काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

१९२ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥
ई च खनः ॥ १११ ॥
खनेर्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवतीकारश्चान्तादेशः । खेयम् । दीर्घनिर्देशः
प्रश्लेषार्थः । तत्र द्वितीय ईकारो ये विभाषेत्यात्वबाधनार्थः ॥
भृञो ऽसंज्ञायाम् ॥ ११२ ॥
भृञो धातोरसंज्ञायां विषये क्यप् प्रत्ययो भवति । भृत्याः कर्मकराः ।
भर्तव्या इत्यर्थः । असंज्ञायामिति किम् । भार्योनाम क्षत्रियः ॥ संपूर्वाद्दिभाषा
॥ * ॥ संभृत्यः । संभार्यः ॥
संज्ञायां पुंसि दृष्टत्वान्न ते भार्या प्रसिद्ध्यति ।
स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिद्ध्यति ॥
मृजेर्विभाषा ॥ ११३ ॥
मृजेर्धातोर्विभाषा क्यप् प्रत्ययो भवति । ऋदुपधत्वात् प्राप्तविभाषेयम् ।
परिमृज्यः । परिमार्ग्यः ॥
राजसूयसूर्यमूषोदारुच्यकुप्यकृष्टपच्याव्यथ्याः ॥ ११४ ॥
राजसूय सूर्य मूषोदारुच्य कुप्य कृष्टपच्य अव्यथ्य इत्येते शब्दाः क्यपि
निपात्यन्ते । राज्ञा सोतव्यः राज्ञा वा इह सूयते राजसूयः क्रतुः । सूयर्तिभ्यां
क्यप् सर्तैर्दत्वं सुवतेर्वा रुडागमः । सरति सुवति वा सूर्यः । मृषापूर्वस्य वदते-
र्यणे यति प्राप्ते नित्यं क्यङ् निपात्यते । मूषोदारम् । रोचतेऽसौ रुच्यः । करोतेः
क्यप् । गुपे रत्वेः कत्वं च संज्ञायाम् । कुप्यम् । गोप्यमन्यत् । कृष्टे पच्यन्ते
कृष्टपच्याः । कर्मकर्तरि निपातनम् । न व्यथते अव्यथ्यः ॥
भिदोऽद्ध्यौ नदे ॥ ११५ ॥
भिदेरुन्ध्यैश्व क्यप् निपात्यते नदेऽभिधेये । उन्धेर्धत्वं च । भिनत्ति
भिद्यः । उद्धृत्युदकम् उद्ध्याः । नद इति किम् । भेत्ता । उन्धिता ॥
पुष्यसिद्ध्यौ नक्षत्रे ॥ ११६ ॥
पुषेः सिध्येश्चाधिकरणे क्यप् निपात्यते नक्षत्रे ऽभिधेये । पुष्यन्त्यस्मिन्नर्था
इति पुष्यः । सिद्ध्यन्त्यस्मिन्निति सिद्ध्यः । नक्षत्र इति किम् । पोष्यं, सेध्यम्
विपूर्याविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु ॥ ११७ ॥
विपूय विनीय जित्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते यथासंख्यं मुञ्ज कल्क
हलि इत्येतेषु बोद्ध्येषु । विपूर्वात्पवतेर्ण्यतेव तथा जयतेर्यति प्राप्ते कर्म-
ण्यभिधास्यते । विपूयो मुञ्जः । विपाव्यमन्यत् । विनेयः कल्कः । विनेया-
न्यः । जित्यो हलिः । जेयमन्यत् ॥

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ३ ॥ १४२
प्रत्यपिभ्यां ग्रहेश्छन्दसि ॥ ११८ ॥
प्रति अपि इत्येवंपूर्वाद्ग्रहेः क्यप् प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । प्रतस्यं
न प्रतिगृह्यम् । तस्मादप्यपिगृह्यम् । छन्दसीति किम् । प्रतिग्राह्यम् । अपिग्राह्यम् ॥
पदास्वैरिबाह्यापक्ष्येषु च ॥ ११९ ॥
पदे ऽस्वैरिणि बाह्यायां पक्ष्येचार्थे ग्रहेर्द्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति । पदे
तावत् । प्रगृह्यं पदं, यस्य प्रगृह्यसंज्ञा विहिता । अवगृह्यं पदं, यस्यावग्रहः क्रि-
यते । अस्वैरी परतन्त्रः । गृह्यका रमे । गृहीतका इत्यर्थः । बाह्यायाम् । ग्रा-
मगृह्या सेना । नगरगृह्या सेना । ग्रामनगराभ्यां बहिर्भूतेत्यर्थः । स्वैरितिकुनिर्द्दु-
र्द्धादन्यत्र न भवति । पक्षे भवः पक्ष्यः । वासुदेवपक्ष्याः । अर्जुनपक्ष्याः । तत्प-
क्षाश्रिता इत्यर्थः ॥
विभाषा कृवृषोः ॥ १२० ॥
कृञो वृषेश्च विभाषा क्यप् प्रत्ययो भवति । करोतेर्ण्यति प्राप्ते वर्षते-
श्चेदुपधत्वादित्ये क्यपि विभाषारभ्यते । कृत्यम् । कार्यम् । वृष्यम् । वर्ष्यम् ॥
युग्यं च पत्रे ॥ १२१ ॥
युग्यमिति निपात्यते पत्रं चेत्तद्भवति । पतत्यनेनेति पत्रं, वाहनमुच्यते ।
युग्यो गौः । युग्योऽश्वः । युग्यो हस्ती । युजेः क्यप् कुत्वं च निपात्यते । पत्र-
मिति किम् । योग्यमन्यत् ॥
अमावसदन्यतरस्याम् ॥ १२२ ॥
अमाशब्दः सहार्थे वर्तते । तस्मिन्नुपपदे वसेर्द्धातोः कालेऽधिकारे ण्यत्प्र-
त्ययो भवति, तस्यान्यतरस्यां वृद्धाभावो निपात्यते । सह वसतोऽस्मिन्काले सूर्य-
चन्द्रमसाविति अमावास्या । अमावस्या । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादमावा-
स्याया वेत्यत्रामावास्याशब्दस्यापि ग्रहणं भवति ।
अमावसोरेतं ण्यतोर्निपातयाम्यवृद्धिताम्

१६४ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥
चिन्वीत पशुकामः । देवशब्दउपपदे हूयतेर्जुहोतेर्वा क्यप् दीर्घस्तुग्भावश्च । देव-
हूयः । प्रपूर्वादुत्पूर्वाच्च नयतेः क्यप् । प्रणीयः । उनीयः । उत्पूर्वाच्छिषेः क्यप् ।
उच्छिष्यम् । मृङ् प्राणत्यागे, स्तॄञ् आच्छादने, ध्वृ हूर्च्छने, एतेभ्यो यत्प्रत्ययः । मर्यः ।
स्तर्या । स्त्रियामेव निपातनम् । ध्वर्यः । खनेर्यत् । खन्यः । एतस्मादेव ण्यत् ।
खान्यः । देवशब्दउपपदे यजेर्यत् । देवयज्या । स्त्रीलिङ्गनिपातनम् । आङ्पूर्वात्पृ-
च्छेः क्यप् । आपृच्छा । प्रतिपूर्वात्सीव्यतेः क्यप् षत्वं च । प्रतीषीव्यः । ब्रह्माद्युप-
पदे वदेर्ण्यत् । ब्रह्मवाद्यः । भाव्यः । स्ताव्यः । भवतेः स्तौतेश्च ण्यत् आवादे-
शश्च भवति । उपपूर्वस्य चिनोतेर्ण्यदाय्यादा

॥ काशिका ॥ ३ । १ । २ ॥ २५३
चानाय्यो ऽनित्यवदिति चेद्दूक्षिणाग्नौ कृतं भवेत् ।
यज्ञयोगे तु तं विद्यादानेयो ह्यन्यथा भवेत् ॥
प्रचार्य्यो ऽसंमतौ ॥ १२८ ॥
अविद्यमाना संमतिरस्मिन्नित्यसंमतिः । संमननं संमतिः । संप्रतता
पूजा । प्रचार्य्य इति निपात्यते ऽसंमतावभिधेये । प्रचार्य्यश्चोरः । असंमताविति
किम् । प्रचेयोऽन्यः । यद्येवं कथमेतत् । ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्मप्रब्रूयात्
प्रचार्य्यायान्तेवासिने नान्यस्मै कस्मै चनेति । संमतिरभिलाषोऽप्युच्यते । तद-
भावेन निष्कामतया असंमतिरन्तेवासी भवति । तस्मै निष्कामाय मोक्षार्थे यत-
मानायान्तेवासिने प्रचार्य्याय ब्रह्म प्रब्रूयादिति युज्यते ॥
पाय्यसांनाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामि-
धेनीषु ॥ १२९ ॥
पाय्यादयः शब्दा निपात्यन्ते यथासंख्यं,माने हविषि निवासे सामिधे-
न्यां चाभिधेयायाम् । पाय्य इति माङो ण्यत्प्रत्यय आदेःपत्वं च निपात्यते ।
माने । पाय्यं मानम् । मेयमन्यत् । संपूर्वान्नयतेर्यदायादेशावुपसर्गदीर्घत्वं च
निपात्यते । सांनाय्यं हविः । सचेयमन्यत् । हविष्त्वाच्च हविर्विशेष एवावतिष्ठते ।
निपूर्वाच्चिनोतेर्यदायादेशावादिकुत्वं च निपात्यते । निकाय्यो निवासः । निचे-
यमन्यत् । धाय्येति धाञो ण्यत्प्रत्ययो निपात्यते सामिधेनी चेत्सा भवति ।
धाय्या सामिधेनी । धेयमन्यत् । सामिधेनीशब्द ऋग्विशेषस्य वाचकः तत्र च
धाय्येति न सर्वा सामिधेन्युच्यते किं तर्हि का चिदेव । रुढिशब्दो ह्ययं तथा
चासामिधेन्यामपि दृश्यते धाय्याः शंसत्यग्निर्नैता त्वं सोमक्रतुभिरिति ॥
क्रतौकुण्डपाय्यसंचाय्यौ ॥ १३० ॥
कुण्डपाय्य संचाय्य इत्येतौ शब्दौ निपात्येते क्रतावभिधेये । कुण्डशब्दे
तृतीयान्तउपपदे पिबतेर्भूतोत्तरधिकरखे यत्प्रत्ययो निपात्यते युक्व । कुण्डेन
पीयते ऽस्मिन्सोम इति कुण्डपाय्यः क्रतुः । यतो ऽनाव इति स्वरः । संपूर्वा-
च्चिनोतेर्यदायादेशौ निपात्येते । संचीयते ऽस्मिन्सोम इति संचाय्यः ऋतुः ।
क्रताविति किम् । कुण्डपानम् । संचेयः ॥
अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः ॥ १३१ ॥
परिचाय्य उपचाय्य समूह्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते अग्नावभिधेये । परि-
पूर्वाच्चिनोतेर्यदायादेशौ निपात्येते । परिचाय्यः । उपचाय्यः । संपूर्वादूहः संप्र-
सारणं दीर्घत्वं च निपात्यते । समूह्यं चिन्वीत पशुकामः । अग्नाविति किम् ।
परिचेयम् । उपचेयम् । संवाह्यम् ॥

वट् । मोरट् । सेव । मेव । क्रोध । मेधान्तौWait, after सूदट्:देवट्(orदेट्?) It looks like देवट् । मोरट् ।orभेट्? देवट् । मोरट् ।Wait, let's check standard Pachadigana: पच, वच, वप, वद, चल, पत, नदट्, भषट्, वस, गरट्, प्लवट्, तरट्, चरट्... Wait, in L27:तरट् । चोरट् ।- ah,तरट् । चोरट् । जाहृWait, in L28:जर । मर । क्षर । चम । सूदट् । देवट् । मोरट् । सेव । मेव ।Thenक्रोध । मेध । न्तौorमेधान्तौ? Wait! Look at: मे धान्तौorमेध । न्तौorक्रोध । मेधान्तः? Wait, why does footnote ‡ say: ‡ खर । मोषट् । क्रोध । मेध । चम । इति चन्द्रमञ्जरीपर्यालोचनायां नैते पचादौ न भवन्तीति । परं तु बहुषु काशिकापुस्तकेषूपलभ्यन्ते ॥`
Notice the roots listed in footnote ‡:
"खर । मोषट् । क्रोध । मेध । चम ।"
Now

?
Wait! To the right of "अनुपसर्गादित्येव ।":
First letter is 'प्र' with 'ज्व' - "प्रज्वलः ।"
Then the black blotch!
To the right of the blotch, there are letters:
"तनोतेश्च उपसंख्यानम् ॥ * ॥"
Wait, let's transcribe what is visible:
"अनुपसर्गादित्येव । प्रज्वलः । तनोतेश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥"
Wait, is it "तनोतेश्चोपसंख्यानम्" or "तनोतेश्च उपसंख्यानम्"?
It says: "तनोतेश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥" (it has 'चो' with an o-matra: तनोतेश्चोपसंख्यानम्).

Line 30:
अवतनोतीत्यवतानः ॥

Line 31 (footnote):

• अयं श्लोको बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

Wait, let's verify where the asterisk * appears in the main text:
In line 3:
"सर्वथाऽनर्थकः शः स्यात्सिद्ध्यन्ति ह्यच्पचादयः ॥ "
There is an asterisk after the shloka!
And footnote at the bottom:
" अयं श्लोको बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।"
That matches perfectly!

Let's check every line carefully.

Line 1:
॥

१६८ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥
श्याऽद्द्व्यधासुसंस्रुवतीषवसावह्वलिहश्लिषश्वसश्च ॥ १४१ ॥
अनुपसर्गादिति विभाषा चेति निवृत्तम् । श्यैङ आकारान्तेभ्यश्च
धातुभ्यः व्यध आसु संस्रु अतीष् अवस्रा अवह्व लिह श्लिष श्वस इत्येतेभ्यश्च
णप्रत्ययो भवति । आकारान्तत्वादेव श्यायतेः प्रत्यये सिद्धे पुनर्वचनं बाधक-
बाधनार्थम् । उपसर्गं कं बाधित्वा ऽयमेव भवति । अवश्यायः । प्रतिश्यायः ।
दायः। धायः। व्याधः। आस्रावः। संस्रावः। अत्यायः। अवसायः। अवहारः।
लेहः । श्लेषः । श्वासः ॥
दुन्योरनुपसर्गे ॥ १४२ ॥
दुनोतेर्नयतेश्चानुपसर्गे णप्रत्ययो भवति । दुनोतीति दावः । नयतीति
नायः । अनुपसर्गेति किम् । प्रदवः । प्रणयः ॥
विभाषा ग्रहः ॥ १४३ ॥
विभाषा ग्रहेर्धातोर्णप्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः । ग्रहः । ग्राहः । व्यव-
स्थितविभाषा चेयम् । जलचरे नित्यम् । ग्राहः । ज्योतिषि नेष्यते । तत्र ग्रह
एव* ॥ भवतेश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भवतीति, भावः । भवः ॥
गेहे कः ॥ १४४ ॥
ग्रहेर्धातोः कप्रत्ययो भवति गेहे कर्त्तरि । गृहं वेश्म । तात्स्थ्याद्दारा-
श्च । गृह्णन्तीति, गृहा दाराः । गृहाणि वेश्मानि ॥
शिल्पिनि ष्वुन् ॥ १४५ ॥
धातोः ष्वुन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि ॥ नृतिखनिरञ्जिभ्यः परि-
सङ्ख्यानं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ नर्त्तकः । खनकः । रजकः । नर्त्तकी । खनकी । रजकी ।
रञ्जेरनुनासिकलोपश्च ॥
गस्थकन् ॥ १४६ ॥
गायतेस्थकन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि । गाथकः । गाथिका ॥
ल्युट् च ॥ १४७ ॥
चकारेण ष इत्यनुकृष्यते† । गायतेर्ल्युट्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि ।
गायनः । गायनी । योगविभाग उत्तरार्थः ॥
ह्रेश्च व्रीहिकालयोः ॥ १४८ ॥
चकारेण ल्युडनुकृष्यते । हरतेर्व्रीहिकालयोश्च धातोर्ल्युट्प्रत्ययो भवति...

• जलचरे ग्राह एव । ज्योतिषि ग्रह एव । इति पा० २ ।
  † 'थकन् इत्यनुकृष्यते' इति क्व चित् पुस्तके पाठो दृश्यते ।

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ५ ॥ १६५
हो काले च कर्त्तरि । हायना नाम व्रीहयः । बह्वप्युदकमिति कृत्वा । काले ।
हायनः संवत्सरः । जहाति भावानिति ॥
प्लुसृ*स्वः समभिहारे वुन् ॥ १४९ ॥
प्लु सृ स्वू इत्येतेभ्यो धातुभ्यः समभिहारे वुन्प्रत्ययो भवति । प्लवकः । सरकः ।
स्वकः। समभिहारग्रहणेनात्र साधुकारित्वं लक्ष्यते । साधुकारिणि वुन्विधानात्स-
म्प्रतिषेधे यः सुष्ठु करोति तत्र भवति । बहुशो यो दुष्टं करोति तत्र न भवति ॥
आशिषि च ॥ १५० ॥
आशिषि गम्यमानायां धातुमात्राद् वुन्प्रत्ययो भवति । जीवतात्, जी-
वकः । नन्दतात्, नन्दकः । आशीः प्रार्थनाविशेषः । स च क्रियाविषयः । अमु-
ष्याः क्रियायाः कर्त्ता भवेदित्येवमाशास्यते ॥
इति काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
॥ अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
कर्मण्यण् ॥ १ ॥
त्रिविधं कर्म निर्वर्त्य विकार्यं प्राप्यं चेति । सर्वत्र कर्मण्युपपदे धातोरण्प्र-
त्ययो भवति । निर्वर्त्ये तावत् । कुम्भकारः । नगरकारः । विकार्यम् । काष्ठतक्षकः ।
शरलावः । प्राप्यम् । वेदाध्यायः । चर्चापाठः । ग्रामं गच्छति, आदित्यं पश्यति,
हिमवन्तं शृणोतीत्यत्र न भवत्यनभिधानात् ॥ शीलकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः पूर्व-
पदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् ॥ * ॥ मांसशीलः । मांसशीला । मांसकामः ।
मांसकामा । मांसभक्षः । मांसभक्षा । कल्याणाचारः । कल्याणाचारा ॥ ईप्सित-
मिभ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सुखप्रतीतः । सुखप्रतीता । बहुसमः । बहुसमा ॥
ह्वावामश्च ॥ २ ॥
ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । वेञ् तन्तुसन्ताने । माङ् माने । एतेभ्यश्च कर्मण्यु-
पपदे ऽण् प्रत्ययो भवति । कप्रत्ययापवादः । स्वर्गह्वायः । तन्तुवायः । धान्यमायः ॥
आतो ऽनुपसर्गे कः ॥ ३ ॥
आकारान्तेभ्यो ऽनुपसर्गेभ्यः कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः ।
गोदः । कम्बलदः । पाणिध्मः । शङ्खध्मः । अनुपसर्गेति किम् । गोसंदायः ।
वडवासंदायः ।
* 'स्रु' इत्येकस्मिन् पुस्तके पाठः, तदनुसारेणोदाहरणमपि कश्च स्वक स्थाने स्रवक
आवेव तत्र ।

१०० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥
सुपि स्थः ॥ ४ ॥
सुबन्तउपपदे तिष्ठतेः कप्रत्ययो भवति । समस्थः । विषमस्थः * । अथ
योगविभागः कर्त्तव्यः । सुपीति । सुप्याकारान्तेभ्यः कप्रत्ययो भवति । द्वाभ्यां
पिबतीति द्विपः । पादपः । कच्छपः । ततः स्थः । स्थश्च सुपि कप्रत्ययो भवति ।
किमर्थमिदम् । कर्त्तरि पूर्वयोगः । अनेन भावे यथा स्यात् । आखूनामुत्थानम्
आखूत्थः । शलभोत्थः । इत उत्तरं कर्मणीति च सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते । तत्र
सकर्मकेषु धातुषु कर्मणीत्येतदुपतिष्ठते । अन्यत्र सुपीति ॥
तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः ॥ ५ ॥
तुन्दशोकयोः कर्मणोरुपपदयोः परिमृजापनुदोर्धात्वोः कप्रत्ययो भवति ॥
तुन्दपरिमृज आस्ते । शोकापनुदः पुत्रो जातः ॥ आलस्यसुखाहरणयोरिति वक्त-

॥ काशिका ३ । २ ॥ १०७
वाहः । उद्यमनमुत्क्षेपणम् । अंशं हरतीत्यंशहरः । रिक्थहरः । अनुद्यमन इति
किम् । भारहारः ॥ कर्तृकरणे शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटघटीधनुष्षु वहे-
रुपसंख्यानम् ॥ * ॥ शक्तिवहः । लाङ्गलवहः । अङ्कुशवहः । यष्टिवहः । तोम-
रवहः । घटवहः । घटीवहः । धनुर्वहः ॥ सूत्रे च धार्यार्थे ॥ * ॥ सूत्रवहः । सूत्रं
धारयतीत्यर्थः । सूत्रवाह यवान्यः ॥
वयसि च ॥ १० ॥
वयसि गम्यमाने हरतेः कर्मण्युपपदे ऽच्प्रत्ययो भवति । उद्यमनार्थोऽय-
मारम्भः । कालकृता शरीरावस्था यौवनादिर्वयः । यदुद्यमनं क्रियमाणं संभाव्यमानं
वा वयो गमयति तत्रायं विधिः । कास्यहरः श्वा । कवचहरः क्षत्रियकुमारः ॥
आङि ताच्छील्ये ॥ ११ ॥
आङ्पूर्वाद्ध

१७२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥
सङ्ख्ययः ॥ उत्तानादिषु कर्त्तृषु ॥ * ॥ उत्तानः शेते, उत्तानशयः। अवमूर्द्धा शेते,
अवमूर्द्धशयः ॥ गिरौ डश्छन्दसि ॥ * ॥ गिरौ शेते गिरिशः ॥
चरेष्टः ॥ १६ ॥
अधिकरण इति वर्त्तते। चरेर्धातोरधिकरणे सुबन्तउपपदे टप्रत्ययो भवति।
कुरुषु चरतीति कुरुचरः। मद्रचरः। कुरुचरी। मद्रचरी। प्रत्ययान्तरकरणं ङीबर्थम् ॥
भिक्षासेनादायेषु च ॥ १७ ॥
अनधिकरणार्थ आरम्भः। भिक्षा सेना आदाय इत्येतेषूपपदेषु चरेर्धातो-
ष्टप्रत्ययो भवति। भिक्षाचरः। सेनाचरः। आदायचरः ॥
पुरोग्रतोग्रेषु सर्त्तेः ॥ १८ ॥
पुरस् अग्रतस् अग्रे इत्येतेषूपपदेषु सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पुरः सरति,
पुरःसरः। अग्रतःसरः। अग्रेसरः ॥
पूर्वे कर्त्तरि ॥ १९ ॥
पूर्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पूर्वः सरतीति
पूर्वसरः। कर्त्तरीति किम्। पूर्वं देशं सरति, पूर्वसारः ॥
कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु ॥ २० ॥
कर्मण्युपपदे करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। हेतौ ताच्छील्ये आनु-
लोम्ये च गम्यमाने। हेतुरैकान्तिकं कारणम्। ताच्छील्यं तत्स्वभावता।
आनुलोम्यमनुकूलता। हेतौ तावत्। शोककरी कन्या। यशस्करी विद्या।
कुलकरं धनम्। ताच्छील्ये। श्राद्धकरः। अर्घकरः। आनुलोम्ये। प्रैषकरः।
वचनकरः। एतेष्विति किम्। कुम्भकारः। नगरकारः ॥
दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दी-
किंलिपिलिबिवलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्रसंख्या-
जङ्घाबाह्वहर्यत्तद्धनुररुष्षु ॥ २१ ॥
कर्मणि सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते। तत्र यथायोगं सम्बन्धः। दिवा-
दिषूपपदेषु करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। अहेत्वाद्यर्थ आरम्भः। दिवाशब्दो
ऽधिकरणवचनः सुपीत्यस्य विशेषणम्। दिवा करोति प्राणिनश्चेष्टायुक्तामिति,
दिवाकरः। विभां करोतीति विभाकरः। निशाकरः। प्रभाकरः। भास्करः।
सकारस्यनिपातनाद्विसर्जनीयजिह्वामूलीयो न भवतः। कारकरः। अन्तकरः।
अनन्तकरः। आदिकरः। बहुकरः। नान्दीकरः। किंकरः। लिपिकरः। लिबिकरः।
बलिकरः। भक्तिकरः। कर्त्तृकरः। चित्रकरः। क्षेत्रकरः। संख्या। एककरः। द्विकरः।

चित्रकरः । जङ्घाकरः । बाहुकरः । अहस्करः । यत्करः । तत्करः । धनुष्करः ।
बहुकरः । * किंयत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानम् ॥ * ॥ किंकरा । यत्करा । तत्करा ।
बहुकरा । अथ वा ऽजादिषु पाठः करिष्यते ॥
कर्मणि भृतौ ॥ २२ ॥
कर्मणीति स्वरूपग्रहणम् । कर्मशब्दउपपदे कर्मवाचिनि करोतेष्टप्रत्ययो
भवति भृतौ गम्यमानायाम् । भृतिर्वेतनम् । कर्म निर्वेशः । कर्म करोतीति, कर्म-
करः । भृतक इत्यर्थः । भृताविति किम् । कर्मकारः ॥
न शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु ॥ २३ ॥
शब्दादिषूपपदेषु करोतेष्टप्रत्ययो न भवति । हेत्वादिषु प्राप्तः प्रति-
षिध्यते । शब्दकारः । श्लोककारः । कलहकारः । गाथाकारः । वैरकारः । चाटु-
कारः । सूत्रकारः । मन्त्रकारः । पदकारः ॥
स्तम्बश

कर्मण्युपपदे पचेः खश् प्रत्ययो भवति । प्रस्थं
Wait:
"परिमाणं प्रस्थादि, तस्मिन्कर्मण्युपपदे पचेः खश् प्रत्ययो भवति । प्रस्थं"

Line 23:
पचति, प्रस्थम्पचा स्थाली । द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥
Wait, is there a danda after खारिम्पचः?
"पचति, प्रस्थम्पचा स्थाली । द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥" or "द्रोणम्पचः । खारिम्पचः । कटाहः ॥"?
Looking at L23:
"पचति, प्रस्थम्पचा स्थाली । द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥" (no danda between द्रोणम्पचः and खारिम्पचः, or maybe faint? It looks like just a space: "द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥")

Line 24: Sutra 34:
मितनखे च ॥ ३४ ॥

Line 25:
मित नख इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः पचेः खश्प्रत्ययो भवति । अपरि-
Wait:
"मित नख इत्येतयोः कर्मणोरुपप

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १७४
असूर्यललाट इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः दृशितपोर्धात्वोः खश्प्रत्ययो
भवति । असूर्यम्पश्या राजदाराः । ललाटन्तप आदित्यः । असूर्य इति चास-
मर्थसमासो ऽयम् । दृशिना नञः सम्बन्धात् । सूर्यं न पश्यन्तीति । मुप्तिपरं
चैतत् । एवं नाम गुप्ता यदपरिहार्यदर्शनं सूर्यमपि न पश्यन्तीति ॥
उग्रम्पश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च ॥ ३७ ॥
उग्रम्पश्य ईरम्मद पाणिन्धम इत्येते शब्दा निपात्यन्ते । उग्रं पश्यतीत्युग्र-
म्पश्यः । ईरया माद्यतीतीरम्मदः । पाणयो आध्मन्ते ऽस्मिन्निति पाणिन्धमाः पन्थानः ॥
प्रियवशे वदः खच् ॥ ३८ ॥
प्रिय वश इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्वदेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति ।
प्रियं वदतीति, प्रियंवदः । वशंवदः । चकारः खचि ह्रस्व इति विशेषणार्थः ।
खकारो मुमर्थः । प्रत्ययान्तरकरणमुत्तरार्थम् ॥ खश्प्रकरणे गमेः सुप्युपसंख्या-
नम् ॥ * ॥ मितंगमो हस्ती । मितंगमा हस्तिनी ॥ विहायसो विह च ॥ * ॥

• विहायसा गच्छति, विहंगमः ॥ खच्च ङित्वा वक्तव्यः ॥ * ॥ विहंगः । विहं-
  गमः ॥ डेश्च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः ॥ * ॥ विहगः ॥
  द्विषत्परयोस्तापेः ॥ ३९ ॥
  द्विषत्परयोः कर्मणोरुपपदयोस्तापेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति । चुरा-
  दिः तप संतापे, भ्वादिः । द्वयोरपि ग्रहणम् । द्विषन्तं तापयति तप दाहे, द्वि-
  षन्तपः । परन्तपः । द्विषत्परयोरिति द्वितकारको निर्देशः । तेन स्त्रियां न भ-
  वति । द्विषतीं तापयति द्विषतीतापः ॥
  वाचि यमो व्रते ॥ ४० ॥
  वाक्शब्दे कर्मण्युपपदे यमेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति व्रते गम्यमाने ।
  व्रतम् इति शाश्वतो नियम उच्यते । वाचंयम आस्ते । व्रत इति किम् । वाग्यामः ॥
  पूःसर्वयोर्दारिसहोः ॥ ४१ ॥
  पूर् सर्व इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्यथासंख्यं दारिसहोर्धात्वोः खच्
  प्रत्ययो भवति । पुरं दारयति, पुरंदरः । सर्वंसहो राजा ॥ भगे च दारेरिति
  वक्तव्यम् ॥ * ॥ भगन्दरः ॥
  सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः ॥ ४२ ॥
  सर्व कूल अभ्र करीष इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु कषेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति ।
  सर्वं कषति, सर्वंकषः खलः । कूलंकषा नदी । अभ्रंकषो गिरिः । करीषंकषा वात्या ॥
• विहङ्गमश्चेति क्व चित् पाठः ।

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण है:

१७६ ॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥
मेघर्त्तिभयेषु कृञः ॥ ४३ ॥
मेघ ऋति भय इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु कृञः खच् प्रत्ययो भवति ।
मेघंकरः । ऋतिकरः ॥ भयंकरः ॥ उपपदविधौ भयादिग्रहणं तदन्तविधिं
प्रयोजयति ॥ * ॥ नाभयंकरः ॥
क्षेमप्रियमद्रे ऽण् च ॥ ४४ ॥
क्षेम प्रिय मद्र इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु करोतेरण् प्रत्ययो भवति, चका-
रात्खच्च । क्षेमकारः । क्षेमंकरः । प्रियकारः । प्रियंकरः । मद्रकारः । मद्रं-
करः । वेति वक्तव्ये पुनरण्ग्रहणं हेत्वादिषु टप्रतिषेधार्थम् ॥
आशिते भुवः करणभावयोः ॥ ४५ ॥
अत्र सुपीत्युपतिष्ठते । आशितशब्दे सुबन्ते उपपदे भवतेर्द्धातोः करणे
भावे च

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १७७
आशिषि हनः ॥ ४९ ॥
'ड' इति वर्तते । आशिषि गम्यमानायां हन्तेर्धातोः कर्मण्यपपदे डप्र-
त्ययो भवति । शत्रुं वध्यात्सिंहः । शत्रुहः । आशिषीति किम् । शत्रुघातः ॥
दारावाह्नो ऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम् ॥ * ॥ दारावुपपदे आङ्पूर्वाद्धन्तेरण्
प्रत्ययो भवति, अन्तस्य च टकारादेशो भवति, संज्ञायां विषये । दारु आहन्ति,-
दार्व्वाघाटः ॥ चारौ वा ॥ * ॥ आङ्पूर्वाद्धन्तेश्चारावुपपदे, ऽण्, अन्तस्य वा
टकारादेशः । चार्वाघाटः । चार्वाघातः ॥ कर्मणि समिश्च ॥ * ॥ कर्मण्युपपदे
संपूर्वाद्धन्तेरण्प्रत्ययो ऽन्तस्य च वा टकारादेशः । वर्णान्संहन्ति, वर्णसंघाटः ।
पदानि संहन्ति पदसंघाटः । पदसंघातः ॥
अपे क्लेशतमसोः ॥ ५० ॥
अपपूर्वाद्धन्तेः क्लेशतमसोः कर्मणोरुपपदयोर्डप्रत्ययो भवति । क्लेशापहः
पुत्रः । तमोपहः सूर्यः । अनाशीर्थ आरम्भः ॥
कुमारशीर्षयोर्णिनिः ॥ ५१ ॥
हन इति वर्तते । कुमार शीर्ष इत्येतयोरुपपदयोः हन्तेर्णिनिः प्रत्ययो
भवति । कुमारघाती । शीर्षघाती । निपातनाच्छिरसः शीर्षभावः ॥
लक्षणे जायापत्योष्टक् ॥ ५२ ॥
हन्तेर्जायापत्योः कर्मणोरुपपदयोर्लक्षणवति कर्त्तरि टक् प्रत्ययो भव-
ति । जायाघ्नो ब्राह्मणः । पतिघ्नी वृषली । अथ वा लक्षणे द्योत्ये टक्प्रत्ययः ॥
अमनुष्यकर्तृके च ॥ ५३ ॥
अमनुष्यकर्तृके वर्तमानाद्धन्तेर्धातोः कर्मण्यपपदे टक् प्रत्ययो भवति ।
जायाघ्नस्तिलकालकः । पतिघ्नी पाणिरेखा । श्लेष्मघ्नं मधु । पित्तघ्नं घृतम् ।
अमनुष्यकर्तृके इति किम् । शत्रुघातः शूद्रः । इह कस्मान्न भवति । चौरघातो
हस्ती । कृत्यल्युटो बहुलमिति बहुलवचनादण् भवति ॥
शक्तौ हस्तिकपाटयोः ॥ ५४ ॥
शक्तौ गम्यमानायां हस्तिकपाटयोः कर्मणोरुपपदयोर्हन्तेष्टक् प्रत्ययो
भवति । मनुष्यकर्त्रार्थ आरम्भः । हस्तिनं हन्तुं शक्तः । हस्तिघ्नो मनुष्यः ।
कपाटघ्नश्चोरः । शक्ताविति किम् । विषेण हस्तिनं हन्ति हस्तिघातः ॥
पाणिघाताडघौ शिल्पिनि ॥ ५५ ॥
पाणिघ ताडघ इत्येतौ शब्दौ निपात्येते शिल्पिनि कर्तरि । पाणि
ताड इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्हन्तेर्धातोः कः प्रत्ययो भवति, तस्मिंश्च परतो
१२

१७८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥
हन्तेष्टिलोपो घत्वं च निपात्यते * । पाणिघः । ताडघः । शिल्पिनीति किम् ।
पाणिघातः । ताडघातः ॥ राजघ उपसंख्यानम् ॥ * ॥ राजानं हन्ति राजघः ॥
आढ्यसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु च्व्यर्थेष्वच्वौ
कृञः करणे ख्युन् ॥ ५६ ॥
आढ्यादिषु कर्मसूपपदेषु च्व्यर्थेष्वच्च्यन्तेषु करोतेर्धातोः करणे कारके ख्यु-
न्प्रत्ययो भवति । च्वेर्विकल्पेन विधानाद् द्विविधाश्च्व्यर्थाः । च्व्यन्ता अच्व्य-
न्ताश्च । तत्र च्व्यन्ताः पर्युदस्यन्ते । अनाढ्यमाढ्यं कुर्वन्त्यनेन आढ्यंकरणम् ।
सुभगंकरणम् । स्थूलंकरणम् । पलितंकरणम् । नग्नंकरणम् । अन्धंकरणम् ।
प्रियंकरणम् । च्व्यर्थेष्विति किम् । आढ्यं तैलेन कुर्वन्ति, आभ्यञ्जयन्तीत्यर्थः

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १९६
ऋत्विगादयः पञ्चशब्दाः क्रिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अपरे त्रयो
धातवो निर्दिश्यन्ते । ऋतुशब्दउपपदे यजेर्धातोः क्रिन् प्रत्ययो निपात्यते ।
ऋतौ यजति, ऋतुं वा यजति, ऋतुप्रयुक्तो वा यजति, ऋत्विक्। रूढिरेषा यथा-
कथं चिदनुगन्तव्या । धृषेः क्रिन्प्रत्ययः द्विर्वचनमन्तोदात्तत्वं च निपात्यते ।
धृष्णोतीति दधृक् । सृजेः कर्मणि क्रिन् अमागमश्च निपात्यते । सृजन्ति तामिति
स्रक् । दिशेः कर्मणि क्रिन्निपात्यते । दिशन्ति तामिति दिक् । उत्पूर्वात्स्निहः
क्विबुपसर्गान्तलोपः षत्वं च निपात्यन्ते । उष्णिक् । अञ्चु युजि क्रुञ्च इत्येतेषां
धातूनां क्रिन्प्रत्ययो भवति । निपातनैः सहनिर्देशादत्रापि किं चिदलाक्षणिकं
कार्यमस्ति । अञ्चतेः सुबन्तमात्रउपपदे क्रिन्प्रत्ययो भवति । प्राङ् । प्रत्यङ् ।
उदङ् । युजेः क्रुञ्चेश्च केवलादेव । युङ् । युञ्जौ । युञ्जः । सोपपदात्तु सत्सूद्वि-
षेत्यादिना क्विप् भवति । अश्वयुक् । अश्वयुजौ । अश्वयुजः । क्रुङ् । क्रुञ्चौ ।
क्रुञ्चः । नलोपः कस्मान्न भवति । निपातनसाहचर्यात् ॥
त्यदादिषु दृशो ऽनालोचने कञ् ॥ ६० ॥
त्यदादिषूपपदेषु दृशेर्धातोरनालोचनेऽर्थे वर्तमानात्कञ् प्रत्ययो भवति ।
चकारात्

ग्रामणीः । कथमत्र णत्वं, स एषां ग्रामणीरिति निपातनात् । नयतेः पूर्वपदात्
संज्ञायामग इति णत्वम् । राट् । विराट् । सम्राट् । मो राजि समः क्वौ इति
मत्वम् । अन्येभ्योऽपि दृश्यते, क्विप् चेति सामान्येन वक्ष्यति तस्यैवायं प्रपञ्चः ॥
भजो ण्विः ॥ ६२ ॥
उपसर्गे सुपीति वर्त्तते । भजेर्धातोः सुबन्तउपपदे उपसर्गेऽप्यनुपसर्गेऽपि
ण्विप्रत्ययो भवति । अर्द्ध भजते, अर्द्धभाक् । उपसर्गेऽपि । प्रभाक् ॥
छन्दसि सहः ॥ ६३ ॥
उपसर्गे सुपीत्येव । छन्दसि विषये सहेर्धातोः सुबन्तउपपदे ण्विप्रत्ययो
भवति । तुराषाट् * । सहेः साडः स इति षत्वम् । अन्येषामपि दृश्यतइति दीर्घत्वम् ॥
वहेश्च ॥ ६४ ॥
वहेर्धातोश्छन्दसि विषये सुबन्तउपपदे ण्विप्रत्यया भवति । प्रष्ठ वाट् ।
दित्यवाट् । योगविभाग उत्तरार्थः ॥
कव्यपुरीषपुरीष्येषु ज्युट् ॥ ६५ ॥
कव्य पुरीष पुरीष्य इत्येतेषु उपपदेषु छन्दसि विषये वहेर्धातोर्ज्युट्
प्रत्ययो भवति । कव्यवाहनः पितॄणाम् । पुरीषवाहनः । पुरीष्यवाहनः ॥
हव्ये ऽनन्तःपादम् ॥ ६६ ॥
हव्यशब्दे उपपदे छन्दसि विषये वहेर्धातो र्ज्युट् प्रत्ययो भवति, अन-
न्तःपादं चेद्बर्हिर्भवति । अग्निश्च हव्यवाहनः । अनन्तःपादमिति किम् ।
हव्यवाहमग्निरजरः पिता नः ॥
जनसनखनक्रमगमो विट् ॥ ६७ ॥
छन्दसि उपसर्गे सुपीत्यनुवर्त्तते । जन जनने । जनी प्रादुर्भावे । द्वयो-
रपि ग्रहणम् । तथा षणु दाने । वन षणसंभक्तौ । द्वयोरपि ग्रहणम् । जना-
दिभ्यो धातुभ्यः सुबन्तउपपदे छन्दसि विषये विट् प्रत्ययो भवति । टकारः
सामान्यग्रहणविघातार्थः, वेरपृक्तस्येति, विशेषणार्थश्च, विड्वनोरनुनासिकस्या-
दिति । अब्जाः । गोजाः । सन । गोषा इन्द्रो नृषा असि । खन । विसखाः ।
कूपखाः । क्रम । दधिक्राः । गम । अग्रेगा उचेतुषाम् ॥
अदो ऽनन्ने ॥ ६८ ॥
छन्दसीति निवृत्तम् । अदेर्धातोरनन्ने सुबुपपदे विट् प्रत्ययो भवति ।
आममत्ति, आमात् । शष्पात् । अनन्नइति किम् । अन्नादः ॥

• अषाषाट् । पृतनाषाट् इति क्व चित्पुस्तकेऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ३ । १-२ ॥ १८९
क्रव्ये च ॥ ६९ ॥
क्रव्यशब्द उपपदे अदेर्धातोर्विट् प्रत्ययो भवति । क्रव्यमत्ति, क्रव्यात् ।
पूर्वेणैव सिद्धे वचनमस्रूपबाधनार्थम् । तेनाण्न भवति । कथं तर्हि क्रव्यादः ।
हतविक्रसशब्दे उपपदे ऽण् तस्य च पृषोदरादिपाठात्क्रव्यभावः । हतविक्रस-
पक्वमांसभक्षः क्रव्याद उच्यते । आममांसभक्षः । क्रव्यादिति ॥
दुहः कब् घश्च ॥ ७० ॥
दुहेर्धातोः सुप्युपपदे कप्प्रत्ययो भवति । घकारश्चान्तादेशः । काम-
दुघा धेनुः * । अर्थदुघा ॥
मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो श्विन् ॥ ७१ ॥
श्वेतवह उक्थशस् पुरोडाश इत्येतेभ्यो श्विन् प्रत्ययो भवति मन्त्रे-
विषये । धातूपपदसमुदाया निपात्यन्ते अलाक्षणिककार्य