काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २३८
कर्मणीत्येव । पूर्यतेर्द्धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति, ऊलोपश्चास्य पूर्यते-
रन्यतरस्यां भवति समुदायेन चेद्वर्षस्य प्रमाणमियत्ता गम्यते । गोष्पदपूरं वृष्टो
देवः । गोष्पदप्रं वृष्टो देवः । सातापूरं वृष्टो देवः । सीताप्रं वृष्टो देवः । अस्यग्रहणं
किमर्थम् । उपपदस्य मा भूत् । मूषिकाबिलपूरं वृष्टो देवः । मूषिकाबिलप्रम् ॥
चेले क्नोपेः ॥ ३३ ॥
कर्मणि इत्येव । क्नूयी शब्दे उन्दने च । अस्मात्ण्यन्ताद्धातोश्चेलार्थेषु
कर्मसु उपपदेषु णमुल् प्रत्ययो भवति वर्षप्रमाणे गम्यमाने । चेलक्नोपं वृष्टो
देवः । वस्त्रक्नोपं, वसनक्नोपम् ॥
निर्मूलसमूयोः कषः ॥ ३४ ॥
कर्मणीत्येव । निर्मूलसमूलशब्दयोः कर्मवाचिनोरुपपदयोः कषेर्द्धातोर्ण-
मु

२४० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
हस्ते वर्त्तिग्रहोः ॥ ३९ ॥
करणेत्येव । हस्तइत्यर्थग्रहणम् । वर्त्तिर्ण्यन्तः । हस्तवाचिनि करण-
उपपदे वर्त्तयतेर्गृह्णातेश्च णमुल् प्रत्ययो भवति । हस्तेन वर्त्तयति । हस्तवर्त्तं
वर्त्तयति । करवर्त्तम् । पाणिवर्त्तम् । ग्रहेः खल्वपि । हस्तेन गृह्णाति । हस्तग्राहं
गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम् ॥
स्वे पुषः ॥ ४० ॥
करणेत्येव । स्वइत्यर्थग्रहणम् । स्ववाचिनि करणे उपपदे पुषेर्द्धातोर्णमु-
ल्प्रत्ययो भवति । आत्मीयज्ञातिधनवचनः स्वशब्दः । स्वपोषं पुष्णाति । आत्म-
पोषम् । ज्ञातिपोषम् । पितृपोषम् । मातृपोषम् । धनपोषम् । रैपोषम् ॥
अधिकरणे बन्धः ॥ ४१ ॥
अधिकरणवाचिन्युपपदे बध्नातेर्द्धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । चक्रबन्धं बध्ना-
ति । कूटबन्धं बध्नाति । मुष्टिबन्धं बध्नाति । चोरकबन्धं बध्नाति । चोरके
बध्नातीत्यर्थः ॥
संज्ञायाम् ॥ ४२ ॥
संज्ञायां विषये बध्नातेर्द्धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । क्रौञ्चबन्धं बध्नाति ।
मयूरिकाबन्धं बध्नाति । मयूरिकाबन्धं बद्धः । अट्टालिकाबन्धं बद्धः । बन्धवि-
शेषाणां नामधेयान्येतानि ॥
कर्त्त्रोर्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः ॥ ४३ ॥
जीवपुरुषयोः कर्तृवाचिनोरुपपदयोर्यथासंख्यं नशिवहोर्द्धात्वोर्णमुल् प्रत्य-
यो भवति । जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थः । पुरुषवाहं वहति । पुरुषैः
प्रेष्यो भूत्वा वहतीत्यर्थः । कर्त्तरीति किम् । जीवेन नष्टः । पुरुषेणोढः ॥
ऊर्द्ध्वे शुषिपूर्योः ॥ ४४ ॥
कर्तृग्रहणमनुवर्त्तते ऊर्द्ध्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे शुषिपूर्योर्द्धात्वोर्णमुल् प्रत्य-
यो भवति । ऊर्द्ध्वशोषं शुष्यति । ऊर्द्ध्वं शुष्यतीत्यर्थः । ऊर्द्ध्वपूरं पूर्यते । ऊर्द्ध्वं
पूर्यतइत्यर्थः ॥
उपमाने कर्मणि च ॥ ४५ ॥
उपमीयते ऽनेनेत्युपमानम् । उपमाने कर्मण्युपपदे चकारात्कर्त्तरि धातो-
र्णमुल् प्रत्ययो भवति । घृतनिधायं निहितः । घृतमिव निहित इत्यर्थः । सुव-
र्णनिधायं निहितः । सुवर्णमिव निहितः । कर्तरि खल्वपि । वायसनाशं नष्टः ।
वायसवन्नष्टः । उष्ट्रकनाशम् । दन्तनाशम् ॥

ङ्गुलोत्कर्षम् ॥! त्र्यङ्गुलोत्कर्षम्hasत्र्य, which contrasts with द्व्य! "द्व्यङ्गुलोत्कर्षम्... त्र्यङ्गुलोत्कर्षम्"! Yes! Two fingers, three fingers! Dvyaṅgula and tryaṅgula! This confirms 100% that it is द्व्यङ्गुलोत्कर्षं, द्व्यङ्गुले, द्व्यङ्गुलेनोत्कर्षम्, त्र्यङ्गुलोत्कर्षम्`!

Now let's check सस्यादुदकं:
In L31:
द्व्यङ्गुलोत्कर्षं सस्यादुदकं
Wait, does it end in छिनत्ति on L32?
Yes, L32 starts with: छिनत्ति ।
So सस्यादुदकं छिनत्ति ।

Let's double-check all line breaks and sutra numbers:
॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २४१
कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः ॥ ४६ ॥
निर्मूलसमूलयोरित्येतदारभ्य कषादयः । एतेषु यथाविध्यनुप्रयोगो भ-
वति । यस्माद्धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति स एवानु प्रयोक्तव्यः । ननु धातुसम्बन्धे
*

": the first one is लोष्टग्राहम् ।, then लोष्टुं (with u-matra on ट? Yes, लोष्टुं ग्राहम्).

Line 10:
ग्राहम् । एवं नाम त्वरते यदायुधग्रहणमपि नाद्रियते । लोष्टादिकं यत्किं-

Line 11:
चिदासन्नं तद् गृह्णाति ॥

Line 12:
स्वाङ्गे ऽध्रुवे ॥ ५४ ॥

Line 13:
द्वितीयायामित्येव । अध्रुवे स्वाङ्गवाचिनि द्वितीयान्तउपपदे धातोर्ण-

Line 14:
मुल् प्रत्ययो भवति । अक्षिनिकाणं जल्पति । भ्रूविक्षेपं कथयति । अध्रुवेति

Line 15:
किम् । उत्क्षिप्य शिरः कथयति । यस्मिन्नङ्गे छिन्नेऽपि प्राणी न म्रियते तद्

Line 16:
ध्रुवम् । अद्रुवं मूर्त्तिमत्स्वाङ्गम् ॥
Wait, does it say "अद्रुवं" or "अध्रुवं"?
Look at the first letter: 'अ', then 'द्रु' or 'ध्रु'?
It has no top loop like 'ध',

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २४३
प्रवस्कन्दमवस्कन्दम् । व्याप्यमानासेव्यमानयोरिति किम् । गेहमनुप्रविश्य
भुङ्क्ते । ननु चाभीक्ष्ण्ये णमुल्विहित एव । आसेवा चाभीक्ष्ण्यमेव । किम-
र्थम्पुनरासेवायाँ णमुलुच्यते । क्त्वानिवृत्त्यर्थमिति चेत् । न, दृष्टत्वात्तस्य ।
द्वितीयापपदार्थे तर्हि वचनम् । उपपदसमासः पक्षे यथा स्यात् । तेन हि
सत्युपदाभावः ॥
अस्यतितृषोः क्रियान्तरे कालेषु ॥ ५७ ॥
द्वितीयायामित्येव । क्रियामन्तरयति क्रियान्तरः, क्रियाव्यवधायकः ।
क्रियान्तरे धात्वर्थे वर्त्तमानाभ्यामस्यतितृषिभ्यां द्वितीयान्तेषु कालवाचिषूपप-
देषु णमुलप्रत्ययो भवति । द्व्याहात्यासं गाः पाययति । द्व्यहमत्यसं गाः पाय-
यति । त्र्यहात्यासं गाः पाययति । द्व्यहतर्षं गाः पाययति । द्व्यहं तर्षं गाः
पाययति । अत्यसनेन तर्षणेन च गवां पानक्रिया व्यवधीयते । विक्षिप्ताते ।
चाद्य पाययित्वा द्व्यहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः । अस्यतितृषोरिति किम् ।
द्व्यहमुपोष्य भुङ्क्ते । क्रियान्तरइति किम् । अहरत्यस्येषून् गतः । न गतिर्व्य-
वधीयते । कालेष्विति किम् । योजनमत्यस्य गाः पाययति । आध्वकर्मकम-
त्यसनं व्यवधायकं न कालकर्मकम् ॥
नाम्न्यादिशिग्रहोः ॥ ५८ ॥
द्वितीयायामित्येव । नामशब्दे द्वितीयान्तउपपदे आदिशेर्ग्रहेश्च धातो-
र्णमुलप्रत्ययो भवति । नामादेशमाचष्टे । नामग्राहमाचष्टे ॥
अव्यये ऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ ॥ ५९ ॥
*अव्ययउपपदे ऽयथाभिप्रेताख्याने गम्यमाने करोतेः क्त्वाणमुलौ भवतः ।
ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः, किं तर्हि वृषल नीचैः कृत्याचष्टे । नीचैः कृत्वा ।
नीचैःकारम् । उच्चैर्वाम प्रियमाख्येयम् । ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणी, किं तर्हि
वृषलोच्चैः कृत्याचष्टे । उच्चैः कृत्वा । उच्चैः कारम् । नीचैर्वामाप्रियमाख्येयम् ।
अयथाभिप्रेताख्यानइति किम् । उच्चैः कृत्वा ऽऽचष्टे पुत्रस्ते जात इति ।
क्त्वाग्रहणं किम् । यावता सर्वस्मिन्नेवात्र प्रकरणे वासरूपेण क्त्वा भवतीत्यु-
क्तम् । समासार्थं वचनम् । तथा च क्त्वा चेत्यस्मिन्सूत्रे तृतीयाप्रभृतीन्यन्यत-
रस्यामिति वर्त्तते । णमुलधिकारे पुनर्णमुलग्रहणं तुल्यकक्षत्वज्ञापनार्थम् ।
तेनोत्तरत्र द्वयोरप्यनुवृत्तिर्भविष्यति ॥
तिर्यच्यपवर्गे ॥ ६० ॥

• द्वितीयायामित्येवेति कुत्र चिदधिकम् ।

२४४ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
तिर्यक्शब्दउपपदे कृञः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतो ऽपवर्गे गम्यमाने ।
अपवर्गः समाप्तिः । तिर्यक्कृत्य गतः । तिर्यङ्कृत्वा गतः । तिर्यक्कारं गतः ।
समाप्य गत इत्यर्थः । अपवर्गे इति किम् । तिर्यक्कृत्वा काष्ठं गतः । तिर्यचीति
शब्दानुकरणम् । न च प्रकृतिवदनुकरणेन भवितव्यम् । अनुक्रियमाणरूपवि-
नाशप्रसङ्गात् । एतदोश, अदसोमादिति ॥
स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः ॥ ६१ ॥
तस्प्रत्ययो यतः स्वाङ्गात्तदेवमुच्यते । तस्प्रत्यये स्वाङ्गवाचिन्युपपदे करोते-
र्भवतेश्च धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । यथासंख्यमत्र नेष्यते । अस्वारित-
त्वात् । मुखतःकृत्य गतः । मुखतः कृत्वा गतः मुखतःकारं गतः । पृष्ठतःकृत्य गतः ।
पृष्ठतः कृत्वा गतः । पृष्ठतःकारं गतः । मुखतोभूय तिष्ठति । मुखतो भूत्वा
तिष्ठति । मुखतोभावं तिष्ठति । पृष्ठतोभूय गतः । पृष्ठतो भूत्वा । पृष्ठतोभावम् ।
स्वाङ्गादिति किम् । सर्वतः कृत्वा गतः । तस्ग्रहणं किम् । मुखीकृत्य गतः । मुखी-
भूय गतः । प्रत्ययग्रहणं किम् । मुखे तस्यतीति मुखतः, मुखतः कृत्वा गतः ॥
नाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे ॥ ६२ ॥
नार्थो धार्थश्च प्रत्ययो यस्मात्स एवमुच्यते । नाधार्थप्रत्यये शब्दे
च्व्यर्थउपपदे कृभ्वोर्धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । अनाना नाना कृत्वा
गतः, नानाकृत्य गतः । नाना कृत्वा गतः । नानाकारं गतः । विनाकृत्य गतः ।
विना कृत्वा गतः । विनाकारं गतः । नानाभूय गतः । नाना भूत्वा गतः ।
नानाभावं गतः । विनाभूय गतः । विना भूत्वा गतः । विनाभावं गतः । द्विधा-
कृत्य गतः । द्विधाकारं गतः । द्विधा कृत्वा गतः । द्विधाभूय गतः । द्विधा
भूत्वा गतः । द्विधाभावं गतः । द्वैधंकृत्य गतः । द्वैधं कृत्वा गतः । द्वैधंकारं
गतः । द्वैधंभूय गतः । द्वैधं भूत्वा गतः । द्वैधंभावं गतः । प्रत्ययग्रहणं किम् ।
हिरुक् कृत्वा । पृथक् कृत्वा । च्व्यर्थेति किम् । नाना कृत्वा काष्ठानि गतः ।
धार्थमर्थग्रहणं, न पुनरेक एव विनञ्भ्यां नानाञाविति ॥
तूष्णीमि भुवः ॥ ६३ ॥
तूष्णींशब्दउपपदे भवतेर्धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । तूष्णींभूय ।
तूष्णीं भूत्वा । तूष्णींभावम् । भूग्रहणं कृञो निवृत्त्यर्थम् ॥
अन्वच्यानुलोम्ये ॥ ६४ ॥
अन्वक्शब्दउपपदे भवतेर्धातोरानुलोम्ये क्त्वाणमुलौ भवतः । आनुलो-
म्यमनुलोमता, अनुकूलत्वं परचित्तानुविधानम् । अन्वग्भूयास्ते । अन्वग्भूत्वास्ते ।
अन्वग्भावमास्ते । आनुलोम्येति किम् । अन्वग्भूत्वा तिष्ठति ॥

॥ काशिका ॥ ३ । ४ ॥ २४५
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहाहार्थास्त्य-
र्थेषु तुमुन् ॥ ६५ ॥
शकादिषूपपदेष्वास्त्यर्थेषु वा धातुमात्रात्तुमुन् प्रत्ययो भवति । अक्रि-
यार्थोपपदार्थोयमारम्भः । शक्नोति भोक्तुम् । धृष्णोति भोक्तुम् । जानाति
भोक्तुम् । ग्लायति भोक्तुम् । घटते भोक्तुम् । आरभते भोक्तुम् । लभते भोक्तुम् ।
प्रक्रमते भोक्तुम् । सहते भोक्तुम् । अर्हति भोक्तुम् । आस्त्यर्थेषु खल्वपि । अस्ति
भोक्तुम् । भवति भोक्तुम् । विद्यते भोक्तुम् ॥
पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु ॥ ६६ ॥
पर्याप्तिरन्यूनता । पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषूपपदेषु धातोस्तुमुन्प्रत्ययो
भवति । पर्याप्तो भोक्तुम् । अलं भोक्तुम् । भोक्तुं पारयति । पर्याप्तिवचनेष्विति
किम् । अलं कृत्वा । अलमर्थेष्विति किम् । पर्याप्तं भुङ्क्ते । पूर्वसूत्रे शक्ति-
ग्रहणमनलमर्थम् । शक्यमेवं कर्तुमिति ॥
कर्त्तरि कृत् ॥ ६७ ॥
कृतसंज्ञकाः प्रत्ययाः कर्तरि कारके भवन्ति । कृदुत्पत्तिवाक्यानामयमर्थ-
शेषः । तत्र येष्वर्थादेशो नास्ति तत्रेदमुपतिष्ठते । अर्थाकाङ्क्षित्वात् । न
ख्युनादिवाक्येषु । साक्षादर्थनिर्देशे सति तेषां निराकाङ्क्षत्वात् । कारकः ।
कर्त्ता । नन्दनः । ग्राही । पचः ॥
भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लांव्यापात्या वा ॥ ६८ ॥
भव्यादयः शब्दाः कर्त्तरि वा निपात्यन्ते । तयोरेव कृत्यक्तखलर्था इति
भावकर्मणोः प्राप्तयोः कर्त्ता च वाच्यः पक्षे उच्यते । भवत्यसौ भव्यः । भव्य-
मनेनेति वा । गेयो माणवकः साम्नां, गेयानि माणवकेन सामानीति वा ।
प्रवचनीयो गुरुः स्वाध्यायस्य । प्रवचनीयो गुरुणा स्वाध्याय इति वा । उप-
स्थानीयो ऽन्तेवासी गुरोः । उपस्थानीयः शिष्येण वा गुरुः । जायते ऽसौ
जन्यः । जन्यमनेनेति वा । आप्लवते ऽसावाप्लाव्यः । आप्लाव्यमनेनेति वा ।
आपातत्यसावापात्यः । आपात्यमनेनेति वा ॥
लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः ॥ ६६ ॥
ल इत्युत्सृष्टानुबन्धं सामान्यं गृह्यते । प्रथमाबहुवचनं चैतत् । लकाराः
कर्मणि कारके भवन्ति । चकारात्कर्त्तरि च । अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे भवन्ति ।
पुनश्चकारात्कर्त्तरि च । गम्यते ग्रामो देवदत्तेन । गच्छति ग्रामं देवदत्तः । अकर्म-
केभ्यः । आस्यते देवदत्तेन । आस्ते देवदत्तः । सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति ॥

२४६ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः ॥ ७० ॥
तयोरेव भावकर्मणोः कृत्यसंज्ञकाः क्तखलर्थाश्च प्रत्यया भवन्ति । एवकारः
कर्तुरपकर्षणाथः । कृत्याः कर्मणि । कर्त्तव्यः कटो भवता । भोक्तव्य ओदनो
भवता । भावे । आशितव्यं भवता । शयितव्यं भवता । क्तः कर्मणि । कृतः कटो
भवता । भुक्त ओदनो भवता । भावे । आसितं भवता । शयितं भवता । खलर्थाः
कर्मणि । ईषत्करः कटो भवता । सुकरः । दुष्करः । भावे । ईषदाढ्यंभवं भवता ।
स्वाढंभवं भवता । भावे चाकर्मकेभ्य इत्यनुवृत्तेस्सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति ॥
आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च ॥ ७१ ॥
आदिकर्मणि यः क्तो विहितः स कर्तरि भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं
भावकर्मणोः । आदिभूतः क्रियाक्षण आदिकर्म, तस्मिन्नादिकर्मणि भूतत्वेन
विवक्षिते यः क्तो विहितस्तस्यायमर्थनिर्देशः । प्रकृतः कटं देवदत्तः । प्रकृतः
कटो देवदत्तेन । प्रकृतं देवदत्तेन । प्रभुक्त ओदनं देवदत्तः । प्रभुक्त ओदनो
देवदत्तेन । प्रभुक्तं देवदत्तेन ॥
गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थासासवसजनरुहजी-
र्यतिभ्यश्च ॥ ७२ ॥
गत्यर्थेभ्यो धातुभ्यो ऽकर्मकेभ्यः श्लिषादिभ्यश्च यः क्तः स कर्तरि
भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं च भावकर्मणोः । गतो देवदत्तो ग्रामम् । गतो
देवदत्तेन ग्रामः । गतं देवदत्तेन । अकर्मकेभ्यः । म्लानो भवान् । म्लानं भवता ।
आसितो भवान् । आसितं भवता । श्लिष । उपश्लिष्टो गुरुं भवान् । उप-
श्लिष्टो गुरुर्भवता । उपश्लिष्टं भवता । शीङ् । उपशयितो गुरुं भवान् ।
उपशयितो गुरुर्भवता । उपशयितं भवता । उपस्थितो गुरुं भवान् । उपस्थितो
गुरुर्भवता । उपस्थितं भवता । आस । उपासितो गुरुं भवान् । उपासितो
गुरुर्भवता । उपासितं भवता । वस । अनूषितो गुरुं भवान् । अनूषितो गुरु-
र्भवता । अनूषितं भवता । जन । अनुजातो माणवको माणविकाम् । अनुजाता
माणवकेन माणविका । अनुजातं माणवकेन । रुह । आरूढो वृक्षं भवान् ।
आरूढो वृक्षो भवता । आरूढं भवता । जीर्यति । अनुजीर्णो वृषलीं देवदत्तः ।
अनुजीर्णा वृषली देवदत्तेन । अनुजीर्णं देवदत्तेन । श्लिषादयस्सोपसर्गास्सक-
र्मका भवन्ति तदर्थमेषामुपादानम् ॥
दाशगोघ्नौ संप्रदाने ॥ ७३ ॥
दाशगोघ्नौ शब्दौ संप्रदाने कारके निपात्येते । दाश दाने, ततः पचा-
द्यच् । स कृत्यसंज्ञकत्वात्कर्तरि प्राप्तः, संप्रदाने निपात्यते । दाशन्ति तस्मा-

• इति दाशः । आगताय तस्मै दातुं गां घ्नन्तीति गोघ्नो ऽतिथिः । टगञ्र्निपा-
  त्येते । निपातनसामर्थ्यादेव गोघ्न ऋत्विगादिरुच्यते, न तु चण्डालादिः ।
  आसत्यपि च गोहनने तस्य योग्यतया गोघ्न इत्यभिधीयते ॥
  भीमादयो ऽपादाने ॥ ७४ ॥
  भीमादयः शब्दा अपादाने निपात्यन्ते । उणादिप्रत्ययान्ता एते ।
  श्याधूशूभ्यो मक् भियष्षुक्वेत्येवमादयः । ताभ्यामन्यत्रोणादय इति पर्युदासे प्राप्ते
  निपातनमारभ्यते । भीमः । भीष्मः । भयानकः । वहः । वरुः । भूमिः । रजः ।
  संस्कारः । संक्रन्दनः । प्रपतनः । समुद्रः । सुचः । सुक् । खलतिः ॥
  ताभ्यामन्यत्रोणादयः ॥ ७५ ॥
  उणादयः शब्दास्ताभ्यामपादानसंप्रदानाभ्यामन्यत्र कारके भवन्ति ।
  कृत्त्वात् कर्त्तर्येव प्राप्ताः कर्मादिषु कथ्यन्ते । ताभ्यामिति संप्रदानार्थे प्रत्यव-
  मर्शः । अन्यथा अपादानमेव पर्युदस्येत, अनन्तरत्वात् । कृषितो ऽसौ कृषिः ।
  तन्यतइति तन्तुः । वृत्तमिति वर्त्म । चरितं चर्म ॥
  क्तो ऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः ॥ ७६ ॥
  ध्रौव्यार्था अकर्मकाः प्रत्यवसानार्था अभ्यवहारार्था इति स्वनिकायप्र-
  सिद्धिः । ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यो यः क्तो विहितः सो ऽधिकरणे भवति ।
  चकाराद्यथाप्राप्तं च ध्रौव्यार्थेभ्यः कर्तृभावाधिकरणेषु, गत्यर्थेभ्यः कर्तृकर्मभा-
  वाधिकरणेषु, प्रत्यवसानार्थेभ्यः कर्मभावाधिकरणेषु । ध्रौव्यार्थेभ्यस्तावत् ।
  आसितो देवदत्तः । आसितं तेन । इदमेषामासितम् । गत्यर्थेभ्यः । यातो
  देवदत्तो ग्रामम् । यातो देवदत्तेन ग्रामः । यातं देवदत्तेन । इदमेषां यातम् ।
  प्रत्यवसानार्थेभ्यः । भुक्त ओदनो देवदत्तेन । भुक्त ओदनं देवदत्तः । देवदत्तेन
  भुक्तम् । इदमेषां भुक्तम् । कथं भुक्ता ब्राह्मणाः, पीता गाव इति । चकारो
  ऽन्वर्थीयः । भुक्तमेषामस्ति पीतमेषामस्तीति ॥
  लस्य ॥ ७७ ॥
  लस्येत्ययमधिकारः । अकार उच्चारणार्थः । लकारमात्रं स्थानित्वेना-
  धिक्रियते । यदिद ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो लस्येत्येवं तद्वेदितव्यम् । किं चेदं
  लस्येति । दश लकारा अनुबन्धविशिष्टा विहिता अर्थविशेषे कालविशेषे च,
  तेषां विशेषकराननुबन्धानुत्सृज्य यत्सामान्यं तद्गृह्यते । षट्टित्, श्वत्वारो ङि-
  तः । अक्षरसमाम्नायवदानुपूर्व्या कथ्यन्ते । लट् । लिट् । लुट् । लृट् । लोट् ।
  लेट् । लङ् । लिङ् । लुङ् । लृङ् । इति । लकारमात्रस्य ग्रहणं कस्मान्न भव-
  ति लुनाति लूनात् इति । धात्वधिकारो ऽनुवर्तते । कर्त्रादयश्च विशेष्याः ।

२४८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझाथासायां-
ध्वमिड्वहिमहिङ् ॥ ७८ ॥
लस्य तिवादय आदेशा भवन्ति । तिप्सिप्मिपां पकारः स्वरार्थः ।
इटष्टकार इटोदिति विशेषणार्थः । तिबादिभिरादेशैस्तुल्यत्वाच्च देशविध्यर्थः ।
महिङो ङकारस्तिङिति प्रत्याहारग्रहणार्थः । पचति । पचतः । पचन्ति ।
पचसि । पचथः । पचथ । पचामि । पचावः । पचामः । पचते । पचेते । पचन्ते ।
पचसे । पचेथे । पचध्वे । पचे । पचावहे । पचामहे । एवमन्येष्वपि लकारेषूदाहार्यम्॥
टित आत्मने पदानां टेरे ॥ ७९ ॥
टितो लकारस्य स्थाने यान्यात्मनेपदानि तेषां टेरेकारादेशो भवति ।
तथा चैवोदाहृतम् । इह कस्मान्न भवति । पचमानो यजमानः । प्रकृतैस्तिबा-

॥ काशिका ॥ ३ । ४ ॥ २४५
न च भवति । ब्रवीति । ब्रूतः । ब्रुवन्ति । ब्रवीषि । ब्रूथः । पञ्चानामिति
किम् । ब्रूथ । ब्रवीमि । ब्रूवः । ब्रूमः । आदित इति किम् । परेषां मा भूत ।
ब्रुव इति पुनर्वचनं स्थान्यर्थे, परस्मैपदानामेव हि स्यात् ॥
लोटो लङ्वत् ॥ ८५ ॥
अतिदेशो ऽयम् । लोटो लङ्वत्कार्यं भवति । तामादयस्सलोपश्च ।
पचताम् । पचतम् । पचत । पचाव । पचाम । अडाटौ कस्मान्न भवतः, तथा
भेर्जुसादेशो लङः शाकटायनस्यैवेति । वान्तु । यान्तु । विदो लटो वेत्यतो
वाग्रहणमनुवर्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा भविष्यति ॥
एरुः ॥ ८६ ॥
लोट इत्येव । लोटादेशानामिकारस्य उकारादेशो भवति । पचतु ।
पचन्तु ॥ हिन्योर्हस्वप्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ न वोच्चारणसामर्थ्यात् । अथ
वा वेति वर्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा ॥
सेर्ह्यपिच्च ॥ ८७ ॥
लोट इत्येव । लोटादेशस्य सेर्

२५० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
लोट इत्येव। लोट्संबन्धिन उत्तमपुरुषस्याडागमो भवति, स चोत्तमपुरुषः
पिद्भवति। करवाणि। करवाव। करवाम। करवै। करवावहै। करवामहै॥
एत ऐ ॥ ९३ ॥
लोडोत्तमस्येति वर्तते। लोडोत्तमसंबन्धिन एकारस्य ऐकारादेशो भवति।
आमोपवादः। करवै। करवावहै। करवामहै। इह कस्मान्न भवति। पचा-
वेदं, पचामेदम्। बहिरङ्गलक्षणत्वादुत्त्वस्य॥
लेटो ऽडाटौ ॥ ९४ ॥
लेटो ऽडाटावागमौ भवतः पर्यायेण। जोषिषत्। तारिषत्। मन्दि-
षत्। पताति विद्युत्। उदधिं च्यावयाति॥
आत ऐ ॥ ९५ ॥
लेट् इत्येव। लेट्संबन्धिन आकारस्य ऐकारादेशो भवति। प्रथमपुरुष-
मध्यमपुरुषात्मनेपदद्विवचनयोः। मन्त्रयैते। मन्त्रयैथे। करवैते। करवैथे।
आटः कस्मान्न भवति। विधानसामर्थ्यात्॥
वैतो ऽन्यत्र ॥ ९६ ॥
लेट इत्येव। लोट्संबन्धिन एकारस्य वा ऐकारादेशो भवति। अन्य-
त्रेत्यनन्तरो विधिरपेक्ष्यते। आत ऐ इत्येतद्विषयं वर्जयित्वा एत ऐ भवति।
सप्ताहानि शयै। अहमेव पशूनामीशै। मदया एव वो यहा गृहान्तै। मङ्गे-
रुत्तान्येव वः पात्राण्युच्यन्तै। न च भवति। यत्र क्व च ते मनो दत्तं दध-
सउत्तरम्। अन्यत्रेति किम्। मन्त्रयैते। मन्त्रयैथे॥
इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ॥ ९७ ॥
[L2

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २५१
इतश्च ॥ १०० ॥
ङित इत्येव । ङिल्लकारसंबन्धिन इकारस्य नित्यं लोपो भवति ।
अपचत् । अपाक्षीत् । परस्मैपदेष्वित्येव । अपचावहि । अपचामहि ॥
तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः ॥ १०१ ॥
ङित इत्येव । ङिल्लकारसंबन्धिनां चतुर्णां यथासंख्यं तामादय आदेशा
भवन्ति । अपचताम् । अपचतम् । अपचत । अपचम् । अपाक्ताम् । अपाक्तम् ।
अपाक्त । अपाक्षम् ॥
लिङस्सीयुट् ॥ १०२ ॥
लिङादेशानां सीयुडागमो भवति । टकारो देशविध्यर्थः । उकार उच्चा-
रणार्थः । पचेत । पचेयाताम् । पचेरन् । पचीष्ट । पचीयास्ताम् । पचीरन् ॥
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च ॥ १०३ ॥
लिङ इत्येव । परस्मैपदविषयस्य लिङो यासुडागमो भवति, सीयुटो-
पवादः, स चोदात्तो भवति, ङिच्च । आगमानुदात्तत्वे प्राप्ते, ङित्त्वं तु लिङ
एव विधीयते, तत्र तत्कार्याणां संभवाद्, नागमस्य । कुर्यात् । कुर्याताम् ।
कुर्युः । स्थानिवद्भावादेव लिङादेशस्य ङित्त्वे सिद्धे यासुटो ङिद्वचनं ज्ञापकार्थं
लकाराश्रयङित्त्वमादेशानां न भवतीति । अचिनवम् । अकरवम् ॥
किदाशिषि ॥ १०४ ॥
आशिषि यो लिङ् तस्य यासुडागमो भवति, स चोदात्तः, किद्भवति ।
प्रत्ययस्यैवेदं कित्त्वं नागमस्य प्रयोजनाभावात् । ङित्त्वे प्राप्ते कित्त्वं विधी-
यते । गुणवृद्धिप्रतिषेधस्तुल्यः, संप्रसारणं जागर्तेर्गुणे च विशेषः । इष्यात् ।
इष्यास्ताम् । इष्यासुः । जागर्यात् । जागर्यास्ताम् । जागर्यासुः । आशिषीति
किम् । वद्यात् । जागृयात् ॥
झस्य रन् ॥ १०५ ॥
लिङ इत्येव । झस्य लिङादेशस्य रन्नित्ययमादेशो भवति । झोन्ताप-
वादः । पचेरन् । यजेरन् । कृषीरन् ॥
इटो ऽत् ॥ १०६ ॥
लिङादेशस्य इटो ऽदित्ययमादेशो भवति । पचेय । यजेय । कृषीय ।
हृषीय । तकारस्येत्संज्ञाप्रतिषेधः प्राप्नोति न विभक्तौ तुस्मा इति । नेवाय-
मादेशावयवस्तकारः, किं तर्हि मुखसुखार्थ उच्चार्यते । आगमस्येटो ग्रहणं न
भवति, अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येति ॥

२५२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
सुट् तिथ्योः ॥ १०७ ॥
लिङ् इत्येव । लिङ्‌संबन्धिनोस्तकारथकारयोः सुडागमो भवति
तकारथकारावागमिनौ । लिङ् तद्विशेषणम् । सीयुटस्तु लिङेवागमी । तेन
भिन्नविषयत्वात्सुटा बाधनं न भवति । तकारे दूकार उच्चारणार्थः । कृषीष्ट
कृषीयास्ताम् । कृषीरन् । कृषीष्ठाः । कृषीयास्थाम् ॥
झेर्जुस् ॥ १०८ ॥
लिङ् इत्येव । लिङादेशस्य झेर्जुस् आदेशो भवति । झोन्तापवादः ।
पचेयुः । यजेयुः ॥
सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च ॥ १०९ ॥
अलिङर्थ आरम्भः । सिचः परस्य चाभ्यस्तसंज्ञकेभ्यो वेत्तेश्चोत्तरस्य जुस्
आदेशो भवति । अभ्यस्तविदिग्रहणमसिजर्थम् । ङित इति चानुवर्त्तते । सिच-
स्तावत् । अकार्षुः । अहार्षुः । अभ्यस्तात् । अबिभयुः । अजिह्युः । अजा-
गरुः । विदेः । अविदुः ॥
आतः ॥ ११० ॥
सिज्ग्रहणमनुवर्त्तते । सिच आकारान्ताच्च परस्य झेर्जुसादेशो भवति ।
कथमाभ्यामानन्तर्यं, सिज्लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन सिचोनन्तरः श्रुत्या चाका-
रान्तादिति । अदुः । अधुः । अस्थुः । तकारो मुखसुखार्थः । पूर्वेणैव सिद्धे
नियमार्थं वचनम् । आत एव सिज्लुगन्तान्नान्यस्मादिति । अभूवन् । प्रत्यय-
लक्षणेन जुस्प्राप्तः प्रतिषिध्यते । तुल्यजातीयापेक्षत्वान्नियमस्य । श्रूयमाणे हि
सिचि भवत्येव । अकार्षुः । अहार्षुः ॥
लङः शाकटायनस्यैव ॥ १११ ॥
आत इत्येव । आकारान्तादुत्तरस्य लङादेशस्य झेर्जुसादेशो भवति
शाकटायनस्याचार्यस्य मतेन । अयुः । अवुः । अन्येषां मते । अयान् । ननु
ङित इत्यनुवर्त्तते । अत्र लङेवाकारान्तादनन्तरो ङित्संभवति नान्यः, तत्किं
लङ्ग्रहणेन । एवं तर्हि लङेव यो लङ् विहितस्तस्य यथा स्यात् । लड्वद्भावेन
यस्तस्य मा भूत् । लोटो लङ्वदिति । यान्तु । वान्तु । सिजभ्यस्तविदिभ्य-
श्चेत्ययमपि झेर्जुस् लोटो न भवति । बिभ्यतु । जाग्रतु । विदन्तु । जुस्भा-
वमात्रं हि मुख्येन लङा विशेष्यते । एवकार उत्तरार्थः ॥
द्विषश्च ॥ ११२ ॥
लङः शाकटायनस्यैवेत्येव । द्विषः परस्य लङादेशस्य झेर्जुसादेशो
भवति शाकटायनस्याचार्यस्य मतेन । अद्विषुः अन्येषां मते । अद्विषन् ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण है:

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २५३
तिङ्शित्सार्वधातुकम् ॥ ११३ ॥
तिङः शितश्च प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञा भवन्ति । नयति । स्वपिति ।
रोदिति । पचमानः । यजमानः । सार्वधातुकप्रदेशाः सार्वधातुके यगित्ये-
वमादयः ॥
आर्धधातुकं शेषः ॥ ११४ ॥
तिङः शितश्च वर्जयित्वा ऽन्यः प्रत्ययः शेषो धातुसंशब्देन विहित
आर्धधातुकसंज्ञो भवति । लविता । लवितुम् । लवितव्यम् । धातोरित्येव ।
वृत्तत्वं वृत्तता ऽस्ति । लभ्याम् । लूभिः । जुगुप्सते ॥
लिट् च ॥ ११५ ॥
लिडादेशस्तिङार्धधातुकसंज्ञो भवति । सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः ।
पेचिव । शेकिव । जग्ले । मम्ले । ननु चैकसंज्ञाधिकारादन्यत्र समावेशो भवति ।
[

२५४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥
॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
ङ्याप्प्रातिपदिकात् ॥ १ ॥
अधिकारोऽयम् । यदिह ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम आपञ्चमाध्यायपरिसमाप्ते-
ङ्याप्प्रातिपदिकादित्येवं तद्वेदितव्यम् । स्वादिषु कपपर्यन्तेषु प्रकृतिरधिक्रि-
यते । ङीब्ङीष्ङीनां सामान्येन ग्रहणं ङीति । टाब्डाप्चापामाबिति । प्राति-
पदिकमुक्तमर्थवत्कृतत्तद्धितसमासाश्चेति । तेषांसमाहारनिर्देशो ङ्याप्प्रातिपदि-
कादिति । यद्यपि च प्रत्ययपरत्वेन पारिशेष्यादियमेव प्रकृतिर्लभ्यते, तथापि
वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्व्यजलक्षणप्रत्ययविधौ तत्संप्रत्ययार्थं ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणं
कर्त्तव्यम् । इतरथा हि समर्थविशेषणमेतत्स्यात् । अथ ङ्याब्ग्रहणं किं, न
प्रातिपदिकग्रहणेन लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीत्येव सिद्धम् । नैतदस्ति ।
स्वरूपविधिविषये परिभाषेयं प्रातिपदिकस्वरूपग्रहणे सति लिङ्गविशिष्टग्रहणं
भवतीति । तथा च युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिरिति ज्ञापकस्यास्ता-
दृशमेव । किं च तदन्तात्तद्धितविधानार्थं ङ्याब्ग्रहणम् । कालितरा । हरि-
णितरा । खट्वातरा । मालातरा । इति । विप्रतिषेधात्तद्धितबलीयस्त्वं स्यात् ॥
स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्यांभ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्-
ङसोसाम्ङ्योस्सुप् ॥ २ ॥
ङ्याप्प्रातिपदिकादित्यधिकृतम् । ङ्याप्प्रातिपदिकात् स्वादद्यः प्रत्यया
भवन्ति । उकारादयो ऽनुबन्धा यथायोगमुच्चारणविशेषणार्थाः । पकारः सुबिति
प्रत्याहारार्थः । संख्याकर्मादयश्च स्वादीनामर्थाः शास्त्रान्तरेण विहितास्तेन
सहास्यैकवाक्यता । ङ्यन्तात्तावत् । कुमारी । गौरी । शार्ङ्गरवी । ङीब्ङीष्-
ङीनां क्रमेणोदाहरणम् । कुमारी । कुमार्यौ । कुमार्यः । कुमारीम् । कुमार्यौ ।
कुमारीः । कुमार्या । कुमारीभ्याम् । कुमारीभिः । कुमार्यै । कुमारीभ्याम् ।
कुमारीभ्यः । कुमार्याः । कुमारीभ्याम् । कुमारीभ्यः । कुमार्याः । कुमार्योः कुमा-
रीणाम् । कुमार्याम् । कुमार्योः । कुमारीषु । एवं गौरी शार्ङ्गरवी चोदाहार्ये ।
आपः खल्वपि । खट्वा । बहुराजा । कारीषगन्ध्या । टाब्डाप्चापां क्रमेणोदा-
हरणम् । खट्वा । खट्वे । खट्वाः । खट्वाम् । खट्वे । खट्वाः । खट्वया । खट्वा-
भ्याम् । खट्वाभिः । खट्वायै । खट्वाभ्याम् । खट्वाभ्यः । खट्वायाः । खट्वाभ्याम् ।
खट्वाभ्यः । खट्वायाः । खट्वयोः । खट्वानाम् । खट्वायाम् । खट्वयोः । खट्वासु ।
एवं बहुराजाकारीषगन्ध्ये चोदाहार्ये । एवं प्रातिपदिकात् । दृषद् । दृषदौ ।
दृषदः । दृषदम् । दृषदौ । दृषदः । दृषदा । दृषद्भ्याम् । दृषद्भिः । दृषदे ।

वता" -> typesetter misread च्क as क्ष or intentionally set बह्वक्षवता (often conflated in older prints).
Let's look closely: it is literally बह्वक्षवता!

• Line 25:
  कथं तदन्तविधिः । एतदेव ज्ञापकं भवत्यस्मिन् प्रकरणे तदन्तविधिरिति,
  Notice the comma after तदन्तविधिरिति,.

• Line 26:
  तेनातिधीवरी । अतिपीवरी । अतिभवती । इति भवति । अजा, एडका,
  Note: अजा, एडका, (with commas).

• Line 27:
  चटका, अश्वा, मूषिकेति जातिः । बाला, होढा. पाका, वत्सा, मन्दा,
  Note: period after होढा. - let's check:
  बाला, then होढा. (yes, looks like a dot/period or comma, but shaped like .).
  Let's see: बाला, होढा. पाका, वत्सा, मन्दा,

• Line 28:
  विलातेति वयः । पूर्वापवरणा । अपरापवरणा । टित्, निपातनाद्यबत्वम् ॥
  Wait, look at निपातनाद्यबत्वम्:
  Wait, could

२५६ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥
तिः॥ क्रुञ्चा। उष्णहा। देवविशा। हलन्ताः। ज्येष्ठा। कनिष्ठा। मध्यमा।
पुंयोगः। कोकिला जातिः॥ मूलान्नञः॥ अमूला॥
ऋन्नेभ्यो ङीप् ॥ ५ ॥
ऋकारान्तेभ्यो नकारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो
भवति। ङकारः सामान्यग्रहणार्थः। पकारः सामान्यग्रहणविघातार्थः
कर्त्री। हर्त्री। दण्डिनी। छत्रिणी॥
उगितश्च ॥ ६ ॥
उग् इहान्न संभवति यथाकथंचित् तदुगिच्छब्दरूपं, तदन्तात् स्त्रियां
ङीप् प्रत्ययो भवति। भवती। अतिभवती। पचन्ती। यजन्ती॥ धातोरुगितः
प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ * ॥ उखास्रत्। पर्णध्वत् ब्राह्मणी॥ अञ्चतेश्चोपसंख्या-
नम् ॥ * ॥ प्राची। प्रतीची। उदीची॥
वनो र च ॥ ७ ॥
वबन्ता

काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ २५७
मनः ॥ ११ ॥
मवन्तात्प्रातिपदिकात् ङीप् प्रत्ययो न भवति । ऋन्नेभ्यो ङाबिति ङीप्
प्राप्तो मन इति सूत्रेण प्रतिषिध्यते । दामा । दामानौ । दामानः । पामा ।
पामानौ । पामानः । अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयो-
जयन्ति । सीमा । सीमानौ । सीमानः । अतिमहिमा । अतिमहिमानौ ।
अतिमहिमानः ॥
अनो बहुव्रीहेः ॥ १२ ॥
अनन्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो न भवति । अनुपधालोपी
बहुव्रीहिरिहोदाहरणम् । उपधालोपिनो हि विकल्पं वक्ष्यति । सुपर्वा । सुप-
र्वाणौ । सुपर्वाणः । सुशर्मा । सुशर्माणौ । सुशर्माणः । बहुव्रीहेरिति किम् ।
अतिक्रान्ता राजान,मतिराजी ॥
डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ॥ १३ ॥
डाप् प्रत्ययो भवति उभाभ्यां मवन्तात्प्रातिपदिकादनन्ताच्च बहुव्रीहेर-
न्यतरस्याम् । पामा । पामे । पामाः । सीमा । सीमे । सीमाः । न च भवति ।
पामानः । सीमानः । बहुव्रीहेः । बहुराजा । बहुराजे । बहुराजाः । बहुतक्षा ।
बहुतक्षे । बहुतक्षाः । न च भवति । बहुराजानः । बहुतक्षाणः । अन्यतरस्यां-
ग्रहणं किमर्थम् । बहुव्रीहौ वनो र चेत्यस्यापि विकल्पो यथा स्यात् । बहुधी-
वा । बहुधीवरी । बहुपीवा । बहुपीवरी ॥
अनुपसर्जनात् ॥ १४ ॥
अधिकारोऽयम् । उत्तर सूत्रेषूपसर्जने प्रतिषेधं करोति । यदिम ऊर्ध्वम-
नुक्रमिष्यामो ऽनुपसर्जनादित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । टिड्ढाणञिति ङीप् ।
कुरुचरी । मद्रचरी । अनुपसर्जनादिति किम् । बहुकुरुचरा बहुमद्रचरा मधुरा ।
जातेरिति ङीष् । कुक्कुटी । शुकरी । अनुपसर्जनादिति किम् । बहुकुक्कुटा बहुशू-
करा मधुरा । कथं पुनरुपसर्जनेनाप्रत्ययप्रसङ्गः । तदन्तविधिना । ज्ञापितं चैत-
दस्यत्र प्रकरणे तदन्तविधिरिति । तथा च प्रधानेन तदन्तविधिर्भवति ।
कुम्भकारी । नगरकारी । न चास्ति हन्तूहकं.तद्वितोयवस्ति ॥
टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्-
क्वरप्ख्युनाम् ॥ १५ ॥
अत इति सर्वत्रानुवर्त्तते । तत्सति संभवे विशेषणं भवति । टिदादि-
भ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । टापो ऽपवादः । टित्ताव-
त् । कुरुचरी । मद्रचरी । इह कस्मान्न भवति । पचमाना । यजमाना । टानु-
१७

२५८ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥
बन्धकत्वाल्लटः । ल्युडादिषु कथं, टित्करणसामर्थ्यात् । इतरत्र तु टेरेत्वं फ-
लम् । पठिता विक्रेति आगमटित्त्वमनिमित्तं, ट्युट्युलौ तुट् चेति लिङ्गात् ।
ढ । सौपर्णेयी । वैनतेयी । निरनुबन्धको ढशब्दः स्त्रियां नास्तीति निरनुबन्ध-
कपरिभाषा न प्रवर्त्तते । अण् । कुम्भकारी । नगरकारी । औपगवी । यो ऽपि
क्वचिदणकृतं कार्यं भवति । चौरी । तापसी । दाण्ड । मौष्टेत्यत्र न भवति । अञ् ·
औत्सी । औदपानी । शार्ङ्गरवाद्यञ इति पुनरञो ग्रहणं जातिलक्षणं ङीषं
बाधितुम् । द्वयसच् । ऊरुद्वयसी । जानुद्वयसी । दघ्नच् । ऊरुदघ्नी । जानुद-
घ्नी । मात्रच् । ऊरुमात्री । जानुमात्री । तयप् । पञ्चतयी । दशतयी । ठक्
आक्षिकी । शालाकिकी । ठञ् । लावणिकी । ठक्ठञोर्भेदेन ग्रहणं ठनादि-
निवृत्त्यर्थम् । कञ् । यादृशी । तादृशी । क्वरप् । इत्वरी । नश्वरी । ख्युन् ।
आढंकरणी । सुभगंकरणी ॥ नञ्स्नञीकक्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम् ॥ *
स्त्रैणी । पौंसी । शाक्तीकी । याष्टीकी । तरुणी । तलुनी ॥
यञश्च ॥ १६ ॥
ङीबित्येव । यञन्ताच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति
गार्गी । वात्सी ॥ अपत्यग्रहणं कर्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । द्वीपादनुसमुद्रं
यञ् । द्वैप्या । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥
प्राचां ष्फ तद्धितः ॥ १७ ॥
यञ् इत्येव । प्राचामाचार्याणां मतेन यञन्ताद् स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो
भवति, स च तद्धितसंज्ञः । षकारो ङीषर्थः । प्रत्ययद्वयेनेह स्त्रीत्वं व्यज्यते
तद्धितग्रहणं प्रातिपदिकसंज्ञार्थम् । गार्ग्यायणी । वात्स्यायनी । अन्येषाम् । गार्गी
वात्सी । सर्वत्र ग्रहणमुत्तरसूत्रादिहापकृष्यते, बाधकबाधनार्थम् । आवट्या-
च्छापं वक्ष्यति, तमपि बाधित्वा प्राचां ष्फ एव यथा स्यात् । आवट्यायनी
सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः ॥ १८ ॥
यञ् इत्येव । पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थं वचनम् । सर्वत्र लोहिता-
दिभ्यः कतपर्यन्तेभ्यो यञन्तेभ्यः स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति । कतशब्दः स्वत-
न्त्रं यत्प्रातिपदिकं तदवधित्वेन परिगृह्यते कपिशब्दात्परः कपिकतेति, न प्राति-
पदिकावयवः कुकतेति । लौहित्यायनी । शाङ्गित्यायनी । बाभ्रव्यायनी ॥
कण्वात्तु शक्लः पूर्वः कतादुत्तर इष्यते ।
पूर्वोत्तरौ तदन्तादी ष्फायौ तच्च प्रयोजनम् ॥
प्रातिपदिकेष्वन्यथा पाठः स एवं व्यवस्थापयितव्य इति मन्यते । कत-
न्तेभ्य इति बहुव्रीहितत्पुरुषयोरेकशेष,स्तथा कण्वादिभ्यो गोत्रइति । तच्च