हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)
Harita Samhita of Sage Harita with Hindi Commentary
महर्षि हारीत / आत्रेय मुनि द्वारा
अ० २] भाषाटीकासमेता । (१३९)
अथ शुभ स्वप्न ।
दिनकरनिशिनाथ मण्डलं तारकस्य विकचकमलकुञ्जः पूर्णप-
द्माकरं वा ॥ तरति सलिलराशिप्रौढनद्याश्च पारं घनसुखविभ-
वाप्तिर्व्याधिनां रोगमुक्तिः ॥ ८ ॥ देवो द्विजो वा पितरो नृपो
वा स्वप्नेषु वाक्यं वदते यथैव ॥ तथैव नान्यच्च भवेन्मनुष्ये
यद्यस्य सौख्यं विपदो रुजो वा ॥ ९ ॥ गोवाजिकुञ्जरनृपाः
सुमनः प्रशस्तं स्वप्नेषु पश्यति नरः सरुजः सुखाय ॥ रोगान्वि-
तश्च रुजनाशनसम्भवाय बद्धोऽपि वै सपदि बन्धविमोचनाय॥
॥१०॥ यो भूषणं पश्यति मन्दिरं वा कन्यां दधि मीनकु-
मारकं वा ॥ सपुष्पवल्लीफलितं द्रुमं वा स्वस्थे धनार्त्ति रुजना-
शनाय ॥ ११ ॥ स्वप्ने पयःपानमतिप्रशस्तं पानं सुराया अज-
भोजनं वा॥घृतं यवागूः कृसरोदनं वा क्षैरेयिकं भोजनकं सुखाय
॥ १२॥ सितो भुजङ्गो दशति कराग्रे नरस्य सुप्तस्य शरीरके-
षु॥ पुत्रस्य लाभं वदते धनं वा नाशं विदध्यादचिराद्रुजां वा
॥१३॥ सश्वेतवस्त्रां रमणीं सुरम्यां स्वप्ने समालिङ्गति यो
मनुष्यः ॥ तस्य प्रकर्षेण सुखं श्रियः स्यात्सुपुत्रलाभश्च रुजां
विनाशः ॥१४॥ यो धान्यपुञ्जं तिलतण्डुलानां गोधूमसिद्धा-
र्थयवादिकानाम् ॥ धान्याप्तिरस्यामयनाशहेतुः स्वप्नेषु शीघ्रं
मनुजे सुखाय ॥१५॥ सफले धनसम्पत्तिर्दीप्ते रोगविनाशनम्॥
सुखं च पुष्पिते ज्ञेयं सम्पूर्णे वाञ्छितं फलम् ॥ १६ ॥
सूर्य, चंद्रमा, तारागण इनके मंडलको देखे और खिले हुए कमलोंके समूहसे
पूरित हुए तालाबको देखे और पानीके समूहसे भरी हुई नदीको तरे और नदीसे पार
हो तो धन तथा सुखकी प्राप्ति हो और रोगको गया जानना ॥ ८ ॥ देवता, पंडित, पितर,
राजा, ये सब जैसे स्वप्नमें वाक्यको कहदेवें तैसे ही मनुष्यको होता है चाहे सुख हो, चाहे
दुःख हो या रोग हो ॥ ९ ॥ गौ, घोड़ा, हस्ती, राजा, फूल, इनके जो मनुष्य स्वप्नमें
देखता है उस रोगीको सुख होता है और इस स्वप्नको देखनेस बंधमें प्राप्त हुआ मनुष्य
शीघ्र छूट जाता ॥ १० जो मनुष्य स्वप्नमें गहनाको और मंदिरको देखता है अथवा
१ अत्र छन्दोभंगः । २ अत्रापि ।
९
( १३० ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने-
कन्या, दही, मछली, बालक इनको देखता है अथवा फूल और बेलसे फलित हुए वृक्ष-
को देखे ये स्वप्न स्वस्थ मनुष्यकों आवे तो धनकी प्राप्ति होगी और रोगीमनुष्यके रोगका नाश
होवे ॥ ११ ॥ स्वप्नमें दूधका पीना अतिश्रेष्ठ है, मदिराका पीना अथवा बकराके मांसका
भोजन, घृत, गुंडयाणी, खीचड़ी, चावल, दूधका भोजन इनको स्वप्नमें देखे तो सुखकी
प्राप्ति होवे ॥ १२ ॥ मनुष्यके दाहिने हाथके अग्रभागको अथवा शरीरको सफेद सर्प सोते-
हुए डसता है ऐसे स्वप्नसे पुत्रका और धनका लाभ होता है अथवा शीघ्र ही रोगका नाश
होता है ॥ १३ ॥ सफेद वस्त्रोंवाली और रमणीक और सुन्दर ऐसी स्त्रीसे जो मनुष्य
मिलाप करता है उसको अत्यंत स्त्रीसुख और धनकी प्राप्ति होती है और पुत्रका लाभ
और रोगोंका नाश होता है ॥ १४ ॥ जो मनुष्य तिल, चावल, गेहूं, सरसों, जव, अन्न-
का समूह स्वप्नमें देखता है, उसको अन्नकी प्राप्ति और रोगका नाश होता है और
सुख भी मिलता है ॥ १५ ॥ जो मनुष्य स्वप्नमें फल सहित वृक्षको देखे, तो उसको
धनसंपत्ति प्राप्त होती है और जलता हुआ देखे तो रोगका नाश होता है, पुष्पकारिके युक्त
वृक्षको देखे तो सुख होता है और पत्र, पुष्प, फल और शाखा आदिकोंकारके युक्त
वृक्षको देखे तो मनवांछित फल मिलता है ॥ १६ ॥
अथ अशुभ स्वप्नोंका वर्णन ।
काकैः कंकैः करभभुजगैः सूकरोलूकगृध्रैर्जम्बूकेर्वा वृकखरमहि-
ष्यातिऋक्षैः श्वभिश्च ॥ व्याघ्रैर्ग्राहैर्मकरकपिभिर्भक्ष्यमाणं स्व-
कायं पश्येद्योऽसौ भजति नितरां हानिमापद्रुजं वा ॥ १७ ॥
योऽभ्यञ्जितं स्वं मनुजः प्रपश्येत्सर्षिपैस्तैलविशेषणेन ॥ शीघ्रं
रुजार्तिर्भवतीह तस्य वदन्ति धीरा निपुणं विधेयम् ॥ १८ ॥
व्याघ्रोष्ट्रखरसंयुक्ते रथे सौरभसंयुते ॥ उह्यमानो दिशं याम्यां
गच्छेद्व स मृतिं भजेत् ॥१९॥ रक्तवस्त्रां कृष्णवस्त्रां मुक्तकेशां
विसर्पिणीम् ॥ याम्यां स्थितां रुदन्तीं वा गायन्तीमथ पश्यति
॥ २० ॥ अथाह्वयति संक्रुद्धां समालिङ्गति चर्वति॥ यः पश्य-
ति सुखी स स्याद्व्याधितो मृत्युमृच्छति ॥२१॥ यस्य स्वप्ने च
निष्कुष्टदन्तपातः प्रदृश्यते ॥शीय्यन्ते केशरोमाणि स सुखी
चापदं व्रजेत् ॥२२॥ यस्य खड्गा प्रभज्येत तोमरादिप्रहारतः॥
रक्तं च दृश्यते देहे स स्वस्थो व्याधिमृच्छति ॥२३॥ शून्यागारं
अ० २ ] भाषाटीकासमेता । ( १३१ )
यो मनुष्यः प्रपश्येत्प्रासादं वा देवहीनं च पश्येत्॥तापश्चान्द्रे
पुष्पितानां द्रुमाणां तस्यानिष्टं मृत्युमाशु प्रपद्येत्॥२४॥विप-
श्येन्नरो भिन्नदेवं घटं वाथवा भग्नशाखं तरुं मन्दिरं वा॥विशीर्णं
विपश्येत्सुखी व्याधिपुञ्जं प्रपद्येद्रुजायस्त आशु म्रियेत ॥२५॥
यस्याह्वयन्ति पितरो दिशि दक्षिणस्यामाश्रित्य चाशु तनुते
मनुजस्य मृत्युम् ॥ यश्चैव शूललकुटोद्यतबाणपाणीनाहूयते
स मृतिमाशु लभेन्मनुष्यः॥२६॥कार्पासभस्मास्थिकपालशूलं
चक्रं सपाशं च विलोकयेद्यः ॥ तस्यापदो रोगधनक्षयौ
वा रोगी मृतिं वा तनुतेऽतिकष्टम् ॥ २७ ॥ इति प्रदिष्टानि
शुभानि तानि निशासु सुप्ते मनुजे विशेषात् ॥ तथाशु विज्ञाय
महामते त्वं गदस्य नाशाय विधेहि मन्त्रम् ॥ २८ ॥ स्नानं
च दानं च सुरार्चनं च होमं तथा भाग्यविधानतश्च॥दुःस्वप्न-
मेतेषु विनाशमेति शुभं च सौख्यं च तनोति शीघ्रम् ॥ २९ ॥
इत्यात्रेयभाषिते हारीतोत्तरे द्वितीयस्थाने स्वप्नाध्यायो नाम
द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
काक, कंक, ऊंट, सर्प, सूकर, उल्लू, गीध, गीदड़, भेंडिया, गधा, भैंसा, तिरखू, कुत्ता,
व्याघ्र, ग्राह, मच्छ, वानर इनसे भक्षित हुए अपने शरीरको देखे उसको हानि, दुःख, रोग
इनकी प्राप्ति होती है ॥ १७॥ जो मनुष्य अपने शरीरको घृत, वसा, तेल आदिसे भीजा-
हुआ देखे उसको रोगकी प्राप्ति शीघ्र होती है, ऐसा वैद्यों ने कहा है। वहां अरिष्टनाशकशांतिवगै-
रह करे ॥ १८ ॥ सिंह, ऊंट, गधा बैल, इनसे जुड़ेहुए रथमें बैठके जो मनुष्य दक्षिणदिशाको
गमन करें उसकी मृत्यु जानना ॥ १९ ॥ रक्तवस्त्रोंको पहननेवाली और कृष्णवस्त्रोंको पहनने-
वाली और छुटेहुए बालोंवाली और दौड़ती हुई और दक्षिणदिशामें स्थित हुई और रोती हुई
ऐसी स्त्रीको जो देखता है ॥ २० ॥ और क्रोधको प्राप्तहुई उस स्त्रीको बुलाता है अथवा
उससे मिलता है ऐसा स्वप्न सुखीको आवे तो रोगकी उत्पत्ति होती है और रोगीको आवे
तो वह रोगी मरजाता है ॥ २१ ॥ स्वप्नमें जिस सुखी मनुष्यके दांत, बाल, रोम ये गिर
पडें उसके रोगकी उत्पत्ति होती है ॥ २२ ॥ जिस सुखी मनुष्यकी स्वप्नमें शय्या टूट जावे
और भालाआदि शस्त्रके प्रहारसे देहमें रक्त दीखे वह मनुष्य व्याधिको प्राप्त होता है ॥ २३ ॥
शून्य हुए स्थानको और देवतासे रहित मंदिरको जो स्वप्नमें देखे और जो स्वप्नमें चंद्रमामें
तापको और फूले हुए वृक्षोंमें तापको देखे उस मनुष्यकी शीघ्र मृत्यु कही है ॥ २४ ॥ जो
( १३२ ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने-
मनुष्य. स्वप्नमें देवतासे रहित मंदिरको और पानीसे रहित कलशोको और टूटी हुई शाखाओं-
वाले वृक्षको देखे अथवा स्थानके नाशको देखे उस रोगी मनुष्यकी मृत्यु हो जाय और सुखी
मनुष्य रोगको प्राप्त होवे ॥ २४ ॥ स्वप्नमें जिसको दक्षिणदिशामें आश्रितहुए पितर बुलाते हों
तब उस मनुष्यकी मृत्यु जानो और जिसको स्वप्नमें शूल, लाठी, फांसी इनको हाथमें
धारनेवाला मनुष्य बुलाता है उसकी शीघ्र मृत्यु जाननी ॥ २६ ॥ जो स्वप्नमें कपास,
हड्डी, भस्म, खोपरी, शूल, चक्र, फांसी, इनको देखे उस मनुष्यके रोग, दुःख, धनका
नाश ये उपजते हैं और ऐसा स्वप्न रोगीको आवे तो मृत्यु अथवा अत्यंत कष्ट होता है ॥ २७॥
रात्रिमें सोते हुए मनुष्यको विशेषकरके ऐसे अशुभ स्वप्न भी कहे हैं. हे महामते ! तैसे ही जानके
रोगके नाशके लिये मंत्रविधिको करना उचित है ॥ २८ ॥ स्नान, दान, देवताकी पूजा,
होम इनसे भाग्यके विधान करके दुःस्वप्न नाशको प्राप्त होता है शुभ और सुख शीघ्र प्राप्त
होता है ॥ २९ ॥ इति बेरीनिवासिबुधाशिवसहायसूनुवैद्यरविदत्तशास्त्र्यनुवादितहारीतसंहिता-
भाषाटीकायां द्वितीयस्थाने स्वप्नाध्यायो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
तृतीयोऽध्यायः ३.
अथ स्वास्थ्यारिष्टम् ।
आत्रेय उवाच ।
शृणु पुत्र महाप्राज्ञ सर्वदेहार्थसाधकम् ॥
वैद्यशास्त्रस्य सारं यत्स्वास्थ्यारिष्टं च मानवे ॥ १ ॥
स्वस्थमनुष्यको अरिष्टवर्णन-आत्रेयजी कहते हैं-हे महाप्राज्ञ ! हे
पुत्र ! संपूर्ण देहके प्रयोजनको साधनेवाला और वैद्यकशास्त्रका सार ऐसे स्वस्थ मनुष्यके
अरिष्टको सुनो ॥ १ ॥
अथ ध्रुवादिकें न देखनेका अरिष्ट ।
यो न पश्येद् ध्रुवं सम्यक्स्वर्णं वा मनुजो बुधः ॥
तस्य षण्मासमध्ये तु मृतिश्चैवोपपद्यते ॥ २ ॥
जो मनुष्य ध्रुवताराको अथवा ध्रुव अर्थात् नासिकाके अग्रभागको और सोनाको अच्छी-
तरह नहीं देखता है, उसका छः महीनोंके मध्यमें मृत्यु होता है ॥ २ ॥
अथ द्वितीयाचंद्रके अदर्शनका अरिष्ट ।
यो वै द्वितीयां हिमधामलेखां नरो न पश्येद्विजहानिरस्य ॥
मासत्रयं प्राप्य शरीरमाशु जीवो व्रजेत्तस्य यमस्य लोकम् ३॥
अ० ३ ] भाषाटीकासमेता । ( १३३ )
जो मनुष्य किरणोंसे व्याप्त हुआ द्वितीयाका चंद्र नहीं देखें और जिसके दंत गिर पड़े उस
मनुष्यकी तीन महीनोंमें मृत्यु जानना ॥ ३ ॥
अथ कर्णघोष न सुननेका अरिष्ट ।
यः कर्णघोषं न शृणोति हृप्ता मृताश्च यूकाः प्रपतन्ति लाभात्॥
यो वैपरीत्यं विशृणोति शब्दं मासद्वयं प्राप्य जहाति जीवम् ४॥
जो मनुष्य कानमें शब्दको न सुने और गर्वित हुई और मृत हुई जूस और लीख शरीरमें
पड़ जावे और जो विपरीतपनेसे शब्दको विशेष करके सुने वह दो महीनोंमें मृत्युको प्राप्त
होता है ॥ ४ ॥
अथ मुखश्वासादिकका अरिष्ट ।
यः स्वस्थदेहः श्वसते मुखेन नेत्रेऽरुणे श्यावमथैव वक्त्रम् ॥
जिह्वा विशीर्णा दशनाश्च कृष्णाःस्वस्थोऽपि शीघ्रं यमलोकगन्ता ५
जो स्वस्थ शरीरवाला मनुष्य मुख करके श्वासको लेवे और लाल नेत्र हो जावें और काला-
मुख हो जावे और फटी हुई जीभ हो जावे और काले दंत हो जावें ऐसा स्वस्थ भी मनुष्य मृत्युको
शीघ्र ही प्राप्त हो जाता है ॥ ५ ॥
अथ प्रभातमें मस्तकशूलका अरिष्ट ।
यस्य प्रभाते च शिरोव्यथा स्याद्दीपे परिवेषमवेक्षमाणः ॥
विपश्यते यः पटलं च रेणोः स वै मृतिं याति न दीर्घमायुः॥६॥
प्रभातमें जिसके शिरमें पीड़ा हो और जो दीपककी ज्योतिमें मंडलको देखे और जो
आकाशमें धूलीके समूहको विशेष करके देखे वह शीघ्र मरजाता है, दीर्घायु नहीं पाता ॥६ ॥
अथ सूर्य्यबिंबादिकके दर्शनका अरिष्ट ।
यः सूर्य्यबिम्बे शशिनं प्रपश्येद्विना परीवेषमवेक्षमाणः ॥
धूमावृतं वा रविमण्डलं च प्रपश्यते शीघ्रमृतिं स गन्ता ॥७ ॥
जो सूर्यके बिंबमें चंद्रमाको देखे और बिना चंद्र हुए ही मंडलको देखे और धूमोंसे आच्छा-
दित हुआ सूर्यका मंडल दीखे उसकी शीघ्र मृत्यु जानना ॥ ७ ॥
अथ इंद्रधनुष देखनेका अरिष्ट ।
स्वच्छे निरभ्रे गगने च पश्येद्यः शक्रचापं विदिशादिशासु ॥
तथैव विद्यान्नयनाग्रतो यः स शीघ्रमेव यमलोकगन्ता ॥ ८ ॥
जो स्वस्थ और बादलोंसे रहित हुए आकाशमें और दिशा तथा दक्षिणमें इंद्रके धनु-
षको देखें अथवा नेत्रोंके आगे इन्द्रके धनुषको देखें वह मृत्युको प्राप्त होता है ॥ ८ ॥
१ विदिशाया उज्जयिन्या दिशास्त्वर्थाद्दक्षिणदिशासु । २ अत्राख्यानकीवृत्तम्, परंतु तुर्यपादे तगणस्याभा-
वोऽस्ति वर्णस्यादीर्घत्वादतो वृत्तच्छेदः ।
( १३४ ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने-
अथ विपरीत देखने सुननेका अरिष्ट ।
यो नेत्रे मीलितेऽपि द्युतिमथ चपलां पश्यते यः पुरस्तात्कर्णे
रन्ध्रं निरुध्याद्ध्वनिमथ मनुजो न शृणोति कथञ्चित्॥तिक्ता-
दीनां रसानां कथमपि रसनास्वादमात्रं न वेत्ति रौद्रं वैवस्व-
तस्य प्रतिगमनमथो पश्यते मानुषश्च ॥ ९ ॥
जो नेत्रोंके मूंदनेपर भी चपल ज्योतिको आगे देखता है, कानके छेद मूँदकर जो अनहद
नाद नहीं सुनता, कडुवा आदि रस जिसे नहीं समझ पड़ते वह मनुष्य भयंकर यमराजकी ओर
अपनेको जाता हुआ समझे ॥ ९ ॥
अथ शरीरके स्पर्शसे अरिष्टकथन ।
यस्यात्युष्णं शरीरं शिशिरमथ मनुजस्य यस्याविलं च शीतं
नो चेति यस्य हिमजलसिकते रोमहर्षो न यस्य॥ दण्डाघातेन
राजी न भवति स पुनः श्राद्धदेवस्य लोके लोकानां दर्शनाय
द्रुतमतिरुचिरां स्वस्थतां न प्रयाति ॥ १० ॥
जिस मनुष्यका शरीर अतिशय गरम हो और तुरंत ही ठंडा और धूमिल हो जाय, जो
पुरुष ठंढीको और गर्मीको जान सकता नहीं, जिस मनुष्यके शरीरको शीतल जलके बिन्दु-
ओंका या ठंढेबालूरेतके स्पर्श होनेसे रोमांच नहीं होता और दंड (वेत) मारनेसे रेखा न
हो तो वह मनुष्य यमराजके लोकको देखनेके लिये जल्दी करता है और स्वस्थताको वह
पुरुष प्राप्त नहीं होता है ॥ १० ॥
अथ प्रतिबिंब न देखनेसे अरिष्ट ।
तैले जले दर्पणके घृते वा परस्य नेत्रे प्रतिबिम्बमात्मनः ॥
पश्येत्र योऽसौ यमलोकगन्ता जानीहि तं जीवविहीनमेव॥११॥
इति आत्रेयभाषिते हारीतोत्तरे द्वितीयस्थाने स्वास्थ्यारिष्टं
नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
जो मनुष्य तेल, पानी, शीशा, दूसरोंके नेत्र, इनमें अपने प्रतिबिंबको नहीं देखता है
उसकी मृत्यु जाननी ॥ ११ ॥ इति बेरीनिवासिबुधशिवसहायसूनुवैद्यरविदत्तशास्त्र्यनुवादितहा-
रीतसंहिताभाषाटीकायां स्वास्थ्यारिष्टं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
१-२ छन्दोभंगः ।
अ० ४ ] भाषाटीकासमेता । ( १३५ )
चतुर्थोऽध्यायः
अथ व्याध्यरिष्टका लक्षण ।
आत्रेय उवाच॥उपद्रवैश्च ये पुष्टा व्याधयो यान्ति वार्यताम्॥
रसायनादिना वत्स तान्मेदेकमनाः शृणु ॥ १ ॥
उपद्रवोंसे युक्त हुए रोग रसायन आदिसे निवारण किये जाते हैं। हे पुत्र ! उन रोगोंको
एकमन होके सुनो ॥ १ ॥
अथ अष्ट महाव्याधियोंका नाम ।
वातव्याधिः प्रमेहश्च कुष्ठमर्शो भगन्दरम्॥ अश्मरी मूढगर्भश्च
तथा चोदरमष्टमम् ॥ २ ॥ अष्टावेते प्रकृत्यैव दुश्चिकित्स्या
महागदाः ॥ ३ ॥
वातव्याधि, प्रमेह, कुष्ठ, बवासीर, भगंदर, पथरी, मूढगर्भ, आठवाँ उदररोग ॥ २ ॥
ये आठों प्रकृति करके महारोग दुश्चिकित्स्य हैं ॥ ३ ॥
अथ आठ महारोगोंके उपद्रव ।
प्राणमांसक्षयश्वासतृष्णाशोषवमिज्वरैः॥मूर्च्छातिसारहिक्काभिः
पुनरेतैरुपद्रुताः ॥ ४ ॥ वर्जनीया विशेषेण भिषजा सिद्धि-
मिच्छता ॥ ५ ॥
बलक्षय, मांसक्षय, श्वासरोग, तृषा, शोष, छर्दि, ज्वर, मूर्च्छा, अतिसार, हिचकी इन
उपद्रवोंसे युक्त हुए पूर्वोक्त महारोग ॥ ४ ॥ सिद्धिकी इच्छा करनेवाले मनुष्यको वर्जने
चाहिये ॥ ५ ॥
अथ ज्वररोगीके अरिष्ट ।
यस्य जिह्वा भवत्तीव्रा पीता वा नीलसम्भवा॥श्वासो भवत्य-
तीवोष्णः शरीरं पुलकांकितम् ॥ ६ ॥ नीलनेत्रेऽरुणे पीते
कण्ठो घुरघुरायते॥न जीवति ज्वरार्त्तस्तु लक्षणं यस्य चेदृशम्
॥७॥ मुखे श्वासो भवेद्यस्य श्वावा दन्तावली पुनः॥ स्तब्ध-
नेत्रो बलाद्यः स्याज्ज्वरात नैव जीवति ॥ ८॥ बहुमूत्री बहु-
श्वासी क्षामोऽरोचकपीडितः ॥ हतप्रभेन्द्रियो यश्च ज्वरी
( १३६ ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने-
शीघ्रं विनश्यति ॥ ९ ॥ यस्यास्ये श्रूयते रक्तं शिरोर्तिर्यस्य
दृश्यते ॥ अन्तर्दाहो बहिःशीतो ज्वरस्तु मृत्युमृच्छति॥१०॥
यस्ताम्यति विसंज्ञस्तु शेत विपतितोऽपि वा॥शीतार्दितोऽन्त-
रुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः ॥११॥ यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि
संघातशूलवान्॥नित्यं च वक्रेणोच्छ्वासः स ज्वरो हन्ति मान-
वम् ॥१२ ॥ हिक्काश्वासपिपासार्त्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् ॥
सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः ॥ १३ ॥ आविलाक्षं
प्रताम्यं च तन्द्रायुक्तमतीव च॥ क्षीणशोणितमांसं च नरं नाश-
यति ज्वरः ॥ १४॥ घनं निष्ठीवनं नेत्रं प्लावा रोचकपीडितम्॥
अन्तर्दाहोऽसिता जिह्वा शीघ्रं नाशयति ज्वरः ॥१५ ॥
जिसकी खरखरी, पीली और नीली ऐसी जीभ हो जाय और अत्यंत गरम श्वास आवे
और हर्षित हुए रोमोंकरके युक्त शरीर हो ॥ ६ ॥ नीले, लाल और पीले नेत्र हो जावें
और कंठ घुर्घुर करे ऐसे लक्षण जिस ज्वररोगीके होवें उसका जीवना नहीं है ॥ ७ ॥ जिसके
मुखमें शीघ्र श्वास आव और दंतोंकी पंक्ति काली हो जावे और वरबस स्तंभित नेत्र हो जावें
ऐसा ज्वरसे पीडित रोगी नहीं जीता है ॥ ८ ॥ बहुत मूत्रको करनेवाला और बहुत श्वासको
लेनेवाला और कृश और अरुचिसे पीडित और नष्ट हुई इन्द्रियोंकी कांतिवाला ऐसा ज्वररोगी
शीघ्र मर जाता है ॥ ९ ॥ जिसके मुखसे रक्त गिरे और जिसके शिरमें पीड़ा होवे और
भीतर दाह और बाहर शीत लगे ऐसे ज्वरवाला मर जाता है ॥ १० ॥ जो मोहको प्राप्त
होवे और संज्ञासे रहित हुआ सोवे अथवा निरंतर पतित हुआ करे और बाहर शीतसे और
भीतर गर्मीसे पीडित होवे ऐसा मनुष्य ज्वरसे मर जाता है ॥ ११ ॥ जो हर्षित हुए रोमोंवाला
हो और लालनेत्रोंवाला हो और हृदयमें दारुण शूलवाला हो और निरंतर मुखसे ऊंचे श्वासको
लेता हो ऐसा ज्वररोगी मर जाता है ॥ १२ ॥ हिचकी और श्वाससे पीडित और मूढ़
और विशेष करके भ्रमते हुए नेत्रोंवाला और निरंतर ऊंचे श्वासको लेनेवाला और क्षीण ऐसे
रोगीको ज्वर मार देता है ॥ १३ ॥ धूम्रवर्णवाले नेत्रोंवाला और मोहको प्राप्त हुआ
और तंद्रासे अत्यंत युक्त हुआ, क्षीण हुए रक्त और मांसवाला ऐसे मनुष्यको ज्वर
मार देता है ॥ १४ ॥ बहुत छर्दिवाला और नेत्रोंसे पानीको गिरानेवाला और
अरोचकसे पीडित और भीतर दाह तथा काली जीभसे युक्त ऐसे मनुष्यको ज्वर शीघ्र मार
देता है ॥ १५ ॥
१ 'इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः। निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तंद्रा विनिर्दिशेत् ॥'
अ० ४ ] भाषाटीकासमेता । ( १३७)
अथ दारुण उपद्रवका अरिष्ट ।
यस्यैकोपद्रवस्यापि शाम्यता नोपदृश्यते ॥ दारुणोपद्रवा-
श्चान्ये भूयिष्ठं बहुरूपवान् ॥ १६ ॥ तेन मृत्योर्वशं याति
सिद्धिं नेच्छति दारुणः ॥ १७ ॥
जिसके एक उपद्रव भी शांत नहीं होवे किंतु अन्य भी बहुतसे उपद्रव उपजते रहें और
बहुतसे रूपोंको धारण करे ॥ १६ ॥ ऐसा मनुष्य मृत्युके वशको प्राप्त हो जाता है, अच्छा
नहीं होता ॥ १७ ॥
अथ अतीसारका अरिष्ट ।
यस्यादौ दृश्यते चैवाप्यतीसारस्तथापरः ॥ श्वासः शोषश्च
यस्य स्यात्सोऽपि शीघ्रं मृतिं व्रजेत् ॥ १८ ॥ श्वासशूलपिपासार्त्तं
क्षीणं ज्वरनिपीडितम् ॥ विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत्
॥ १९ ॥ यस्यातिसारशोफाः स्युस्तथारोचकशूलवान् ॥ सोऽपि
शीघ्रं मृतिं याति बहुभिः प्रतिकर्मभिः ॥ २० ॥
जिसके आदिमें अतीसार उपजे, पीछे श्वास और शोष उपजे वह मनुष्य शीघ्र मर जाता है
॥ १८ ॥ श्वास, शूल, तृष्णा इन करके पीडित, क्षीण और ज्वरसे त्रास पाया हुआ विशेष
करके वृद्ध अतीसारसे नष्ट हो जाता है ॥ १९ ॥ जिसके अतीसार, शोजा, अरुचि, शूल ये
उपजें उस मनुष्यकी बहुतसी चिकित्सा करनेसे भी मृत्यु हो जाती है ॥ २० ॥
अथ सूजनका अरिष्ट ।
बालस्य चातिवृद्धस्य विकलस्य नरस्य च ॥
सर्वाङ्गे जायते शोफः शोफी स म्रियते ध्रुवम् ॥ २१ ॥
बालक, अतिवृद्ध, विकल ऐसे मनुष्योंके संपूर्ण अंगमें शोजा उपजे तो वह निश्चय मर-
जाता है ॥ २१ ॥
अथ शूलका अरिष्ट ।
यस्याध्मानं च शूलं च श्वासस्तृष्णा विमूर्च्छना ॥
शिरोऽर्त्तिर्यस्य दृश्येत शूली मृत्युमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥
जिसके अफारा, शूल, श्वास्रोग, तृषा, मूर्छा, शिरमें पीड़ा ये उपजें उसकी मृत्यु हो
जाती है ॥ २२ ॥
( १३८ ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने-
पाण्डुरोगीका अरिष्ट ।
पाण्डुदन्तनखो यश्च पाण्डुनेत्रश्च मानवः ॥ पाण्डुसङ्घातवां-
श्चैव पाण्डुरोगी विनश्यति ॥२३॥ पाण्डुत्वक्पाण्डुनेत्रे च मूत्रं
वा पाण्डुरं भवेत्॥पाण्डुसंघातवांश्चैव पाण्डुरोगी विनश्यति॥२४॥
पीले दंत और नखोंवाला और पीले नेत्रोंवाला और पीलेपनको सब जगह देखे ऐसा पांडु-
रोगी नष्ट हो जाता है ॥ २३ ॥ पीली खाल होवे,पीले नेत्र होवें और मूत्र भी पीला ही होवे
और पीलेपनको सब जगह देखे ऐसा पांडुरोगी मर जाता है ॥ २४ ॥
अथ क्षयरोगका अरिष्ट ।
शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्ध्वश्वासनपीडितम् ॥ कृच्छ्रेण बहुमेहंतं
यक्ष्मा हन्तीह मानवम् ॥२५॥ धातुहीनो भवेद्यस्तु शोफश्वा-
सैर्निपीडितः॥बहुभोज्यो घृणीवांश्च राजयक्ष्मी विनश्यति॥२६
सफेद नेत्रोंवाला और अन्नसे वैर करनेवाला और ऊंचे श्वाससे निरंतर पीडित हुआ और
कष्टसे बहुतवार मूत्रको करता हुआ ऐसा राजरोगी मर जाता है ॥ २५ ॥ धातुओंसे हीन
हुआ, शोजा और श्वाससे पीडित हुआ और बहुतसे भोजनको करता हुआ और दयावाला ऐसा
राजरोगी मर जाता है॥ २६ ॥
अथ श्वासस्रोगका अरिष्ट ।
हुंकारः शीतलो यस्य फूत्कारस्योष्णता भवेत्॥शीघ्रनाडी न
निर्वाहः शीघ्रं याति यमालयम् ॥ २७ ॥ अंगकम्पो गतेर्भंगो
मुखं वा कुङ्कुमप्रभम्॥ उच्चारैन्च भवेद्वायुः स च याति यमा-
लयम् ॥ २८ ॥
जिसके मुखसे हुंकारी निकलनेमें शीतलता होवे और फूत्कारमें गरमाईपना होवे और नाडी
शीघ्र चले, चलनेकी सामर्थ्य नहीं होवे ऐसा रोगी शीघ्र मरजाता है ॥ २७ ॥ जिसके अंग
कांपे और चला जावे नहीं और केसरके समान मुख हो जावे और दस्त जानेके समय वायु
निसरे वह मर जाता है ॥ २८ ॥
अथ बहुत दिनतककें रोगका आरिष्ट ।
चिरं प्रवृद्धरोगस्तु भोजनेऽप्यसमर्थकम् ॥ भग्नगात्रमुपेक्षेत
भेषजोऽप्यरहस्यकम् ॥ एतादृशं नरं ज्ञात्वोपचारः क्रियते
बुधैः ॥ २९ ॥
१ 'घृणा जुगुप्साकृपयो' इति मेदिनी ।
अ० ४ ] भाषाटीकासमेता । ( १३९ )
बहुत दिनोंसे बढ़े हुए रोगवाला और भोजनको नहीं करनेवाला और भग्न हुए अंगोंको देख-
नेवाला और औषधको नहीं लेनेवाला ऐसे रोगीको जानकर उपचार करना ॥ २९ ॥
अथ उदररोगका अरिष्ट ।
विध्वंसश्वासशोफाच्च तथा ज्वरनिपीडनात् ॥
गम्भीरं सघनं तस्य तदुरः क्षयते नरम् ॥ ३० ॥
विष्ठाके क्षयसे, श्वास और शोजासे तथा ज्वरकी पीड़ासे गंभीर और कठिन हुई छाती
उसको मार देती है ॥ ३० ॥
अथ गुल्मरोगका अरिष्ट ।
श्वासशूलपिपासार्त्तिर्विद्वेषो ग्रन्थिगूढता ॥
दुर्बलत्वं च भवति गुल्मिनो मृत्युमेष्यतः॥ ३१ ॥
श्वास, शूल, अत्यंत तृषा ये उपजें और अन्नमें वैर रहे और गाढ़ तथा मूढ़पना हो और दुर्ब-
लपना हो ऐसा गुल्मरोगी मर जाता है ॥ ३१ ॥
अथ रक्तपित्तका अरिष्ट ।
नेत्रे जिह्वाधरौ यस्य रक्तौ वा रुधिरं वमेत् ॥ रक्तमूत्री रक्तसारी
रक्तपित्ती विनश्यति ॥ ३२ ॥ लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लो-
हितेक्षणः ॥ रक्तानां च दिशां द्रष्टा रक्तपित्ती विनश्यति ॥ ३३॥
जिसके जीभ, दोनों ओष्ठ, नेत्र ये लाल हो जावें अथवा रक्तको गिरावै ऐसा रक्तमूत्रवाला
और रक्तातीसारवाला और रक्तपित्तवाला मनुष्य मरजाता है ॥ ३२ ॥ जो लोहूकी छर्दि
करे और बहुत करके लाल नेत्रोंवाला हो और लाल दिशाओंको देखें ऐसा रक्तपित्तरोगी
मरजाता है ॥ ३३ ॥
अथ बवासीररोगका अरिष्ट ।
मुखशोफो भवेद्यस्य भ्रमारोचकपीडितः ॥
विबन्धोदरशूली च उदयाञ्च विनश्यति ॥ ३४ ॥
जिसके मुखपर शोजा हो, भ्रम और अरुचिसे जो पीड़ित हो,बंधा और उदरशूलसे संयुक्त
हो ऐसा रोगी मर जाता है ॥ ३४ ॥
अथ विद्रधिरोगका अरिष्ट ।
आध्मानबद्धनिष्पन्दं छर्दिहिकारुगन्वितम् ॥
रुजाश्वाससमाविष्टं विद्रधिर्नाशयेन्नरम् ॥ ३५ ॥
( १४० ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने-
जो अफारा हो, स्राव रुक जावे और छर्दि, हिचकी, शूल, इनसे समन्वित हो और श्वास-
रोगसे संयुक्त हो ऐसे मनुष्यको विद्रधिरोग नाशता है ॥ ३५ ॥
अथ भ्रमरोगका अरिष्ट ।
यस्य तृष्णा भवेद्घोरा दाहो वापि वमिर्भवेत् ॥
भ्रमोपपन्नो भवति न स जीवति मानवः ॥ ३६ ॥
जिसके दारुण तृषा और दाह तथा छर्दि उपजे और भ्रमसे संपन्न हो वह रोगी जीवता
नहीं है ॥ ३६ ॥
अथ आर्तवका अरिष्ट ।
अपूर्णे दिवसे नारी ज्वरार्त्ता पुष्पमाप्नुयात् ॥
सा न जीवेन्महाप्राज्ञ यस्या हि सारणो भवेत् ॥ ३७ ॥
जो ज्वरसे पीडित हुई नारी नहीं पूर्ण हुए दिनमें पुष्प अर्थात् योनिसे रक्तके बहनेको प्राप्त
होवे हे महाप्राज्ञ ! जो वह रक्त गिरता ही रहे तो वह नारी जीवे नहीं ॥ ३७ ॥
अथ कामला और पांडुरोगका अरिष्ट ।
यः शोफश्वाससंयुक्तस्तृष्णायुक्तोऽथ शूलवान् ॥
कामलापाण्डुरोगात्तो नरश्च स विपद्यते ॥ ३८ ॥
जो शोजा और श्वाससे पीडित हो, तृषा और शूलसे संयुक्त हो, कामला और पांडुरोगसे
संयुक्त हो वह मनुष्य जीवता नहीं है ॥ ३८ ॥
अथ भगंदरका अरिष्ट ।
वातमूत्रपुरीषाणि कृमयः शुक्रमेव च ॥
भगन्दरात्प्रस्रवन्ति यस्य तं परिवर्जयेत् ॥ ३९ ॥
जिसके भगंदरके घावसे अधोवात, मूत्र, विष्ठा, कीड़े वीर्य ये गिरते हों उस रोगीको
असाध्य जानो ॥ ३९ ॥
अथ अश्मरीरोगका अरिष्ट ।
प्रसूननाभिवृषणं रुद्धमूत्रं रुगन्वितम् ॥
अश्मरी क्षपयत्याशु सिकताशर्करान्विता ॥ ४० ॥
नाभि और पोतोंपर शोजासे संयुक्त हो, मूत्र रुक जावे, शूल चले ऐसे मनुष्यको पथरी,
सिकता, शर्करा ये रोग मार देते हैं ॥ ४० ॥
अ० ४ ] भाषाटीकासमेता । ( १४१ )
अथ मूढगर्भका अरिष्ट ।
गर्भकोशसमापन्नो मकुष्ठो योनिसंगतः ॥
हन्ति स्त्रियं मूढगर्भे यथोक्ताश्चाप्युपद्रवाः ॥ ४१ ॥
गर्भकोशमें समापन्न हुआ बालक योनिके छिद्रको बंधकरे और यथोक्त सब उपद्रव भी उपजे
तब मूढगर्भ स्त्रीको मार देता है ॥ ४१ ॥
अथ अपस्माररोगका अरिष्ट ।
पार्श्वभंगान्नविद्वेषशोफातीसारपीडितम् ॥ बहुशोऽपस्मरं तं तु
क्षीणं च वलितध्रुवम् ॥४२॥ नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो
विनाशयेत् ॥ ४३ ॥
पसलीका भंग, अन्नसे वैर, शोजा, अतीसार इनसे पीड़ित हुआ और बहुतवार विस्मरणको
प्राप्त हुआ और क्षीण और टेढ़ी भ्रुकुटियोंवाला ॥ ४२॥ और नेत्रोंको फाड़कर देखनेवाले मनु-
ष्योंको मृगीरोग मार देता है ॥ ४३ ॥
अथ वातव्याधिका अरिष्ट ।
शूलं सुप्तत्वचं भग्नमाध्मानेन निपीडितम् ॥
रुजार्त्तिमन्तं च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत् ॥ ४४ ॥
शूल और सोती हुई खालसे संयुक्त हो और भग्न हो और अफारासे निरंतर पीड़ित हो और
पीड़ासे संयुक्त हो ऐसे मनुष्यको वातव्याधि नाशती है ॥ ४४ ॥
अथ प्रमेहका अरिष्ट ।
यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च ॥
पिडकापीडितं गाढं प्रमेहो हन्ति मानवम् ॥ ४५ ॥
यथोक्त उपद्रवोंसे व्याप्त हो और अत्यंत गिरता हो और फुन्सियोंसे अत्यंत पीडित हो ऐसे
मनुष्यको प्रमेहरोग नाशता है ॥ ४५ ॥
अथ कुष्ठरोगका अरिष्ट ।
प्रभिन्नं प्रस्रुतांगं च रक्तनेत्रं हतस्वरम् ॥
पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह कुष्ठिनम् ॥ ४६ ॥
प्रभिन्न हुआ और बहते अंगोंवाला और लाल नेत्रोंवाला और नष्ट हुए स्वरवाला और वमन,
विरेचन, नस्य, निरूहबस्ति, अनुवासनबस्ति इन पंचकर्मोंके गुणोंसे वर्जित ऐसे कुष्ठीको कुष्ठ-
रोग मार देता है ॥ ४६ ॥
( १४२ ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने-
अथ उन्मादरोगका अरिष्ट ।
अवाङ्मुखस्त्वून्मुखो वा क्षीणमांसबलोत्तरः ॥ जागरूकस्त्वसंदे-
हमुन्मादेन विनश्यति ॥४७॥ इति आत्रेयभाषिते हारीतोत्तरे
द्वितीयस्थाने व्याध्यरिष्टं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
नीचेको मुख रखनेवाला अथवा ऊपरको मुख रखनेवाला और क्षीण हुए मांसवाला और
बलसे युक्त हुआ अथवा उत्तरोत्तर जिसका मांस और बल क्षीण होता जावे और दिन रात
जागनेवाला ऐसा उन्मादरोगी निश्चय मर जाता है ॥ ४७ ॥
इति बेरीनिवासिबुधशिवसहायसूनुवैद्यरविदत्तशास्त्र्यनुवादितहारीतसंहिताभाषाटीकायां
द्वितीयस्थाने व्याध्यरिष्टं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
पंचमोऽध्यायः ५.
अथ पञ्चेन्द्रियविकार वर्णन ।
आत्रेय उवाच ॥ यः शीलवान्क्रोधनतामुपैति यः क्रोधवाञ्छी-
लगुणं च धत्ते ॥ द्वावेव मृत्युं तनुतो विधिज्ञ स्थूलो नरः शीघ्र-
तरं कृशाङ्गः ॥१॥
आत्रेयजी कहते हैं-जो शीलवान मनुष्य क्रोधपनेको प्राप्त होवे और जो क्रोधी मनुष्य
शीलपनेको धारण करे हे विधिज्ञ ! ये दोनों मनुष्य मृत्युको शीघ्र प्राप्त होते हैं और जो मोटा
मनुष्य शीघ्र कृशाङ्ग हो जावे और कृशाङ्ग मनुष्य शीघ्र मोटा हो जावे ये भी दोनों मृत्युकों प्राप्त
हो जाते हैं ॥ १ ॥
यो धर्मशीलो भवतीह पापी पापात्मको धर्मरतो यदि स्यात् ॥
स मृत्युभाजी भवतीह शीघ्रं यश्च प्रकृत्या विकृतिं प्रयाति ॥२॥
जो धर्मशील मनुष्य पापी हो जावे और जो पापी धर्मको करने लगजावे और जो प्रकृति
करके विकारको प्राप्त हो जावे ये मनुष्य शीघ्र मृत्युको प्राप्त होते हैं ॥ २ ॥
यो गौरवर्णो विदधाति काष्ण्यं कृष्णोऽतिगौरत्वमुपैति यश्च ॥
तथा मृतिं याति नरः प्रकृत्या शीघ्रं विकृत्या भजते वियोगम्३
जो गौरवर्णवाला मनुष्य काले वर्णको प्राप्त हो जावे और जो काले वर्णका मनुष्य गौर-
पनेको प्राप्त हो जावे और जो अपनी प्रकृतिको शीघ्र त्याग देवे ऐसे मनुष्य शीघ्र मृत्युको प्राप्त
होते हैं ॥ ३ ॥
अ० ६ ] भाषाटीकासमेता । (१४३)
यो वैपरीतं श्रवणेऽपि शब्दं गृह्णाति वा न शृणुते स शीघ्रम् ॥ स
वै मृतिं पश्यति यो न पश्येच्छायां स्वकीयां धरणीप्रपन्नाम्॥४॥
जो शब्दको विपरीतपनेसे ग्रहण करे अथवा शब्दको नहीं सुने और जो पृथिवीमें प्राप्त हुई
अपनी छायाको नहीं देखे वे मनुष्य मृत्युको शीघ्र प्राप्त होते हैं ॥ ४ ॥
यो वेन्द्रियैः प्रतिहतः कृशतां प्रयाति स्थूलोऽतिनिष्प्रभवपुर्मरणं
विपश्येत्॥यः क्वापि वेत्ति न कुगन्धिरसौ नरस्तु स वै मृतिं प्रिय-
तमां भजते मनुष्यः ॥ ५ ॥
जो इन्द्रियोंसे प्रतिहत हुआ कृशपनेको प्राप्त होजावे और जो कृश मनुष्य अत्यंत मोटेपनको
प्राप्त होवे व जिसका शरीर कृशपनेको प्राप्त होवे, जो दुर्गंधको और रसको कहीं भी नहीं जाने
वह मृत्युको प्राप्त होता है ॥ ५ ॥
यस्यास्यगन्धमाघ्राय भजन्ते नीलमक्षिकाः॥नासिकायां शरीरे
वा स चैव यमलोकगः ॥६॥ इति आत्रेयभाषिते हारीतोत्तरे
द्वितीयस्थाने पञ्चेन्द्रियविकारो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
जिसके मुखके गन्धको सूंघके नीलमक्षिका अर्थात् भौरे नासिकामें अथवा शरीरमें वास करने
लग जावे उसकी मृत्यु होती है ॥ ६ ॥ इति बेरीनिवासिबुधशिवसहायसूनुवैद्यरविदत्तशास्त्र्यनुवा-
दितहारीतसंहिताभाषाटीकायां द्वितीयस्थाने पंचेन्द्रियविकारो नाम पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
षष्ठोऽध्यायः ६.
अथ नक्षत्रज्ञानवर्णन ।
आत्रेय उवाच ॥ अथ नक्षत्रयोगेन व्याधिर्यस्य प्रजायते ॥
साध्यासाध्यञ्च याप्यं च वक्ष्यामि शृणु पुत्रक ॥ १ ॥
आत्रेयजी कहते हैं-जिसके नक्षत्रके योगसे व्याधि उपजे उसको साध्य, असाध्य और
याप्य इन भेदोंसे कहता हूँ । हे पुत्र ! सुनो ॥ १ ॥
अथ मृत्युयोगोंका वर्णन ।
आदित्ययोगेन मघा विशाखा चन्द्रेण युक्ता कुज आर्द्रया तु॥
मूलं प्रबुद्धे गुरुकृत्तिका च शुक्रेण रोहिण्यसितेन हस्तः ॥ २ ॥
एतान्वदन्ति निपुणा यमघंटयोगान्व्याधिप्रपन्नमनुजो यदि
( १४४ ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने
पुण्ययोगात्॥ जीवेद्यदा कथमसौ घनदत्तयन्त्रघोरान्तरेण तप-
नेन कथं सुखं स्यात् ॥ ३ ॥ आदित्येनानुराधा वसति हिम-
रुचिश्चोत्तरासंप्रयुक्तो भौमः पित्रीशयुक्तो बुध इति तुरगीयुक्त
एतत्सुखं ना॥ तस्माज्जीवेन युक्तो मृगशिरसहितोऽश्लेषया भार्ग-
सूनुर्युक्तोऽर्किर्हस्तसंज्ञैर्न तु वदति शुभं शास्त्रवियोगयुक्तः ॥४॥
रविवारसे युक्त मघानक्षत्र और सोमवारसे युक्त विशाखा नक्षत्र और मंगलवारसे युक्त
आद्र्रानक्षत्र और बुधवारसे युक्त मूलनक्षत्र और बृहस्पतिवारसे संयुक्त कृत्तिकानक्षत्र और शुक्र-
वारसे युक्त रोहिणी और शनिवारसे युक्त हस्तनक्षत्र ॥२॥ इन्होंको पंडित यमघंटयोग कहते हैं,
इसमें रोगको प्राप्त हुआ मनुष्य पुण्यके योगसे कदाचित् जीता है अन्यथा सुखकी प्राप्ति नहीं है,
क्योंकि भयंकर वह यन्त्र जिसमें आग भी लगी हो उससे कैसे कोई बच सकता है ? ॥ ३ ॥
रविवारसे संयुक्त अनुराधा और चंद्रवारसे संयुक्त उत्तरानक्षत्र और मंगलवारसे युक्त मघा और
बुधवारसे युक्त अश्विनी और बृहस्पतिवारसे युक्त मृगशिर और शुक्रवारसे युक्त आश्लेषा और
शनिवारसे संयुक्त हस्तनक्षत्र ये मृत्युयोग हैं। इनमें रोगोंकी उत्पत्ति होवै तो शुभ नहीं होता है॥४॥
अथ अमृतयोगकथन ।
दिनकरकरयुक्तः सोमसौम्येन वा पि तुरगसहितभौमः सोमपुत्रोऽ-
नुराधा ॥ सुरगुरुरपि पुष्ये रेवती शुक्रवारे दिनकरसुतयुक्ता
रोहिणी सौख्यहेतुः ॥ ५ ॥
रविवारसे युक्त हस्त और सोमवारसे युक्त मृगशिर और मंगलवारसे संयुक्त अश्विनी और बुधवारसे
संयुक्त अनुराधा और बृहस्पतिवारसे युक्त पुष्य और शुक्रवारसे युक्त रेवती और शनिवारसे संयुक्त
रोहिणी ये शुभयोग हैं इनमें रोग उपजे तो सुख होता है ॥ ५ ॥
अथ क्रूरयोगवर्णन ।
शूले वज्रेऽतिगण्डे वा व्याघाते व्यतिपातके॥ विष्कम्भयोगयुक्ते
च नक्षत्रे क्रूरदैवते ॥ ६ ॥ एतैरसाम्ध्या ज्वरिणस्तस्माद्योगान्
परीक्षयेत् ॥ योगे ऋक्षे तथा वारे क्रूरे प्राप्ते न जीवति ॥ ७ ॥
शूल, वज्र, अतिगंड, व्याघात, व्यतीपात, निष्कंभ इन योगोंमें जब क्रूरदेवताओंवाले अर्थात्
आश्लेषा मघाआदिनक्षत्र होवें उन्हें क्रूरयोग कहते हैं ॥ ६ ॥ इनमें ज्वर उपजे तो रोगी असाध्य
होजाते हैं इस वास्ते योगोंकी परीक्षा करनी और यह क्रूर योग भी हो और उसमें क्रूरवार हो तब
रोग उपजे तो रोगी जीता नहीं ॥ ७ ॥
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
अ० ६] भाषाटीकासमेता । ( १४५ )
अथ योगविज्ञान ।
सिद्धिः शुकः शुभः प्रीतिरायुष्मान्सौभगश्च वै ॥
धृतिर्वृद्धिध्रुवौ हर्षः सुखसाध्या इमे स्मृताः ॥ ८ ॥
सिद्धि, शुक, शुभ, प्रीति, आयुष्मान्, सौभाग्य, धृति, वृद्धि, ध्रुव, हर्ष ये योग सुख-
साध्य कहे हैं ॥ ८ ॥
अथ विशेष वर्णन ।
मघा विशाखा भरणी तथाऽर्द्रा मूलं तथा कृत्तिकहस्तपुष्याः॥
एते न शस्ता मुनयो वदंति वारक्रमेणैव विचिन्तनीयाः ॥ ९ ॥
मघा, विशाखा, भरणी, आर्द्रा, मूल, कृत्तिका, हस्त, पुष्य ये रोगकी उत्पत्तिमें श्रेष्ठ नहीं हैं।
ये सब वारके क्रमसे चिंतवन करने चाहिये ॥ ९ ॥
अथ असाध्य नक्षत्र ।
मघाभरणिहस्तेषु मूले वा ज्वरितोऽपि वा ॥
मृत्युमापद्यते सोऽपि नात्र कार्या विचारणा ॥ १० ॥
मघा, भरणी, हस्त, मूल इन नक्षत्रोंमें ज्वरित हुआ मनुष्य मर जाता है इसमें विचार करने
की कोई आवश्यकता नहीं ॥ १० ॥
अथ साध्य नक्षत्र ।
अश्विनीरोहिणीपुष्यमृगज्येष्ठाः पुनर्वसुः ॥
एते साध्याश्च विज्ञेया ज्वरिणां च विशेषतः ॥ ११ ॥
अश्विनी, रोहिणी, पुष्य, मृगशिर, ज्येष्ठा, पुनर्वसु, इन नक्षत्रोंमें हुआ रोग साध्य कहा है और
इनमें उपजा ज्वर विशेष करके साध्य है ॥ ११ ॥
अथ कष्टसाध्य नक्षत्र ।
पूर्वात्रयं स्वातिरथापि चित्रा तथा त्रयार्द्राश्रवणाधनिष्ठाः॥मूलं
विशाखा सह कृत्तिकाभिः साप्योऽनुराधा सह ज्येष्ठया च
॥ १२ ॥ एते सकष्टा रुजपीडितानां पुष्ये सुयाप्यः कुरुते
नरस्य ॥ तस्मात्तु विज्ञाय बुधाश्च सम्यग्युजां विनाशं प्रति-
कर्मणा च ॥ १३ ॥
तीनों पूर्वा, स्वाती, चित्रा, आर्द्रा, पुनर्वसु,पुष्य, श्रवण, धनिष्ठा, मूल, विशाखा, कृत्तिका
१०
( १४६ ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने-
आश्लेषा, अनुराधा, ज्येष्ठा ॥ १२ ॥ इनमें उपजा रोग कष्टको देता है और इनमेंसे पुष्य
नक्षत्रमें उपजा रोग कष्टसाध्य कहा है इसकारणसे जानकर चिकित्सासे रोगको दूर करना ॥१३॥
अथ नक्षत्रोंके पीडाकी मर्यादा ।
अश्विन्याञ्चैकरात्रन्तु भरण्यां मृत्युमीक्षते ॥ नवरात्रं कृत्तिकायां
रोहिण्यांतु दिनत्रयम् ॥१४॥ मृगेण बहुपीडा स्यादार्द्रायां मृत्यु-
रेव च॥पुनर्वसौ च पुष्ये च सप्तरात्रं तु पीड्यते ॥१५॥ नवरात्रं
तथाश्लेषा मघा चेति यमालयम्॥पूर्वा मासत्रयं ज्ञेयमुत्तरा पञ्च-
कत्रयम् ॥१६॥ पूर्वात्रये त्रयोंऽशाश्च शुभा ज्ञेया मनीषिभिः ॥
एतेषां तुर्य्यगे चान्ते यदि रोगस्तदा मृतिः ॥ १७ ॥ हस्तेन
प्राप्यते सौख्यं चित्रा पञ्चदशाहकम् ॥ स्वातिः षोडशरात्रन्तु
विशाखा विंशरात्रकम् ॥ १८ ॥ अनुराधा पक्षमेकं ज्येष्ठा दश-
दिनानि तु ॥मूलेन मृत्युमाप्नोति आषाढासु त्रिपञ्चकम्॥१९॥
उत्तरा विंशरात्रेण श्रवणे मासकद्वयम् ॥ मासद्वयं धनिष्ठा स्या-
च्छतर्क्षे दिनविंशतिः ॥२० ॥ नवरात्रं भवेत्पूर्वा उत्तरा पञ्चकत्र-
यम् ॥ दशाहं रेवती पीडा मुच्यते व्याधिभिस्ततः ॥ २१ ॥
अश्विनीमें रोग उपजे तौ एकरात्रिमैं आराम हो, भरणीमें रोग उपजे तो रोगी मर जाता है
कृत्तिकामें रोग उपजे तो नवरात्रोंमें आराम होता है, रोहिणीमें रोग उपजे तो तीन दिनोंमें
आराम होता है ॥ १४ ॥ मृगशिरमें रोग उपजे तो बहुतसी पीडा रहती है, आर्द्राामें रोग
उपजै तो रोगी मर जाता है, पुनर्वसु और पुष्यमें रोग उपजे तो सातरात्रितक पीड़ा रहती है
॥ १५ ॥ आश्लेषामें रोग उपजे तो नवरात्रितक पीडा रहती है, मघामें रोग हो तो रोगी
मर जाता है, पूर्वाफाल्गुनीमें रोग हो तो तीन महीनोंतक पीडा रहती है, उत्तराफाल्गुनीमें रोग हो
तो पंद्रह दिनोंतक पीड़ा रहती है ॥ १६ ॥ और तीनों पूर्वा अर्थात् पूर्वाफाल्गुनी, पूर्वाषाढ,
पूर्वाभाद्रपद इनके पहले तीनभाग शुभ हैं और अंतका एक भाग बुरा है उसमें रोग हो
तो रोगी मर जाता है ॥ १७ ॥ हस्तमें रोग हो तो शीघ्र आराम होजाता है, चित्रामें रोग
हो तो पन्द्रह दिनोंमें आराम हो जाता है, स्वातीमें रोग हो तो सोलहरात्रमें सुख होजाता है,
विशाखामें रोग हो तो बीसरात्रिमें आराम होजाता है ॥ १८ ॥ अनुराधांमें रोग हो तो पन्दरह
दिनमें आराम होता है, ज्येष्ठा में रोग हो तो दशदिनमें आराम होजाता है, मूलमें रोग हो तो
रोगी मरजाता है, पूर्वाषाढमें रोग हो तो पन्दरह दिनमें आराम होता है ॥१९॥ उत्तराषाढमें
रोग उपजे तो बीस रात्रिमें आराम होता है,श्रवणमें रोग उपजे तो दो महीनोंमें आराम होता है
अं० १ ] भाषाटीकासमेता । ( १४७ )
धनिष्ठा में रोग उपजे तो दो महीनोंमें आराम होता है, शतभिषामें रोग उपजे तो बीस दिनोंमें
आराम होता है ॥ २० ॥ पूर्वाभाद्रपदमें रोग उपजे तो नव रात्रिमें आराम होता है, उत्तरां
भाद्रपदमें रोग उपजे तो पन्दरह दिनोंमें आराम होता है, रेवतीमें रोग उपजे तो दश दिनमें
आराम होता है। ऐसे रोगकी निवृत्ति कही है ॥ २१ ॥
अथ नक्षत्रोंके भागानुसार रोगोंकी मर्यादा ।
कृत्तिका नक्षत्र ।
कृत्तिकासु ज्वरस्तीव्रो व्याधिर्भवति पैत्तिकः ॥ दिनानि दश
प्रथमे चरणे च विनिर्दिशेत् ॥ २२ ॥ दशैव द्वितीये भागे
तृतीये दिनपञ्चकम् ॥
कृत्तिका नक्षत्रमें दारुण ज्वर और पित्तकी व्याधि उपजती है और कृत्तिकाके प्रथम भागमें
रोग उपजे तो दशदिन पीड़ा रहती है ॥ २२ ॥ और दूसरे भागमें रोग उपजे तो भी दश
दिन पीड़ा रहती है और तीसरे भागमें रोग उपजे तो पांच दिन पीड़ा रहती है ॥
अथ रोहिणी नक्षत्र ।
रोहिण्यां नवरात्रन्तु प्रथमेंडशे प्रकीर्त्तितम् ॥ २३ ॥ द्वितीये
द्विगुणं प्रोक्तं तृतीये दशरात्रकम् ॥
रोहिणीके प्रथम भागमें रोग उपजे तो नव रात्रि पीड़ा रहती है ॥२३॥ और दूसरे भागमें
अठारह दिन और तीसरे भागमें दशदिन पीड़ा रहती है ॥
अथ मृग नक्षत्र ।
नक्षत्रे चन्द्रदैवत्ये पीडा वै जायते ध्रुवम् ॥ २४ ॥ प्रथमांशे
पञ्चरात्रं मध्ये द्वादशवासरान् ॥ तृतीयांशे तथा ज्ञेयं मृत्यु-
र्मासादनन्तरम् ॥ २५ ॥
मृगशिरके प्रथमभागमें रोग उपजे तो पांच रात्रि पीड़ा रहती है ॥ २४ ॥ और दूसरे
भागमें बारह दिन और तीसरे मागमें १ महीनातक पीड़ा रहके पीछे मृत्यु हो जाती है॥२५॥
अथ आर्द्रा नक्षत्र ।
नक्षत्रे रुद्रदैवत्ये पक्षं स्यात्प्रथमेंडशके ॥
द्वादशाहं द्वितीये च तृतीयांशे न जीवति ॥ २६ ॥
आर्द्रा नक्षत्रके प्रथम अंशमें रोग उपजे तो वह रोग एक पखवाड़ेतक रहता है, दूसरे अंशमें
हुई व्याधि बारह दिनतक रहती है. तीसरे अंशमें रोग उत्पन्न हुआ हो तो वह मनुष्य
जीता नहीं ॥ २६ ॥
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
( १४८ ) हारीतसंहिता । [ द्वितीयस्थाने-
अथ पुनर्वसु नक्षत्र ।
पुनर्वसौ ज्वरं विद्यात्प्रथमांशे त्रिपक्षकम् ॥
मध्यमे दिवसान्सप्त तृतीये पंचविंशतिम् ॥ २७ ॥
पुनर्वसु नक्षत्रके प्रथम अंशमें आया हुआ ज्वर तीन पखवाडेतक रहता है, दूसरे अंशमें
सात दिन रहता है और तीसरे अंशमें आया हुआ ज्वर पच्चीस दिनतक रहता है ॥ २७ ॥
अथ पुष्य नक्षत्र ।
पुष्ये स्यात्प्रथमे सप्त द्विके विंशतिवासरान् ॥
तृतीयांशे तथा विद्याद्दिवसानेकविंशतिम् ॥ २८ ॥
पुष्य नक्षत्रके प्रथम अंशमें आया हुआ रोग सातदिनतक रहता है, दूसरे अंशमें बीस दिनतक
रहता है और तीसरे अंशमें इक्कीस दिनतक रहता है ॥ २८ ॥
अथ आश्लेषा नक्षत्र ।
आश्लेषायां च नक्षत्रे यस्य संभवति ज्वरः ॥ मासत्रयेण प्रागंशे
कष्टाज्जीवति मानवः ॥ २९ ॥ द्वितीये च तृतीये च मृत्युरेव
न संशयः ॥
जिस मनुष्यके आश्लेषानक्षत्रमें ज्वर उत्पन्न होता है उसको प्रथम अंशमें ज्वर उत्पन्न होनेसे
वह मनुष्य बड़े कष्टसे जीता है ॥ २९ ॥ और दूसरे तथा तीसरे अंशमें ज्वर उत्पन्न होनेसे
उस मनुष्यको मृत्यु ही प्राप्त होती है, इसमें संशय नहीं ॥
अथ मघा नक्षत्र ।
नक्षत्रे पितृदैवत्ये रोगो यस्य प्रवर्तते ॥ ३० ॥ प्रथमेंऽश सप्तरात्रं
द्वितीये धिष्ण्यतुल्यताम्॥ विंशत्तृतीये दिवसान्पीड्यते कर्मणो
बलात् ॥ ३१ ॥
मघा नक्षत्रमें जिस मनुष्यको रोग उत्पन्न होता है ॥ ३० ॥ उसका रोग प्रथम अंशमें
सातरात्रितक रहता है, दूसरे अंशमें उत्पन्न होवे तो दश दिन रोग बना ही रहता है और
तीसरे अंशमें होवे तौ वह मनुष्य अपने कर्मके बलसे बीस दिन तक बहुत पीड़ाको प्राप्त
होता है ॥ ३१ ॥
अथ पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्र ।
नक्षत्रे भगदैवत्ये यस्य संजायते ज्वरः ॥३२॥ प्रथमेंऽशे पंच-
रात्रं मध्ये द्वादश वासरान्॥ तृतीयांशे तथा ज्ञेयं मृत्युर्मा-
सादनंतरम् ॥ ३३ ॥