⁴
।२६। अथ यत्रैनं ब्रूयुः ।२७। ⁵⁻ब्रह्मन् प्रचरिष्यामो ब्रह्मन् प्रणेष्यामो⁵⁻ब्रह्मन् प्रस्थास्यामो
ब्रह्मन्स्तोष्यन्त इति वा⁶ ।२८। ओमित्येतावता प्रसूयात् ।२९। एतद्व वा एकमक्षरं त्रयीं
विद्यां प्रति प्रति ।३० ॥५॥

¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 10
² L. P. ०परिचरणा०
³ IO. omits
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 11
⁵⁻⁵ L. ब्रह्मन् प्रणेष्यामो ब्रह्मन् प्रचरिष्यामो; P. ब्रह्मन् प्रणेष्यामो ब्रह्मन् प्रचरतरिष्यामो; L. (var.) प्रतरिष्यामो, प्रत्वरिष्यामो, प्रवरिष्यामो (for प्रचरिष्यामो)
⁶ L. P. omit

[पृष्ठम् २७]

२७ ब्रह्मत्वम् VI, 6, १–8, ९

तथा हास्य त्रय्या विद्यया प्रसूतं भवति ।१। ब्रह्मणि वै यज्ञः प्रतिष्ठितः ।२। यद् वै
यज्ञस्य स्खलितं वोल्बणं वा भवति ।३। ब्रह्मण एव तत् प्राहुः ।४। तत् स त्रय्या विद्यया
भिषज्यति ।५। अथ यद्यृच्युल्बणं स्यात् ।६। चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा गार्हपत्ये प्रायश्चि-
त्ताहुतिं जुहुयाद् भूः स्वाहेति ।७। तदृचमृचि दधाति ।८। ¹⁻ऋच ऋचे¹ प्रायश्चित्तिं करोति
।९। अथ यदि यजुष्युल्बणं स्यात् ।१०। चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वान्वाहार्यपचने प्रायश्चित्ता-
हुतिं जुहुयाद्धविर्यज्ञ आप्रीध्रीये² सौम्येऽध्वरे भुवः स्वाहेति ।११। तद् यजुर्यजुषि दधाति
।१२। यजुषा यजुषे³ प्रायश्चित्तिं करोति ।१३। अथ यदि साम्न्युल्बणं स्यात् ।१४।
चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वाऽऽहवनीये प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयात् स्वः स्वाहेति ।१५। तत् साम
सामन्⁴ दधाति ।१६। साम्ना साम्ने⁴ प्रायश्चित्तिं करोति ।१७। अथ यद्यविज्ञातमुल्बणं
स्यात् ।१८। चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वाऽऽहवनीय एव प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयाद् भूर्भुवः स्वः
स्वाहेति ।१९ ॥६॥

¹⁻¹ L. P. ऋचर्वि
² L. P. आग्नीध्रीये
³ L. P. यजुषि
⁴ L. P. साम्नि

एष ह वै यज्ञस्य व्यृद्धिं¹ समर्धयति य एताभिर्व्याहृतिभिः प्रायश्चित्तिं करोति ।१।
न ह वा उपसृतो² ब्रूयाद्ब्राह्मेतद् वेदेत्येता व्याहृतीर्विद्वान्³।२। सर्वं ह वा उ स वेद य एता
व्याहृतीर्वेद ।३। तद् यथा ह वै दारुणः श्लेष्म संश्लेषणं स्यात् परिचर्मण्वं वा ।४। एवमे-
वैता व्याहृतयः सर्वस्यै⁴ त्रय्यै विद्यायै संश्लेषिण्यः⁵।५। अथ यद् ब्रह्मसदनात् तृणं निरस्यति
।६। शोधयत्येवैनत् तत् ।७। अथोपविशतीदमहमर्वावसोः सदसि सीदामीति ।८। अर्वा-
वसुर्ह वै देवानां ब्रह्मा ।९। तमेवैतत् पूर्वं⁶ सादयत्यरिष्टं यज्ञं तनुतादिति⁷ ।१०। अथोप-
विश्य जपति बृहस्पतिर्ब्रह्मेति ।११। बृहस्पतिर्ह वै देवानां ब्रह्मा ।१२ ॥७॥

¹ L. P. व्यृद्धं
² L. (var.) उपश्रुतो
³ IO. व्याहृतीमिविँ०
⁴ L. P. omit
⁵ IO. संश्लेषिणः; P. संश्लेष्ण्यः; L. P. Here ends Khaṇḍa 12
⁶ P. पूर्वं
⁷ L. (var.) तनुतादिति

तस्मिन्नेवैतदनुज्ञामिच्छते ।१। प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छत्या हविष्कृत उद्वा-
दनात् ।२। एतद् वै यज्ञस्य द्वारम् ।३। तदेवैतदशून्यं⁴ करोति ।४। इष्टे च स्विष्टकृत्या-
नुयाजानां प्रसवात् ।५। एतद्व वै यज्ञस्य द्वितीयं द्वारम् ।६। तदेवैतदशून्यं करोति ।७।
अथ यत्र ह तद् देवा यज्ञमतन्वत ।८। तत् सवित्रे प्राशित्रं परिजह्रुः ।९। तस्य पाणी

VI, 8, १०–10, १६ कौषीतकिब्राह्मणे 28
प्रचिच्छेद ।१०। तस्मै हिरण्मयौ प्रतिदधुः२ ।११। तस्माद्धिरण्मयपाणिरिति स्तुतः ।१२।
तद् भगाय परिजह्रुः ।१३। तस्याक्षिणी निर्जघान ।१४। तस्मादाहुरन्धो भग इति
।१५। तत् पूष्णे परिजह्रुः ।१६। तस्य दन्तान् परोवाप ।१७। तस्मादाहुरदन्तकः पूषा
करम्भभाग इति ।१८। ते देवा ऊचुः३ ।१९ ॥८॥
¹ L. P. तदेतदशून्यं ² L. (var.) प्रतिददुः ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 13
इन्द्रो वै देवानामोजिष्ठो बलिष्ठस्तस्मा एनत् परिहरतेति ।१। तत् तस्मै परिजह्रुः ।२।
तत् स ब्रह्मणा शमयांचकार ।३। तस्मादाहेन्द्रो ब्रह्मेति ।४। तत् प्रतीक्षते मित्रस्य त्वा
चक्षुषा प्रती

कौषीतकिब्राह्मणे — अध्याय ७

[पृष्ठ ३०]

VII, 1, १-३, १०      कौषीतकिब्राह्मणे      30
वाग् दीक्षा ।१। वाचा हि दीक्षते ।२। प्राणो दीक्षितः ।३। वाचा वै दीक्षया देवाः
प्राणेन दीक्षितेन सर्वान् कामानुभयतः परिगृह्यात्मन्नदधत ।४। तथो एवैतद् यजमानो
वाचैव दीक्षया प्राणेन दीक्षितेन सर्वान् कामानुभयतः परिगृह्यात्मन् धत्ते ।५। आग्ना-
वैष्णवमेकादशकपालं पुरोडाशं निर्वपति¹ ।६। अग्निवै देवानामवराध्यो॑ विष्णुः परार्ध्यः
।७। तद् यन्नैवैव देवानामवराध्यो॑ यन्न परार्ध्यः ।८। ताभ्यामेवैतत् सर्वा देवताः परिगृह्य
सलोकतामाप्नोति ।९। तस्मात् कामं पूर्वो दीक्षित्वा संसुनुयात्² ।१०। पूर्वस्य ह्यस्य
देवताः परिगृही

VII, 6, १–७, १६] कौषीतकिब्राह्मणे 32

स यत्राध्वर्यु रौद्रं भयानि जुहोति ।१। तदुप यजमानः पञ्चाहुतीर्जुहुयात् ।२। मनो मे
मनसा दीक्षतां स्वाहेति प्रथमाम् ।३। वाङ् मे वाचा दीक्षतां स्वाहेति द्वितीयाम् ।४।
प्राणो मे प्राणेन दीक्षतां स्वाहेति तृतीयाम् ।५। मध्ये प्राणमाह ।६। मध्ये ह्ययं प्राणः ।७।
चक्षुर्मे चक्षुषा दीक्षतां स्वाहेति चतुर्थीम् ।८। श्रोत्रं मे श्रोत्रेण दीक्षतां स्वाहेति पञ्चमीम्
।९। तदु ह स्माह कौषीतकिः ।१०। न होतव्याः ।११। अतिरिक्ता आहुतयः स्युर्यद्भूयेरन्
।१२। अध्वर्युमेव जुह्वन्तमनवारभ्य प्रतीकेरनुमन्त्रयेत ।१३। मनो मे मनसा दीक्षतामिति²
प्रथमाम् ।१४। वाङ् मे वाचा दीक्षतामिति² द्वितीयाम् ।१५। प्राणो मे प्राणेन दी

Here is the complete, line-by-line transcription of both pages in Markdown Devanagari, following the original layout, numbering, and apparatus:

[Left Page — p. 34]

VII, 9, ५-11, ११ कौषीतकिब्राह्मणे 34

तद् यत् पुरस्तात् पथ्यां स्वस्तिं यजति ।५। स्वस्त्ययनमेव तत् कुरुते स्वर्गस्य लोकस्य
समष्ट्यै ।६। अग्निं प्रथममुदयनीये यजति ।७। अथ सोममथ सवितारमथ पथ्यां स्वस्ति-
मथादितिम् ।८। इमं वै लोकमुदयनीयेन प्रत्येति ।९। तद् यत् परस्तात् पथ्यां स्वस्तिं
यजति ।१०। स्वस्त्ययनमेव तत् कुरुतेऽस्य लोकस्य समष्ट्यै ।११। ता वै पञ्च देवता
यजति ।१२। ताभिर्यत् किंच पञ्चविधमधिदैवतमध्यात्मं तत् सर्वमाप्नोति ।१३। तासां
याज्यापुरोनुवाक्याः ।१४। ता वै स्वस्तिमत्यः पथिमत्यः पारित्वत्यः प्रवत्यो नीतवत्यो
भवन्ति ।१५। मरुतो

VIII, 1, १-२, २६ कौषीतकिब्राह्मणे 36
आतिथ्येन ह वै देवा द्विपदश्च चतुष्पदश्च पशूनापुः ।१।¹ तथो एवैतद् यजमान आति-
थ्येनेव द्विपदश्च² चतुष्पदश्च पशूनाप्नोति ।२। आसन्ने हविष्यातिथ्येऽग्निं मन्थन्ति ।३।
शिरो वा एतद् यज्ञस्य यदातिथ्यम् ।४। प्राणोऽग्निः ।५। शीर्षंस्तत् प्राणं दधाति ।६।
द्वादशाप्रिमन्थनीया अन्वाह ।७। द्वादश वै मासाः संवत्सरः ।८। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।९।
अभि त्वा देव सवितरिति सावित्रीं प्रथमामन्वाह ।१०। सवितृप्रसूततायै ।११। सवितृप्र-
सूतस्य ह वै न काचन रिष्टिर्भवत्यरिष्ट्यै ।१२। मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथि-
वीयामन्वाह ।१३। प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्या एव ।१४। त्वामग्ने पुष्करादधीति
मथितवन्तं तृचं मथ्यमानायान्वाह ।१५। उत ब्रुवन्तु जन्तव इति जातवतीं जाताय
।१६। आ यं हस्ते न खादिनमिति हस्तवर्त्ती हस्तेन धार्यमाणाय ।१७। प्र देवं देववी-
तय इति प्रव्रतीं प्रह्रियमाणाय ।१८। आ जातं जातवेदसीत्यावतीमाह्रियमानाय ।१९।
अग्निनाग्निः समिध्यते त्वं ह्यग्ने अग्निनेति समिद्धवत्यौ समिध्यमानाय ।२०। तं मर्ज्यन्त
सुक्रतुमिति परिदधाति स्वेषु क्षयेषु वाजिनमित्यन्तवत्या ।२१। अन्तो वै क्षयः ।२२।
अन्तः परिधानीया ।२३। अन्तेऽन्तं दधाति ।२४ ।|१||
¹ ER. पशूनाप्नुवन्ति (seems to be an error) ² IO. omits च
¹⁻एतया न्वत्र च चातुर्मास्येषु च⁻¹ ।१। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया षोडश संपद्यन्ते ।२।
षोडशकलं वा इदं सर्वम्² ।३। अस्यैव सर्वस्याप्त्यै ।४। अथ यत्र पशुरालभ्यते ।५। तदेतां
पराचीमनूच्य यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति त्रिष्टुभा परिदधाति ।६। त्रैष्टुभाः पशवः
पशूनामेवाप्त्यै ।७। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया समदश संपद्यन्ते ।८। समदशो वै प्रजापतिः
।९। एतद् वा आर्धुकं³ कर्म यत् प्रजापतिसंमितम् ।१०। समदश सामिधेनीरन्वाह ।११।
समदशो वै प्रजापतिः ।१२। एतद् वा आर्धुकं कर्म यत् प्रजापतिसंमितम् ।१३। वार्त्र-
घ्नावाज्यभागौ भवतः पाप्मन एव वधाय ।१४। अथो हास्य पौर्णमासात् तन्नावदानितं
भवति ।१५। अतिथिमन्तौ हैके कुर्वन्ति ।१६। वार्त्रघ्नौ त्वेव स्थितौ ।१७। ऋग्याज्यौ
स्यातामिति हैक आहुः ।१८। ऋग्याज्या वा एता देवता उपसत्सु भवन्तीति वदन्तः
।१९। जुषाणाज्यौ त्वेव स्थितौ ।२०। सोमं सन्तं विष्णुरिति⁴ यजति ।२१। तद् यदेवेदं
क्रीतो विशतीव ।२२। तद् हैवास्य वैष्णवं रूपम् ।२३। यद्वेव सोमं सन्तं विष्णुरिति⁴
यजति ।२४। अत्तैवैतेन⁵ नाम्ना यद् विष्णुरिति ।२५। आद्योऽमुना यत् सोम इति ।२६।
37 प्रवर्ग्यः VIII, 2, २७-5, ६
तस्मात् सोम इति वदन्तो जुह्वत्येवं भक्षयन्ति ।२७। त्रिष्टुभौ हविषो याज्यापुरोनुवाक्ये
।२८। बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।२९। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।३० ।|२||
1-1 L. P. This sentence occurs after सर्वस्याप्त्यै (VIII. 2. ४) and forms the beginning of
Khaṇḍa 2 ² L. P. Here ends Khaṇḍa 1 ³ L. P. आर्धुकं ⁴ L. P. विष्णुमिति
⁵ L. P. अत्तैवैतेन
होतारं चित्ररथमध्वरस्य यस्त्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न इति संयाज्ये अतिथिमत्यौ
रथवत्यौ त्रिष्टुभावाग्रेय्यौ ।१। तद् यथा चतुःसमृद्धमेवं तत् ।२। उपनामुक उ एवैनं रथो
भवति य एते कुरुते ।३। इळान्तं भवति ।४। अभिक्रान्त्यै तद् रूपम् ।५। तद् यथोप-
प्रयाय स्वर्गस्य लोकस्य नेदीयस्तायां वसेदेवं तत् ।६। उपांशुहविष एता इष्टयो भवन्ति
दीक्षणीयाप्रायणीयातिथ्योपसदः ।७। रेतःसिक्तिर्वा एता इष्टयः ।८। उपांशु वै रेतः
सिच्यते ।९। उत्सृजन्तः कर्माणि यन्ति ।१०। पत्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया ।११। शंय्वन्ता
प्रायणीया ।१२। इळान्तातिथ्या ।१३। देवता उपसत्सु प्रतियजति ।१४। उत्सर्गं वै
प्रजापतिरेतैः कर्मभिः स्वर्गं लोकमैत् ।१५। तथो एवैतद् यजमान उत्सर्गमेवैतैः कर्मभिः
स्वर्गँ लोकमैति¹ ।१६ ।|३||
¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 2
शिरो वा एतद् यज्ञस्य यन्महावीरः ।१। तन्न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात् ।२। उपनामुक
उ एवैनमुत्तरो यज्ञो भवति यः प्रथमयज्ञे न प्रवृणक्ति ।३। कामं तु योऽनूचानः श्रोत्रियः
स्यात् तस्य प्रवृञ्ज्यात् ।४। आत्मा वै स यज्ञस्य ।५। आत्मनैव तद् यज्ञं समर्धयति ।६।
तदसौ वै महावीरो योऽसौ तपति ।७। एतमेव तत् प्रीणाति ।८। तमेकशतेनाभिहुयात्
।९। शतयोजने ह वा एष हितस्तपति¹ ।१०। स शतेनैवैनं² शतयोजनमध्वानं समश्रुते
।११। अथ यैकशततमी स यजमानलोकः ।१२। तमेतमात्मानं यजमानोऽभिसंभवति
।१३। यमेतमादित्ये पुरुषं वेदयन्ते ।१४। स इन्द्रः स प्रजापतिस्तद् ब्रह्म ।१५। तदत्रैव
यजमानः सर्वासां देवतानां सलोकतां सायुज्यमाप्नोति ।१६ ।|४||
¹ L. P. इतस्तपति ² L. शतेनैवैतं; P. शतेनैव तं
अनवानमभिहुयात् प्राणानां संतत्यै ।१। संतता इव हीमे प्राणाः ।२। उच्चैर्निरुक्तम-
भिहुयात् ।३। प्राणा वै स्तुभः¹ ।४। निरुक्तो ह्येषः ।५। वाग्देवत्यो ह्येषः ।६। सावि-

(dhma)? Look at line 50:हविर्हविष्मो महि सध्म दैव्यमिति पुराहूतेः- wait,पुराहूतेःorपुराहुतेः? पुराहुतेः(purāhuteḥ) - before the offering! Line 51:प्रापणातू ॥२३॥ पुनर्हविष्मवेमवानं तदयतायामानं करोति ॥२४॥ सूयवसाद् भगवती हि भूयाWait, let's examine line 51 very carefully: First word:प्रापणातूorप्रापणात्? It is प्रापणात् ॥२३॥Next:पुनर्हविष्मवेमवानं? Wait! In Sanskrit: "पुनर्हविष्मत्त्वाद्यतायामं करोति" or "पुनर्हविष्मत्वेनावनातं"? Let's read the characters in line 51: पु (pu) न (na) र् (r) ह (ha) वि (vi) ष्म (ṣma) त्त्वे (ttve) न (na) Wait, look at it: पुनर्हविष्मत्त्वेनावनातंorपुनर्हविष्मत्वेनावयातयामं`?
Wait, what's the idiom? "अयातयामं करोति"!
Let

VIII, 8, २७-9, २५ | कौषीतकिब्राह्मणे | 40

पशवोऽनुत्क्रामुका भवन्ति॑। २७। अथ वै सुते प्रवर्ग्र इत्याचक्षते स्तुते बहिष्पवमाने
। २८। तदश्विनौ देवा उपाह्वयन्त । २९। एतस्मिन् काले आग्नीध्रीये⁸ प्रवृञ्ज्युः । ३०।
तद् यथैवाद उपसत्सु । ३१। एवमेवाप्यत्र सुत्यायाम् । ३२। अनवानमेवोपचारः । ३३।
तद् यदा⁹ कर्मापवृज्येत¹⁰ । ३४। अथ पशुकर्म तायते । ३५। स एष महावीरो मध्यंदिनो-
त्सर्गः । ३६। तद् यदेतेन मध्यंदिने प्रचरन्ति । ३७। असौ वै महावीरो योऽसौ तपति । ३८।
एतमेव तत् प्रीणाति¹¹ । ३९। एतस्यैव तद् रूपं क्रियते¹² । ४० ॥ ४ ॥

¹ L. P. add अथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्वे भेषजमापः शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियतेऽथ
यदवकाशींश्चतिक्षते प्राणा वा अवकाशाः प्राणानेव तदात्मन्धत्तेऽथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्व भेषजमापः
शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियते ²⁻² IO. त्रयास्तिंशत्स्रर्वा ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
⁴ P. ॰त्थभिरूपा अभि॰ ⁵ L. (var.) सुवीर्यतायै ⁶ L. (var.), P. विपर्यस्यति ⁷ L. P.
add अथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्वे भेषजमापः शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियते ⁸ L. P.
आग्नीध्रीये ⁹ L. P. यथा ¹⁰ P. कर्माप्रवृज्यते ¹¹ L. P. प्रीणन्ति ¹² L. P. Here
ends Khaṇḍa 7

उपसदः । १। असुरा एषु लोकेषु पुरोऽकुर्वत । २। अयस्मयीमस्मिन् । ३। रजतामन्त-
रिक्षलोके । ४। हरिणीं हादो¹ दिवि चक्रिरे । ५। ते देवाः परिश्रितेष्वेपु² लोकेष्वेतं
पञ्चदशं वज्रमपश्यन् । ६। तिस्रः सामिधेन्यः समनूक्ता नव संपद्यन्ते । ७। षड् याज्या-
पुरोनुवाक्याः । ८। ताः पञ्चदश । ९। एतेन वै देवाः पञ्चदशेन वज्रेणैभ्यो लोकेभ्योऽसुरा-
ननुदन्त । १०। तथो एवैतद् यजमान एतेनैव पञ्चदशेन वज्रेणैभ्यो लोकेभ्यो द्विषतो
भ्रातृव्यान् नुदते । ११। उपसद्याय मीळ्हुष इत्येतं तृचं पूर्वाह्नेऽनुब्रूयात् । १२। उपसदो
होताः । १३। तद् वै कर्म समृद्धं यत् प्रथमेनाभिव्याह्रियते । १४। उपसद्यमिव वा एतदहर-
मुनादित्येन भवतीति । १५। इमां मे अग्ने समिधमित्यपराह्ने तद् रात्रे रूपम् । १६। समिद्ध-
मिव वा इममग्निं सायं पर्यासत इति । १७। अथ द्वितीयेऽहनि । १८। इमां मे अग्ने समि-
धमिति पूर्वाह्ने तदह्नो रूपम् । १९। समिद्धमिव वा एतदहरमुनादित्येन भवतीति । २०।
उपसद्याय मीळ्हुष इत्यपराह्ने तद् रात्रे रूपम् । २१। उपसद्यमिव वा इममग्निं सायं
पर्यासत इति । २२। ते वा³ उभे एव रूपे यज्जायेते⁴ । २३। तस्मादहरहर्विपर्यासमनुब्रूयात्
। २४। उभे रूपे उभौ कामा उपाप्तावसतामिति⁵ । २५ ॥ ५॥

¹ IO. हातो; BM¹. हार्पी ² L. (var.) परिस्तुतेष्वेपु, परिस्तुतेष्वेषु; P. परिश्रुतेष्वेषु
³ L. P. add एते ⁴ L. P. जायेते ⁵ L. P. उपाप्तावसत् इति

41 | उपसदः | VIII, 10, १-12, १२

अनवानमनुब्रूयात् प्राणानां संतत्यै । १। संतता इव हीमे प्राणाः । २। त्रिस्त्रिरेकैका-
मन्वाह¹ । ३। त्रयो वा इमे लोकाः । ४। इमानेव तल्लोकानाप्नोति । ५। ताः समनूक्ता
नव संपद्यन्ते । ६। षड् वा ऋतवस्त्रय इमे लोकाः । ७। एतदेव तदभिसंपद्यन्ते । ८। नैतं
निगदं ब्रूयाद् य एष² सामिधेनीषु । ९। उत्सृज्यन्ते ह निगदाः । १०। जामि ह स्याद् य
एतं निगदं ब्रूयात् । ११। नावाइयेच्चेनेति³ हैक आहुः । १२। किमु देवतानावावाह्य यजे-
दिति । १३। ऋच एवावाहयेत् । १४। अग्निमा वह सोममा वह विष्णुमा वहेति । १५।
ता वै तिस्रो देवता यजति । १६। त्रयो वा इमे लोकाः । १७। इमानेव तल्लोकान्
ज्योतिष्मतः करोति⁴ । १८ ॥ 10 ॥

¹ L. P. ॰काममनुब्रूयात् ² L. (var.) एषु, in all MSS. except IO. ³ L. ॰च्चनेदिति;
L. (var.), P. ॰च्चनेहिति ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 8

गायत्र्यावाग्नेय्यौ । १। गायत्रोऽयँल्लोकः । २। तदिमँल्लोकमाप्नोति । ३। त्रिष्टुभौ सौम्यौ
। ४। त्रैष्टुभोऽन्तरिक्षलोकः । ५। तदन्तरिक्षलोकमाप्नोति । ६। जगत्यौ वैष्णव्यौ । ७। जागतो
ऽसौ लोकः । ८। तदमूँल्लोकमाप्नोति । ९। ता वै विपर्यस्यति । १०। याः पूर्वाह्ने पुरोनुवा-
क्यास्ता अपराह्ने याज्याः करोति । ११। या याज्यास्ताः पुरोनुवाक्याः । १२। अयातया-
मतायै । १३। वषट्कारेण ह वा ऋग् यातयामा भवति समानेऽहन् । १४। अयातयामभिर्म
वषट्कृतमसदिति । १५। यद्वेव¹ विपर्यस्यति ग्रीवाणां स्थेम्ने । १६। तस्माद्द्वासां ग्रीवाणां
व्यतिषक्तानीव पर्वाणि भवन्ति । १७। आज्यहविषो देवताः । १८। पयोव्रतो यजमानः
। १९। तत् सलोम । २०। ताः परोवरीयसीरभ्युपेयात् त्रीनग्रे स्तानानथ द्वावथैकम् । २१।
परस्पर एव तल्लोकान् वरीयसः कुरुते । २२। नाभ्यभ्युन्द्येत । २३। स्वर्गं ह वा एते लोकम-
भिप्रयन्ति य उपसद उपयन्ति । २४ ॥ ११ ॥

¹ BM¹. IO. यद्वै

द्वादशो ह वा अन्तरुष्ट्यात्¹ स्वर्गो लोकः । १। स यः सकृदभ्युन्नयते । २। यथैकरात्रं
सार्थान् प्रोषिताननुप्रेयादेवं तत् । ३। यो द्वितीयम् । ४। यथा द्विरात्रमेवं तत् । ५। हीयते
तृतीयेन । ६। ²स्वर्गाँल्लोकान् नान्वश्नुते² । ७। अप्यनुगच्छेदेति ह स्माह पैङ्ग्यः । ८।
न त्वेवाभ्युन्नयेत । ९। यत्रैव कामयेत । १०। तत् पूर्वो गत्वा स्वर्गस्येव³ लोकस्यावस्येदिति
। ११। समाप्तिः श्रेयसीति ह स्माह कौषीतकिः । १२। ⁴सम्राजो भक्षेऽस्मन्⁴ दध्यानयेयुर्न

व्रते । १३। सोमो वै दधि । १४। अनन्तर्हितौ हास्य भक्षौ भवति समाप्नोति । १५।
उत⁵ यदि संक्रीणीयुः । १६। या मध्यमोपसत् । १७। तया द्व्यहमन्यतरे चरेयुः । १८।
आवपनं हि ⁶-सा । १९। इदमन्तरिक्षलोक-⁶ आयतनेन । २०। अथासमरमभ्युदेत्यथा-
समरमभ्युदेति⁷ । २१ ॥ १२॥
¹ L. P. अन्तरुष्याः; L. (var.) अन्तरुष्यात् ²-² L. स्वर्गाल्लोकाञ्चा० ³ L. P. BM¹. स्वर्गस्य
⁴-⁴ L. P. सम्राजोऽस्मै मक्षे ⁵ L. P. उते ⁶-⁶ L. (var.) सेधमन्त० ⁷ L. P. Here ends
Khaṇḍa 9

इति प्रथमदशकेऽष्टमोऽध्यायः

ब्रह्म वा अग्निः । १। तद् यदुपवसथेऽग्निं प्रणयन्ति । २। ब्रह्मणैव तद् यजमानस्य पाप्मा-
नमपघ्नन्ति । ३। पुरस्तादाहवनीयेन ।