कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ७७
शनस्तुत्यर्थः । “पुराकेशश्मश्रुवर्वपनात् यत्कामयेत तदश्नीयात् ” इतीष्टाशनं हि
प्रकृत्यैतच्छ्रूयते “व्रतᳪहे वास्यातोऽशनं भवति” इति । अतस्तत्संस्तव एवा-
यम्-अतो न स्वार्थे प्रमाणमिति न प्रतिनिधिनिवारणाय प्रभवति, तस्माद् व्रते-
ऽपि प्रतिनिधिर्भवत्येव । अथ चैवं सूत्रयोजना नियमशब्दव्रते प्रतिनिधेरप्रसङ्ग
इति युक्तं तन्नेति ॥ ८ ॥
एवमप्रसङ्ग इत्याकार प्रश्लेषः कार्यः
अथेदं चिन्त्यते, विहितस्य द्रव्यस्याभावे द्रव्यान्तरे प्रतिनिधित्वेनोपात्ते
छागाभावे मेषरूपे अनुवाचनप्रैषादौ किमूहं कृत्वा प्रतिनिहितद्रव्यशब्दस्य
प्रयोगः कार्यः, अग्नीषोमाभ्यां मेषस्य वपाया इत्येवम्, उत विहितद्रव्यशब्दस्यैव
अग्नीषोमाभ्यां छागस्येत्येवमेवेति (३-८-२-२६) । तत्र मन्त्रेण द्रव्यमभिधेयम्,
न चानूहितः प्रतिनिहितं द्रव्यं शक्नोत्यभिधातुम्, तस्मादूहित्वा प्रतिनिहितद्रव्य-
वाचिशब्दस्य प्रयोगे प्राप्त आह,
(प्रतिनिहितद्रव्यस्य श्रुतद्रव्याभिधायकशब्देनैवाभिधानम् )
शब्देऽविप्रतिपत्तिः ॥ १ । ४ । ९ ॥
प्रतिनिधावुपात्तेऽपि विहितद्रव्यवाचिनि शब्दे अविप्रतिपत्तिरविपरिणामः
अनूहो भवति, अग्नीषोमाभ्यां छागस्य वपाया इत्यनूहितमेव मेषेपि प्रयोज्यम्,
न तु मेषस्येत्येवं विपरिणतरूपमित्यर्थः। कुतः? प्रतिनिधिः श्रुतद्रव्यबुद्ध्या गृह्यते न
तु द्रव्यान्तरबुद्ध्या, अतश्छाग एवायमिति बुद्ध्या गृहीतत्वाच्छब्देनैवाभिधानम् ।
यद्यत्र मेषच्छागवत्साधनं भवेत्ततस्तत्प्रकाशकं मेषपदं प्रक्षिप्येत, न त्वेवम्; किं-
तर्हि, मेषगता ये छागांशास्त एवात्र साधनं ते च छागगता इव मेषगता अपि छा-
गशब्देनैव प्रकाशयितुं शक्यन्त इत्यनूहेनैव प्रयोगः । यत्र तु द्रव्यान्तरं वचनेन
विधीयते यथा “सरस्वतीं मेषीम्”ति (१३-२२-४) “ऐन्द्रं मेषम्”ति “ऐन्द्र
ऋषभः सारस्वतीं मेषीम्”ति तत्र द्रव्यान्तरबुद्धिर्भवति । तत्रोहोऽपि भवति । न
चात्रैवंविधं किमपि वचनमस्ति, तस्माद्बहूनामवयवानां सामान्याच्छ्रुतद्रव्यमेवेद-
मिति बुद्ध्या मेषादिद्रव्यस्य छागादिप्रतिनिधित्वेनोपादानम्, तेन श्रुतद्रव्यशब्दे-
नैवाभिधानं युक्तमिति साधूक्तम्, शब्देऽविप्रतिपत्तिरिति ॥ ९ ॥
यत्र तु वचनेन द्रव्यान्तरं विधीयते तत्र ऊहो भवतीत्युक्तम् “तेन सोमा-
भावे पूतिकानभिषुणुयात् ” इति पूतिकानां वाचनिकत्वादूहो भविष्यतीत्या-
शङ्क्याह—