गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

( २१ )
( अथसमावर्त्तनसूत्राणि )
अथ तृतीयप्रपाठकस्य चतुर्थी कण्डिका—
१ ब्रह्मचारी वेदमधीत्य ॥
२ उपन्याहृत्य गुरवे ॥
३ अनुज्ञातो दारान्कुर्वीत ॥
४ असगोत्रान् ॥
५ मातुरसपिण्डान् ॥
६ नग्निका तु श्रेष्ठा ॥
७ अथाऽऽप्लवनम् ॥
८ उत्तरतः पश्चाद्वाऽऽचार्य्यकुलस्य परिवृतम्भवति ॥
९ तत्र प्रागग्रेषु दर्भेषूङ्ङाचार्य उपविशति ॥
१० प्राङ् प्रह्वाचार्य्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥
११ शीतोष्णाभिराचार्य्योऽभिषिञ्चेत् ॥
१२ स्वयमिव तु ॥
१३ मन्त्रवर्णो भवति ॥
१४ “येऽश्वन्तरग्नयः प्रविष्टा” इत्यपामञ्जलिमवसिञ्चति ॥
१५ “यदपां घोरं यदपां क्रूरं यदपामशान्तमि”ति च ॥
१६ “यो रोचनस्तमिह गृह्णामी”त्यात्मानमभिषिञ्चति ॥
१७ “यशसे तेजस” इति च ॥
१८ “येन श्रियमकृणुतमि”-ति च ॥
१९ तूष्णीञ्चतुर्थम् ॥
२० उपोत्थायादित्यमुपतिष्ठते “उद्यन्भ्राजभृष्टिभि”—रित्येतत्प्रभृतिना
मन्त्रेण ॥
२१ यथालिङ्गं वा विहरन् ॥
२२ चक्षुरसीत्यनुबध्नीयात् ॥
२३ मेखलामवमुञ्चत “उदुत्तमं वरुणपाशमि”ति ॥
२४ ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वयम्भुक्त्वा केशश्मश्रुलोमनखानि वापयीत
शिखावर्ज्जम् ॥
२५ स्नात्वाऽलङ्कृत्याऽहते वाससी परिधाय स्रजमाबध्नीत “शीरसि
मयि रमस्वे”ति ॥
२६ “नेत्र्यौ स्थो नयतम्मामि”—त्युपानहौ ॥
२७ “गन्धर्वोऽसी”ति वैणवदण्डं गृह्णाति ॥

ैककशस्त्रिखिर्वदयेरन् ॥`
Wait, look at line 19 again:
"५ विष्टरपाद्यार्घ्याचमनीयमधुपर्कानैककशस्त्रिखिर्वदयेरन् ॥" or "स्त्रिस्त्रिर्वदयेरन्"?
Wait, look at "स्त्रिखिर्वदयेरन्": is that 'खि' or 'त्रि'?
Let's zoom in on that word:
'स' with 'त्र' below, 'ि' -> स्त्रि.
Then: looks like 'स्त्रि' where the 'स' is broken?
Wait, if you look at 'स्त्रि' right before it:
The loop of 'स' is at the top left.
In the second glyph, there is a loop at top left, then down, then a bottom curve, then a vertical stroke with 'ि' and repha.
Wait, could it be 'स्त्रि' where the bottom leg of 'स' and 'त्र' are smudged into a loop?
Or is it really 'खि'? It looks very much like 'खि'!
Let's provide the exact character as it appears, which looks like 'खि', or 'स्त्रि'. Wait, in line-by-line transcription, keeping what is visually printed is standard: "स्त्रिखिर्वदयेरन्" (or "स्त्रिस्त्रिर्वदयेरन्"). Let's check if there is an 'स्' before it.

१८ आचान्तोदकाय गौरिति नापितस्त्रिर्ब्रूयात् ॥
१९ "मुञ्च गां वरुणपाशाद्विषन्तम्मेऽभिधेहि-तन्नहमुपचोभयोरु-
त्सृजगामत्तु तृणानि पिवतूदकम्” इति ब्रूयात् ॥
२० “माता रुद्राणामि"त्यनुमन्त्रयेत् ॥
२१ अन्यत्र यज्ञात् ॥
२२ कुरुतेत्यधियज्ञम् ॥
२३ षडर्ह्या भवन्ति ॥
२४ आचार्य्य ऋत्विक् स्नातको राजा विवाह्यः प्रियोऽतिथिरिति ॥
२५ परिसंवत्सरादर्हेयुः ॥
२६ पुनर्यज्ञविवाहयोश्च पुनर्यज्ञविवाहयोश्च ॥
इति च० प्र० दशमी कण्डिका ॥ १० ॥ * ॥
प्रपाठकश्चायं समाप्तस्तृतीयः ॥ ३ ॥ * ॥
(अथ संस्कारकुशण्डिकापरिशिष्टसूत्राणिः)
चतुर्थप्रपाठकेपञ्चमी कण्डिका—
१ काम्येष्वत ऊर्ध्वम् ॥
२ पूर्वेषुचैके ॥
३ पश्चादग्नेर्भूमान्यञ्चौपाणीप्रतिष्ठाप्ये-“दम्भुमेर्भजामह" इति ॥
४ वस्त्वन्तरात्रौ धनमिति दिवा ॥
५ “इमंस्तोममि"ति तृचेनपरिसमूहेत् ॥
६ वैरूपाक्षः पुरस्ताद्धोमानाम् ॥
७ काम्येषु च प्रपदः ॥
८ "तपश्चतेजश्चे"-ति जपित्वा प्राणानायम्यार्थमना वैरूपाक्षमारेभ्यो-
च्छ्वसेत् ॥
इति गोभिलगृह्यसूत्रे चतुर्थ प्र०प०मकण्डिकायामादितोवसुसूत्राणि॥*॥
अथाभ्युदयिकश्राद्धसूत्राणि—
चतुर्थी कण्डिका—
अथाभ्युदयिके श्राद्धे युग्मानांशयेत्प्रदक्षिणमुपचार ऋजवोदर्भा य-
वस्तिलार्थः । सम्पन्नमिति तृप्ति प्रश्नोदधिवदराक्षतमिश्रान्पिण्डान्नान्दी-
मुखाः पितरः प्रीयन्तामिति वा चयेदिति पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपिता-
महेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्योवृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वाहोच्यतामि-
त्यस्तुस्वाहेत्युक्ते नस्वधाम्प्रयुञ्जीत ॥ ४-१-१० ॥ इति ॥

प्राप्तिस्थानम्—
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय
बनारस सिटी ।

• श्रीः *
  अथ-
  गोभिलगृह्यसूत्रे-
  श्रीमदाद्यापदाम्भोजद्वन्द्वन्नत्वा सताम्मुदे ।
  गोभिलीये गृह्यसूत्रे सद्याख्याम्मृदुलाम्ब्रुवे ॥ १ ॥
  महाराजाऽधिराजश्री५रमेश्वरसुपालिता ।
  नित्यं विजयते ह्येषा मिथिला कर्म्मठाऽऽवृता ॥ २ ॥
  तत्र ग्रामे हरिपुरे हाटीतप्पान्तरेऽभवम् ।
  श्रीमत्कृष्णपदाम्भोजद्वन्द्वेन्दिन्दिरमानसात् ॥ ३ ॥
  नन्दलालाद्योगमायादेव्याङ्कुरमहान्वये ।
  गोभिलः श्रीमुकुन्दोऽहम्प्रार्थितोऽकरवं पुरः ॥ ४ ॥
  प्रकाशङ्कर्म्मकाण्डस्य मन्त्रार्थानान्निजैर्मुहुः ।
  अन्तेवसद्भिः सुमना इमाङ्कुर्वेऽत्र (१)तन्मुदे ॥ ५ ॥
  सूत्रोपन्यस्तमन्त्रार्थाश्छायया विवृता मया ।
  अत्र, तत्रावशिष्टास्तु(२) कर्म्मकाण्डप्रदीपके ॥ ६ ॥
  अस्य पूर्वैः कृता व्याख्या नैकधा याऽस्फुटाशया ।
  ततोऽपि प्रामाणिकार्था उद्धृताः पूर्वसम्मताः ॥ ७ ॥
  अथ तत्रभवान्भगवान्सामगाचार्य्यः ( पारस्करापराभिधानस्य कात्याय-
  नस्य पिता ) गोभिलः कृतसमावर्त्तनानाङ्कौथुमशाखिनाङ्कर्म्मकाण्डं यथाश्रुति-
  स्मृति दर्शयञ्छास्त्रमिदमारेभे । यस्येदमादिमं सूत्रम्-
  अथातोगृह्या-कर्म्माण्युपदेक्ष्यामः ॥ १ ॥
  इति । अत्राथशब्दोग्रन्थारम्भार्थद्योतकोनिपात इति कश्चित् । आनन्तर्य्य-
  वचनोमङ्गलप्रयोजन(३)कश्चेति राद्धान्तिकाः ॥
  ( १ ) गोभिलीये गृह्यसूत्रे तेषामन्तेवसतां श्रौतस्मार्त्त-कर्म्मकाण्ड-परीक्षादित्सूना-
  न्तदर्थमधिजिगांसमानानां निरवशेषेण सताञ्चान्येषाङ्कर्म्मकाण्डतत्त्वबुभुत्सूनां मुद
  इत्युक्तार्थस्यैव विशदीकृतोऽर्थः पुनरुपनिबद्धः ।
  ( २ ) मन्त्रा-अर्था-स्तद्विशेषाश्च । तत्र-प्रसिद्धे कर्म्मकाण्डमन्त्रार्थप्रदीपे मयैव वि-
  वृता इत्यन्वितोऽर्थः ।
  ( ३ ) यथा यात्राकाले दधि-मत्स्यादि-दर्शनम्मङ्गलं, यथा वा मृदङ्गादिध्वनिश्रव-
  णम् । तथैतदुच्चारणस्मरणे महतेऽभ्युदयाय ग्रन्थारम्भेऽवकल्पेत इति भावः । अनुपदमुप-
  दर्शयिष्यमाणस्मृतौ माङ्गलिकावित्यस्य मङ्गलप्रयोजनकावित्यर्थ (पा० ५।१।१०९) ठका
  साधनात् । एतद्द्योतकत्ववाचकत्वे उभावपि पक्षौ निपातेषु व्यवस्थितावित्येवमवधृतम् ।

२ सर्वकर्मसाधारणविधयः । [ १ प्रपाठके-
“मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ” इत्यमरात् ।
ॐ कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा ।
कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ” ॥ इति स्मरणाच्च ॥
अथ—वेदाध्ययन-तदर्थावगमानन्तरम् यतोयथावद्विचारशास्त्र(१)मधिग-
त्य स्थितानां स्नातकानां गार्हस्थ्यानुसरणं शास्त्रार्थः ।
“अतः परं समावृत्तः कुर्याद्दारपरिग्रहम्” इति ।
“वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं (२)वापि यथाक्रमम् ।
अविप्लुतब्रह्मचर्योगृहस्थाश्रममावसेत्” ।। इति चैवमादिस्मरणात् ।
यतश्च—
“यस्मात्त्रयोऽप्याश्रमिणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् ।
गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माच्छ्रेष्ठोगृहाश्रमी” ॥
इत्यादिसमृ

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ३
लमहाभाष्यम् ॥ तदनेन सूत्रेणाभिधेयादीनि (१) शिष्यप्रवृत्त्युपयोगीनि स्वर-
सतोदर्शितानि ।
तत्राभिधेयः कर्म्म यथोक्तम् । श्रेयः प्रयोजनम् । सम्बन्धोऽपि यथायथं
सुखबोधः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावादिः । अथशब्देनानन्तर्यावगमादधिकार्यपि
प्रतिपादितकल्प एवेत्यास्तां विस्तरः ॥ १ ॥
तत्र तावत्साधारणकर्म्माङ्गभूताः केचन धर्म्माः परिभाष्यन्ते—
यज्ञोपवीतिनाऽऽचान्तोदकेन च कृत्यम् ॥ २ ॥
यज्ञार्थं—(२)मुपवीतं-ब्रह्मसूत्रंयँथावद्विहितयँस्यास्ति स यज्ञोपवीती
मत्वर्थे इनिः प्रत्ययः । ( पा० ५।२।११५ ) तेन यज्ञोपवीतिना । आचान्तमा-
चमनविधिनेष(३)दृच्छित(म्पीत)मुदकँयेनासावाचान्तोदकस्तेन । चकाराद्वद्ध-
शिखेन । कृत्यम्-कर्म्म “कर्त्तव्यमि”ति सूत्रशेषः । तथाचच्छन्दोगपरिशिष्टम्—
“सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च ।
विशिखोव्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम्” ॥ १ ॥ इति ।
यज्ञोपवीताचमनयोः स्वरूपमुपरिष्टाद्वक्ष्यति—“यज्ञोपवीतं कुरुते” (१।२।१)
इत्यादिना ।
इदानीङ्कर्म्माङ्गेषु वक्तव्येषु कालमेव तावत्परिभाषते--
उदगयने पूर्वपक्षे पुण्येऽहनि प्रागावर्त्तनादह्नः कालं विद्यात् ॥ ३ ॥
उदगयनं मकरादिषण्मासपर्यांवत्सूर्यस्योद्गमनात्प्रसिद्धं ज्यौतिषे । तत्र
पूर्वपक्षे “पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ” इत्यमराच्छुक्लपक्षे । पुण्ये-
पुनीते (शोभने) विष्ट्यादि-दोषरहिते यथोक्ते । अहनि-दिवसे । तत्रापि अह्नो-
वासरस्याऽऽवर्त्तनाच्छायायाः परिवर्त्तनात् । प्राक्-पूर्वम्पूवाह्न इत्येतं कालं वि-
द्यात्-जानीयात् । प्रकृतस्य कृत्यस्य ( गृह्यकर्म्मणः ) इत्यर्थः । स्मरन्ति च—
“आवर्त्तनन्तु पूर्वाह्नोह्यपराह्नस्ततः परम्” इति ।
अत्र पूर्वाह्न इत्येव वक्तव्ये प्रागित्याद्यभिधान “पूर्वाह्नोवै देवानाम्मध्य-
( १ ) एतच्चतुष्टयमेवानुबन्धपदप्रतिपाद्यं यद्विना ग्रन्थादौ मङ्गलमुपनिबद्धमपि न
शस्यते इत्युक्तमभियुक्तैः । यथा —
“विना विषयसम्बन्धौ तथैवार्थाधिकारिणौ ।
अव्याख्येयोभवेद्ग्रन्थः स्यादग्रन्थे तच्चतुष्टयम्” इति ॥
“विनाऽनुबन्धं ग्रन्थादौ मङ्गलं नैव शस्यते” इति चैवमादि । तल्लक्षणञ्च “ग्रन्थाऽध्य-
यनप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्त्वम्” इति । प्रवृत्तिजनकश्चेष्टसाधनताज्ञानं, कृतिसाध्यता-
ज्ञानञ्च । तज्जनकञ्चानुबन्धज्ञानम् । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानं कारणम् । इति ॥
( २ ) अत्र तादर्थ्यचतुर्थ्या समासः । ( ३ ) आ-इतीषदर्थेऽव्ययम् ।

४ सर्वकर्म्मसाधारणविधयः ।' [ १ प्रपाठके
न्दिनं मनुष्याणामपराह्णः पितॄणाम्” इति श्रुत्युक्तदिनप्रथमतृतीयभागात्मक-
पूर्वाह्णव्यवच्छे(१)दायेति बोध्यम् ॥ ३ ॥
एवन्तर्ह्युद्‌गयनाद्यभावे शास्त्रबलादप्यनुष्ठीयमानस्य पिण्डपितृयज्ञादेः स-
मयवैगुण्यं स्यादत आह—
यथाऽऽदेशञ्च ॥ ४ ॥
कालं विद्यादित्यनुवर्त्तते । आदेश आज्ञा शास्त्रस्य । तमनतिक्रम्येत्यर्थः ।
आदिशति च शास्त्रं किञ्चित्कर्म्मोद्‌गयनाद्यभावेऽपीति तत्राऽनङ्गतैवामीषा,—
मङ्गता च यथोक्तानाम् ॥ ४ ॥
सर्व्वाण्येवान्वाहार्य्यवन्ति ॥ ५ ॥
अनुपश्चादाह्रियते प्रकृतकर्म यस्मादिति, अनुपश्चादाह्रियते यत्प्रस्तुतात्क-
र्मणः । इति चान्वाहार्यं नान्दीमुखश्राद्ध(२)न्दक्षिणा चोच्यते । अत एव गृ-
ह्यान्तरम्—
“यच्छ्राद्धङ्कर्मणामादौ या चान्ते दक्षिणा भवेत् ।
अमावास्यान्द्वितीयञ्चैद्द्वन्वाहार्य्यन्तदुच्यते” इति ॥
तद्विद्यते येषान्तानि । तदयमर्थः । सर्वाण्येव प्रकृतत्वाद् गृह्यकर्म्माणि ।
अन्वाहार्यवन्ति तत्पूर्वकाणि । एवकारोऽयोगव्यवच्छे(३)दार्थः । अतो गृह्या-
नुक्तेष्वपि अन्नप्राशनादिषु शाखान्तराच्छ्राद्धं ( नान्दीमुखं ) दक्षिणा च न
विरुद्ध्यते । क्वचित्तु-निषिध्यतेऽपि यथोक्तं कर्म्मप्रदीपे—
“नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते ।
न शोष्यन्ती-जातकर्म-प्रोषितागतकर्म्मसु ॥”
इत्यादि । अमावास्यामिति । अमावास्यां प्रकृत्य (प्रतिपदि) मासिकं श्राद्धं
( साग्नीनाम् ) अन्वाहार्यम्(४) । यथाह मनुः—
( १ ) वस्तुतस्तु-कर्म्माणोवृद्धिश्राद्धपूर्वकत्वाच्छ्राद्धस्य चोदयसन्निधौ—
“रात्रौ श्राद्धन्न कुर्वीत राक्षसी कीर्त्तिता हि सा ।
सन्ध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते” ॥
इति मनुना प्रतिषिद्धत्वात् । तथाभूत एव कालोऽनायत्या कर्म्मोपयिक इति
बोध्यम् । विसमासकरणमेकैकस्य बाहुगुण्यद्योतनार्थम् । समुच्चितोपलब्धौ तु महानभ्यु-
दय इति गृह्यभाष्यकारः ।
( २ ) याज्ञिकप्रसिद्धिरेशा आभ्युदयिकश्राद्धस्य नान्दीमुखस्यनामेदमिति । एतच्च
श्राद्धम्मातृकापूजापूर्वकं स्यात्तथा च छन्दोगपरिशिष्टम् । “कर्मादिषु तु सर्वेषु मातरः स-
गणाधिपाः । पूजितव्याः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः” इति । तद्विधिश्च वक्ष्यते
( ४।१।१० ) ॥
( ३ ) यथा—“शङ्खः पाण्डुर एवे”—त्यत्र पाण्डुरवर्णायोगोव्यवच्छिद्यते ।
( ४ ) अनु-पश्चादमावास्याया एतदाह्रियत इति ।

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ५
“पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम्” । इति ।
गोभिलोऽपि-अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञमभिधाय “इतरदन्वाहार्यं मा-
सीनम्” ( ३।५।३ ) इत्याह । तदेतत्साग्निना प्रतिपदि आद्रियते ॥ ५ ॥
अपवर्गेऽभिरूपभोजनं यथाशक्ति ॥ ६ ॥
क्रियापरिसमाप्तिरपवर्गस्तस्मिन् । अभिरूपोविद्वान् कृतबुद्धिरनुष्ठाता चे-
त्याहुः(१) । तादृशस्याभिरूपस्याभिरूपयोरभिरूपाणां वा भोजनम् । यथाश-
क्ति-शक्तिमनतिक्रम्य वित्तशाठ्यमन्तरा “गृह्यकर्म्मसु विद्यादि”ति वाक्यशे-
षः । तथा च शक्तिसत्त्वेऽन्यथाकरणं निषेधति मनुः—
“प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्त्तते ।
न साम्परायिकन्तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥” इति ।
साम्परायिकं (२)पारलौकिकम् ॥ ६ ॥
इति सर्वकर्म्मसाधारणविधयः ॥ ❀ ॥
( अथाग्न्याधानविधिः )
एवं सर्वकर्म्मसाधारणं परिभाष्य प्रायेणाग्निसाध्यत्वात्कर्मणामग्न्याधान-
कालन्तावदाह(३)—
ब्रह्मचारी वेदमधीत्यान्ताꣳसमिधमाधास्यन् ॥ ७ ॥
ब्रह्म वेदस्तदध्ययनार्थं व्रतमपि ब्रह्म, तच्चरत्यनुतिष्ठतीति ब्रह्मचारी । ता-
च्छील्ये णिनिः । ( पा० ३।२।७८ ) उपधावृद्धिः । उपकुर्वाण एव न नैष्ठिकः ।
तस्य ह्यामरणाद्गुरुकुल एवावस्थानानुज्ञानम् ।। स वेदमिति जात्येकवचनम्—
“वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् ।
अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ॥”
( १ ) तथाचामरः “प्राप्तरूपसरूपामिरूपा बुधमनोज्ञयोः” इति । “अभिरूपोबुधे
रम्ये” इति मेदिनी च। सर्व्ववेदमृपनिबद्धं गृह्यासङ्ग्रहे-“यत्र विद्या च वित्तञ्च सत्यं धर्म्मः
शमोदमः । अभिरूपः स विज्ञेयः स्वाश्रमे योव्यवस्थितः” । इति ।
( २ ) “युद्धायत्योः सम्परराय” इत्यमरादायतिशब्देन परलोकमुच्यते । ततो “वि-
मथादित्वात् ( पा० ५।४।३४ ) ठक् । ठस्येकः ( पा० ७।३।५० ) आदिवृद्धिः । ( पा० ७।
२।११८ ) इति भानुजिदीक्षिताः । वस्तुतस्तु—“उत्तरः काल आर्यातिरित्यमरादायति-
शब्दउत्तरकालवचन इति कालाट्ठञ्” ( पा० ४।३।११ ) इति ठञेवात्रेति बोध्यम् ।
( ३ ) अन्ये तु व्याचक्षते—उक्तं गृह्यकर्म्माणीति तत्र कोऽसौ गृह्योऽग्निः ? इति
प्रथमन्तावत्स एवोपदिश्यते—“ब्रह्मचारी”त्यारभ्य “स एवास्य गृह्योऽग्निर्भवती”ति
( १।१।२१ ) एतदन्तेन सूत्रसन्दर्भेणेति ।

ऽसीदिति (with two avagrahas).

Line 11:
“यस्य दत्ता भवेत्कन्या वाचा सत्येन केन चित् ।
Wait, "केन चित्" - space between केन and चित्.

Line 12:
सोऽन्त्यां समिधमाधास्यन्नादधीतैव नान्यथा ॥” इति ॥ ७ ॥

Line 13:
अथाधानस्य कालान्तरमाह—

Line 14:
जायाया वा पाणिं जिघृक्षन् ॥ ८ ॥

Line 15:
यदि ब्रह्मचर्यसमापकान्त्यसमिदाधानकाले दैवादग्निग्रहणं न कृतम्भवेत्तदा
Wait, "कृतम्भवेत्तदा" or "कृतं भवेत्तदा"?
It is printed together: "कृतम्भवेत्तदा".

Line 16:
पूर्वपूर्वदिनवद्गुरोरग्नावेव तामन्त्यां समिधमादधीत ॥ पुनः कोऽग्निग्रहण-

Line 17:
कालः ? इत्याह जायायावेति । वा-अथवा । जायाया जायात्वेनाभि(३)संहि-
Wait, "जायायावेति" -> "जायाया वेति" or "जायायावेति"?
In line 17: "जायायावेति" (one word, without space).
Then: "वा-अथवा । जायाया जायात्वेनाभि(३)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७
अथाग्न्याधानविधिः
अनुगुप्ता अप आहृत्य प्रागुदक्प्रवणन्देशं समं वा परिसमुह्योपलिप्य
मध्यतः प्राचील्लेिखामुल्लिख्योदीचीञ्च संहतां पश्चात् मध्ये प्राची-
स्तिस्र उल्लिख्याऽभ्युक्षेत् ॥ ६ ॥
अनुगुप्ता आच्छादिताः “कुशैर्-”ति शेषः । “कुशैराच्छादिता अप आ-
नयन्ती-”ति गृह्यान्तरसंवादात् । प्रच्छादनञ्च पतितादिभिरुदकदर्शनं मा भू-
दित्येतदर्थम् । अदृष्टाश्च वा । अप उदकम् आहृत्य-अनिषिद्धजलाशयादानी(१)
य । प्रागुदक्प्रवणम्-प्राग्वा उदग्वा प्रागुद्गवा(२) प्रवणं क्रमनिम्नम् । “प्रवणं
क्रमनिम्नोर्व्याम्” इत्यमरः । देशं-भूमिभागं, समं-अपाङ्नीचादिरहितम् ।
वाशब्दो विकल्पार्थः । तद्व्यवस्थामाह-गृह्यासङ्ग्रहः
“प्राङ्नीचं ब्रह्मवर्चस्यमुदङ्नीचं यशोन्नतम् ।
पित्र्यन्दक्षिणतोनीचं प्रतिष्ठासम्भकं समम्” ॥ इति ।
प्रतिष्ठासम्भकम्-प्रतिष्ठाप्रापकम् ॥ परिसमुह्य-परि-सर्वतः । समुह्य-
कुशैः पांश्वादिकमपसार्य । तथाच भरद्वाजः-
“कुशैः संमार्जयेद्भूमिं शुद्धामादौ, शुचिस्ततः ।
हस्तमात्राञ्चतुरस्राङ्गोमयेनोपलेपयेत्” ॥ इति ।
यद्वा “परिसमुह्य वितस्तित्रये उत्तरत उत्करं करोती”ति गृह्यान्तरदर्शना-
दुत्तरस्यान्दिशिवितस्तित्रयोपरिदेशे प्रक्षिप्य । वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः । अत्र-मान
कर्त्तारमाह कर्म्मप्रदीपः-
“मानक्रियायामुक्तायामनुक्ते मानकत्तरि ।
मानकृद्यजमानः स्याद्विदुषामेष निर्णयः” ॥
इति । परिसमूहनकुशानाञ्च परित्यागोविधेयः । अन्यत्र तथादृष्ट-
त्वात् । यथा “सम्मार्जनान्यपास्यती”ति । परित्यागश्चैशान्यम् “द्वारमेव हि
द्रव्याणां प्रागुदीच्यान्दिशि स्मृतम्” इति वचनात् । प्रागुदीची-ऐशानी ॥
उपलिप्य-गोमयोद(३)केनेति वाक्यशेषः । “गोमयोदकेन समन्तं (स्तं) पर्यु-

(१) अत्र “ताभिः प्रक्षालितपाणिपादः” इति भट्टभाष्यन्त“दाचान्तोदकेने”ति
(१।१।२) सूत्रेण गतार्थम् ।
(२) अत्र“दिङ्नामान्यन्तराले” (पा०२।२।२६) इति बहुव्रीहिणा ऐशानीति तदर्थः ।
(३) गोमय मिश्रितोदकेनेति मध्यमपदलोपी समासः (पा०२।१।६० वा०) एतेन गो-
मयोदकाभ्यामिति वक्तव्ये “सर्वोद्वन्द्वोविभाषैकवद्भवतीत”ति परिभाषाम्रयणं मुरारिमिश्रा-
णामपार्थकम्वोध्यम् । तथा चोक्तम्भारद्वाजवचने “गोमयेने”ति सवारिणेत्येतदाक्षिपति ।
तथा च शौनकः “गोमयेन सवारिणा । उपलिप्य स्थण्डिलन्तु चतुरस्रन्तु सर्वतः” इति ।

' in Devanagari is just त्. Wait, त् has a stem? त् is half of त! In old fonts, final त् is often written as a full त with a halanta, or a special final form.
Wait, look at line 33 again:
"इत्युपसंहारदर्शनात् ।"
Wait, why did I think it was 'व'? Look at the character:
It's an avagraha? No, it's after 'दर्शना':
द - र्श - ना - त्
Wait, it has a virama underneath! Yes, it's definitely 'त्'!
Wait, why does it look a bit like a 'व' to a quick glance? Because the virama connects to the curve. But grammatically and visually, it's त् with virama: "दर्शनात् ।"

Let's check line 33-34:
"स्थूलत्वात्ता-"
"भ्यामङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात् षडङ्गुलांस्त्यक्तेत्येव युज्यते । अत एव षडङ्गुलान्तरालाः"
Wait, "स्थूलत्वात्ताभ्यामङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात्":
Line 33 ends with: "स्थूलत्वात्ता-"
Line 34 starts with: "भ्यामङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात्"
Yes: ताभ्यां (by them) + अङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात्.

Let

तायाः संलग्नां, पश्चात्-पश्चिमे-प्राग्गताया इत्यादिः । मध्ये-अनन्तरोक्तत्वादु-
द्गतायाः । संलग्नाः प्राचीः प्राग्गतास्तिस्रोलेखाः । तत्र मध्ये द्वे प्रादेशप्रमाणे ।
अन्त्या द्वादशाङ्गुला । सर्वाः षडङ्गुलान्तराला(१) दक्षिणात उपक्रमदर्शनादु-
त्तरोत्तरा उल्लिख्य । आसाञ्च तिसृणां लेखानामेका प्राजापत्या कृष्णवर्णा,
द्वितीया चैन्द्री नीलवर्णा, तृतीया सौमी शुक्लवर्णेत्यवगन्तव्यम् ।।
तदेतत्सर्वं छन्दोगपरिशिष्टवचनात्स्मृत्यन्तरसंवादाच्चावसीयते । तथाचा-
ङ्गिराः—
“प्राग्गता(२) पार्थिवी ज्ञेया चाग्नेयी चाप्युदग्गता ।
प्राजापत्या तथा चैन्द्री सौमी च प्राक्कृता(३) स्मृता ॥
पृथिवी पीतवर्णा स्यादाग्नेयी लोहिता भवेत् ।
प्राजापत्या भवेत्कृष्णा नीलामैन्द्रीं विनिर्दिशेत् ॥
श्वेतवर्णा च सौमी स्याद्रेखाणां वर्णलक्षणम् ॥”
इति । रेखाणां-लेखानाम् । “लेखा लिपिराजिकयोर्म्मता” इति मेदिन्यां
“लेखास्त राजयः” इत्यमरे च लादित्वस्यैव श्रवणात् । रलयोरैक्याद्रे-
खामुलिखेदिति पाठः । आसां वर्णांश्च यथोद्दिष्टा ध्येया एव न तु द्रव्या-
न्तरेण तद्वर्णकरणम् । “विनिर्दिशेद्”िति वचनस्वरसादिति शुभकर्मनिर्णये
मुरारिमिश्राः । अतएव ध्येयपीतवर्णा लेखा लिखितव्येति पद्धतिकृतः
( महामहत्तकवीरेश्वरादयः ) पठन्ति । एतच्च लेखोल्लेखनं यावदग्निस्थापनं
सव्यहस्तं भूमौ निधाय कर्त्तव्यम् इत्याहाङ्गिराः-
“सव्यं भूमौ प्रतिष्ठाप्य प्रोल्लिखेद्दक्षिणेन तु ।
तावन्नोत्थापयेत्पाणिं यावदग्निं निधापयेत्” ॥
( १ ) तथाचाङ्गिराः—“पार्थिवीं चैव सौमीञ्च लिखेद्द्वे द्वादशाङ्गुले । एकविंशति-
राग्नेयी प्रादेशिन्यावुभे स्मृते ॥ षडङ्गुलान्तराः कार्या आग्नेयी संहतास्तु याः । पार्थिव्या-
श्चैव रेखाया-स्तिस्रस्ता उत्तरोत्तराः” ॥ इति ॥ ननु-“शेषाः प्रादेशमात्रिकाः” इति
कात्यायनवचनेन सौम्या अपि प्रादेशप्रमाणकत्वबोधनाद्विरोध इति चेन्नैवम् । तस्य
न्यूनसंख्याव्यवच्छेदमात्रपरत्वात् । अन्यथा विरोधस्य परिहर्तुमशक्यत्वात् । अत एव
“द्वादशाङ्गुलप्रमाणा सोमदेवताका” इति निर्विचिकित्सितं स्वस्वपद्धतौ वीरेश्वरादयो-
लिखितवन्तः । यद्वा ऐच्छिको विकल्पः । फलभूमा व्यवस्थितैति दिक् । द्वादशाङ्गुलत्वा-
दिकन्तु यजमानाङ्गुलिबृहत्पर्वभिः कार्यम् । तथाच कात्यायनः—
“मानक्रियायामुक्तायाम्”इत्याद्युक्तवचनान्ते “अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानन्तु यत्र यत्रोपदि-
श्यते । तत्र तत्र बृहत्पर्वग्रन्थिभिर्मिनुयात्सदा” ॥ इति ॥
[

? Look at केषाञ्चिद्वयाख्यानम्: केषाञ्चिद्व्याख्यानम्! Wait, in केषाञ्चिद्व्याख्यानम्: द्+व+या->द्वयाख्यानम्! And what about the first word: अवाहरणाभ्युक्षणान्तमितिorअबाहरणाम्युक्षणान्तमिति? Look at भ्यु: it has म्यwithु? No, भ्यु! Wait, it has a loop: भ्यु. Wait, look at अवाहरण: could it be उद्धरण? No, starts with अ`.

Footnote 4:
Line 27:
( ४ ) यत्र यत्राग्निप्रणयनं क्रियते तत्र तत्र भुवः संस्कारविधानाद्भूसंस्कारकम् ।
Let's check:
( ४ ) यत्र यत्राग्निप्रणयनं क्रियते तत्र तत्र भुवः संस्कारविधानाद्भूसंस्कारकम् ।
Yes!

Line 28:
अनुगतेऽग्नौ संस्कृताया अपि भूमेः पुनः संस्कारविधानादग्निसंस्कारकम् ॥
Let's check:
अनुगतेऽग्नौ संस्कृताया अपि भूमेः पुनः संस्कारविधानादग्निसंस्कारकम् ॥
Yes!

Footnote 5:
Line 29:

:
First letter: पो
Second letter: रि (it's र with ि matra)
Third letter: प्र
Fourth letter: मि
Fifth letter: ति
पोरिप्रमिति!
Combined with रे- at the end of line 11:
रे- / पोरिप्रमिति -> रेपो रिप्रमिति!
Brilliant! Nirukta 4.21: "रेपो रिप्रमिति पापनामनी भवतः"!
In line 11, the end is: निरुक्तम् “रे- (Wait, let's look at रे-: yes, it has an e-matra: रे-).
And line 12 starts with: पोरिप्रमिति पापनामनी भवतः” ( ४।२१ ) इति । अत्राङ्गिराः-

• Line 13:
  “सर्वतः पाणिपादश्च सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । विश्वरूपो महानग्निः प्रणीतः सर्वकर्मसु”
• Line 14:
  इति । इदञ्च ध्यानपरम् । स्वरूपाख्यानस्य प्रयोजनान्तराभावादिति द्रष्टव्यम् ॥ यथाहुः
  Wait, is there a space: यथाहुः or यथाहुः-? Just `

१२ अग्न्याधानविधिः। [ १ प्रपाठके
पादानमाह—गृह्यसङ्ग्रहः—
“कपालैर्भिन्नपात्रैर्वा न त्वास्मैलौमयेन वा ।
अग्निप्रणयनङ्कार्यं यजमानभयावहम् ॥
अल्पः प्रणीतोविच्छिन्नोऽसमिद्धश्चापरिश्रुतः ।
त्वरया पुनरानीतोयजमानभयावहः ॥
तस्माच्छुभेन पात्रेण अविच्छिन्नाङ्कुशं बहु ।
अग्निप्रणयनं कुर्याद्यजमानसुखावहम् ॥
शुभं पात्रन्तु कांस्यं स्यात्तेनाग्निं प्रणयेद्बुधः ।
तस्याभावे शरावेण नवेनाभिमुखञ्च तम् ॥” इति ।
यत्तु—“शरावे भिन्नपात्रे वा कपाले वोन्मुखेऽपि वा ।
नाग्निप्रणयनं कुर्याद्व्याधिहानिभयावहम्” ॥
इति स्मृत्यन्तरन्तदुदाहृतवचनविरोधात्कौथुमादिव्यतिरिक्तविषयम् ।
कांस्यादिपात्रसद्भावे शरावनिषेधकमिति राघवभट्टप्रभृतयः ॥ ११ ॥
एवं लक्षणादिकर्म्माभिधायाथान्यानपि आधानकालानुपदिशति—
त्रिभिः सूत्रैः
प्रेते वा गृहपतौ परमेष्ठिकरणम्॥ १२ ॥
वा-अथवा गृहपतौ गृहस्वामिनि पितरि । अत्र वा शब्दोवैकल्पिकत्वमस्य
( आधानकालस्य ) दर्शयति(१) । प्रेते-इति प्रपूर्वा “इण्गताविति (अ०
प०) धातोः “गत्यर्थाकर्मके”—( पा० ३।४।७२ )-त्यादिना कर्त्तरि क्तः । प्रक-
र्षेण इते गते अस्माल्लोकाल्लोकान्तरं , मृते इति तदर्थः । भ्रातृमतस्तु ज्येष्ठेन
सर्वानुमतेन पैतृकधनविभागकाले(२) परमेष्ठिकरणम् । परमे श्रेष्ठे स्थाने ति-
स्वीयमधिकारं प्रकर्षेण जानानः । देवेभ्योऽस्मत्प्रत्तं हव्यं हवनीयं ( हविः ) वहतु-
प्रापयतु । इति ॥
( १ ) वस्तुतस्त्वनास्थायाम् । अग्रिम-( १।१।२० )-सूत्रदर्शनेन कालद्वयस्यैव
मुख्यत्वेन सूत्रकृतोपसंहृतत्वावगमात् ॥
( २ ) एतच्च गौतममतम् । वस्तुतस्त्वेतज्ज्येष्ठक्रमन्नानुरुन्धे । पृथक् पृथक् धन-
स्वाम्यात् । यद्येकत्र तिष्ठेत्तदा तत्र—“ज्येष्ठः कुर्यात्तथाधानम्” इति कात्यायनस्वरसः ।
तथाच गौतमः । “भार्यादिरग्निर्दायादिर्वा” इति । “दायाद्यकाल एकेषाम्” इति च गृह्या-
न्तरम् । दायः पैतृकन्धनम् । परेते हि गृहस्वामिनि दायसम्बन्धः पुत्राणामिष्यते ।
“ऊर्ध्वम्पितुश्च मातुश्च समेत्य भ्रातरस्समम् । भजेरन्पैतृकमृक्थमनीशास्ते हि जीवतोः ॥
इति“पितर्युपरते पुत्रा विभजेयुर्धनं पितुः । अस्वाम्यं हि भवेदेषां निर्दोषे पितरि स्थिते”इति
चैवमादि । तच्चैकादशेऽहनि स्यात्प्रागनधिकारात् । दोषश्चाऽयथाविनियोक्तृत्वादिः ।
तथाच याज्ञवल्क्यः “अयथा विनियोक्ता च न विभागे पिता प्रभुः”इति । कर्कोपाध्याया-
स्त्वाहुः व्यवस्थितोऽयं गौतमाद्युक्तोविकल्पः । अभ्रातृकस्य दारकालः । भ्रातृमतोदायाद्य-

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३
ष्टतीति परमेष्ठी अग्निरुतस्य करणं यथोक्तेन विधिना स्वीकरणं समाधानं
"कर्त्तव्यमि"ति वाक्यशेषः । अन्येत्वाचक्षते—क्रियाविशेषणमेतत् । परमेष्ठि-
तयाग्नेः स्वीकरणं यथा स्यात्तथाऽग्निसमाधानं कुर्वीत ( १।२।१४) इति । त-
न्मते तु परमेष्ठीकरणमिति पाठः । एतच्चैकादशेऽहनि स्यात्प्रागनधिकान् । इति
भट्टभाष्यम् ॥ कात्यायनस्तु—
"एतद्गृहपतौ प्रेते कुर्यादेकादशेऽहनि ।
प्रागेवैकादशाच्छाद्धात्सद्योजागरणादिकम्" इत्यभिधाय—
"ज्येष्ठः कुर्यात्तथाधानं कनीयांश्च विवर्जयेत् ।
सैकादशेऽह्निकुर्वीत द्वादशे वा विचक्षणः" ॥
इत्याह । तदत्र वृद्धिश्राद्धन्न भवति--
"न तत्पूर्वयतः प्रोक्तः सपिण्डनविधिः क्वचित् ।
वृद्धिश्राद्धस्य लोपः स्यादुभयोरपि पक्षयोः" ॥
इति कर्म्मप्रदीपदर्शनात् ॥ १२ ॥
तथा तिथिनक्षत्रपर्वसमवाये ॥ १३ ॥
तथेति । अग्न्याधाने यथाऽन्त्यसमिदाधानादिः (१)कालोऽपेक्षितस्तद्वदित्य-
र्थः । तिथिनक्षत्रपर्वणान्त्रयाणामेवैषां शुभानां यथोक्तानां समवाये-संयोगे सति
अग्निसमाधानङ्कुर्वीते-( १।२।१४ )-ति परेणाभिसम्बन्धः । केचित्तु व्याचक्ष-
ते-तथेति वैकल्पिकत्वं दर्शयति । नक्षत्रशब्दश्चैकौन्नप्रवद्द्बूह्वण्यः(२) ति
काल इति । तेषामयमाशयः विभागमन्तरेण साधारणधनस्य परित्यागासम्भवादनधि-
कार एवाविभक्तानां धनसाध्येष्वाधानादिषु । अतो भ्रातृमतोविभागकाले एवाधि-
कारः । स एव कालोदायाथकाल इत्युच्यते । इति । गोभिलाचार्यैस्तु-"प्रेते वा गृह-
पतावि"-ति द्वितीयवाशब्देन त्रिविध एव कालोऽनुमन्यते । तत्राद्यौ मुख्यावन्त्योगौणः ।
न चाविभक्तधनस्य कथं परित्याग इतिवाच्यम् । स्वस्वत्वस्य तथाप्यविशेषात् । निर्-
दोषे पितरि स्थिते पुत्राणामस्वाम्यमिति स्मरन्मुनिः प्रेते पितरि स्वाम्यमेषामनुमन्यते ।
नारदोऽपि स्मरति-
"यद्येकजाता बहवः पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः ।
पृथक् कर्म्मगुणोपेता न चेत्कार्येषु सम्मताः ॥
स्वभागाद्यदि दद्युस्ते विक्रीणीथुरथापि वा ।
कुर्युर्यथेष्टन्तत्सर्वमीशास्ते स्वधनस्य व ॥" इति ॥
( १ ) आदिना जायापरिग्रहेच्छा-पितृमरणे । यत्तु-
"आधानस्य तु चत्वार उक्ताः कालाः पृथक् पृथक् ।
अन्त्या समिद् १ विवाहंश्च २ विभागः ३ परमेष्ठिनः४ ॥"
इति गृह्यसंग्रहवचनम् । तत्र तृतीयः कालोगौतमीयानाम् ।
तदितरे राणायनीयकौथुमानाम् ॥
( २ ) तन्त्रान्वृत्तिन्यायेन सोऽन्नाथैवशादुज्ञेयः । तिथिनक्षत्रपर्व्वणामेकत्र समवाया-

१४ अग्न्याधानविधिः । [प्रपाठके १

थिश्च नक्षत्रं च तिथिनक्षत्रे । नक्षत्रञ्च पर्व च नक्षत्रपर्वणी । तयोस्तयोश्च
समवायः संयोगस्तस्मिन् । तिथिरत्र पर्वेतरा(१)पर्वेति पुनः करणात् । नक्षत्रं
(२)मघामृगशिरोहस्तादि । तयोः समवाये । पर्वाणि तु(३)—
“चतुर्द्दश्यष्टमीचैव अमावास्या च पूर्णिमा ।
पर्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसंक्रान्तिरेव च” ॥
इत्यन्यत्रोक्तानि । अत्र रविसङ्क्रान्तिरित्‍येकम्पदम् । “पञ्च पर्वाणी”ति
पृथक् स्मृतेः । ततश्च तिथिनक्षत्रयोः, नक्षत्रपर्वणोश्च समवाये इत्यर्थः । उपलक्ष-
ञ्चैदम्—
“वह्निग्रहं कुज-गुरु-ज्ञ-दिनेश-वारे माघादिषट्सु च मृदुध्रुववाह्रभेषु ।
कुम्भान्तभांशकविलग्नमशुद्धकालं लभ्नस्थशीतगुसितौ च विहाय कुर्यात्”
इत्यादे र्ज्योतिःशास्त्रोक्तकालविशेषस्य ॥ १३ ॥
तादृशः समयः शीघ्रं न घटेत चेत्तत्राह—
दर्शे वा पौर्णमासे वाऽग्निसमाधानङ्कुर्वीत ॥१४॥
वा-अथवा दर्शे-अमावास्यायाम् । पौर्णमासे-पूर्णिमायां वा अग्नि
समाधानम् । अग्नेः सम्यक्(४) ( यथाशास्त्रम् ) आधानम्-आभिमुख्येन स्था-

सम्भवात् । एवमर्थकरणं युज्यत एव । भट्टभाष्येतु-“नक्षत्रशब्दः काकाक्षिगोलक न्याया-
दुभयत्र संबध्यते” इत्युक्तम् । वाशब्दोल्लुप्तवद्द्रष्टव्य” इतिच ॥
( १ ) “पौर्वापर्ये सति पूर्वदौर्बल्यम्” इतिन्यायात् । एषन्यायः “विप्रतिषेधे परं
कार्यम्” ( १।४।२ ) इति पाणिनिस्मृतिमूलकः ॥
( २ ) अत्र नक्षत्रं माससंज्ञानिमित्तं चित्रादिकमितिचन्द्रकान्तभाष्यम् । वसन्तर्त्तो-
रेवाग्न्याधानकालत्वेन विप्रेषु प्रसिद्धेश्चित्रायाः स्वोपलक्षितमासस्य वर्षादिज्ञापकत्वात् ।
वस्तुतस्तु न चित्राया एवस्वोपलक्षितमासान्तस्य वर्षादिज्ञापकत्वम् । अतएवाग्रहायणिक
इतिसमाख्या कोशेषु वर्षादिमासस्योपपद्यते । मघाद्यानामेवाधानत्वंज्योतिषे । यथा-
चोपरिष्टाद् व्यक्तीभविष्यति ॥
( ३ ) अत्रपर्व पौर्णमासम् । तयोः समवाये वाऽग्निसमाधानं कुर्वीतेति चन्द्रकान्त-
भाष्यम् । यद्वाऽत्र (उत्तरवाक्ये) नक्षत्रपदं श्रुत्युक्तनक्षत्रपरं, तथाच “कृत्तिकासु रोहिण्यां
मृगशिरसि फल्गुनीषु विशाखयोरुत्तरयोः प्रौष्ठपदयोरेतेषां कस्मिंश्चित्” इतिश्रौताश्व-
लायनयोः “या वैशाखस्यामावास्या रोहिण्या सम्बध्यते तस्यामादधीत” इति श्रुत्यु-
क्तयोर्वा समवाये इत्यर्थः । तदिदमाधानकालद्वयं, यच्च तिथिनक्षत्रसमवायः । यश्च नक्षत्र-
पर्वसमवायः । इति ।। भट्टभाष्येतु तिथिया पौर्णमास्या यानि नक्षत्राणि समाख्या-
यन्ते तानि तिथिनक्षत्राणि मघादीनि द्वादश । तेषामन्यतमस्य पर्वेणा पौर्णमासेन सम-
वायः संयोगस्तिथिनक्षत्रपर्वसमवायस्तस्मिन् इत्युक्तम् । अस्मिंश्च नयेऽनेन सूत्रेणैक
एवाधानकालोऽभिहित इत्यवगन्तव्यम् ॥
( ४ ) अन्ये तु व्याचक्षते—समेत्य मिलित्वा आधानं समाधानम् । अन्यथाऽन्वा-
धानं कुर्वीतेत्युक्त्यापि प्रकृतार्थसिद्धिसम्भवात्समिति व्यर्थं स्यादिति । केनेति सहका-

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १५
पनं तदनु पोषणं (रक्षणं) (१) च कुर्वीत । इदञ्चाधानमग्रजे क्लीबत्वादिदोषरहिते
तदैव कार्यं, यदासौऽनुमन्यते नान्यथा । तथा चोक्तं शङ्खेन--
अग्रजः स्याद्यदाऽनग्निरधिकार्यनुजः कथम् ? ।
अग्रजानुमतः कुर्यादग्निहोत्रं यथाविधि” ।।
इति पितर्य्यनग्नावपि पुत्रस्याधानाधिकारोन विहन्यते तथाचोक्तं तेनैव(श०)
“पितुर्यस्य न चाधानं कथम्पुत्रस्तु कारयेत् ? ।
अग्निहोत्राधिकारोऽस्ति शङ्खस्य वचनं यथा” ।।
आधानपरिपाटी चाचार्य्येणानुक्ताऽपि-
“परिधायाऽहतं वासः प्रावृत्य च यथाविधि” इत्येवमादिकर्म्मप्रदीपवच-
नेभ्य एवावगन्तव्यन्त्रत्वध्वर्य्युभ्योगृहीतव्यम् । परोक्त(२)त्वात् । वा शब्दद्वयं
तुल्यवद्विकल्पार्थम् । इति भाष्यकृतः । वस्तुतस्तु । कालविलम्बस्य सोढुमयो-
ग्यत्वात् यदा तदा वा झटिति समाधान(३)मग्नेः कुर्वीतेति-अनास्थायामप-
रोवाशब्दः ॥ १४ ॥
र्य्याकाङ्क्षायामाह कर्मप्रदीपः--“नैकयाऽपि विना कार्य्यमाधानं भार्यया द्विजैः । अकृत-
न्तद्विजानीयात्सर्वा न त्वारभन्ति यत्” इति । अत्र विशेषमाह-कात्यायनः--
“वर्णज्यैष्ठ्येन बह्वीभिः सवर्णाभिश्च जन्मतः ।
कार्यमग्निच्युते नाभिः साध्वीभिर्मन्थनं पृथक् ।।
नात्र शूद्रां नियुञ्जीत न द्रोहद्वेषकारिणीम् ।
नाशासनस्थां नान्येन पुंसा च सह संगताम् ।।
ततः शक्तिवरा पश्चादासांमान्यतमैव या ।
उपेतानाञ्चान्यतमा मन्थेद्वाग्निं निकामतः ॥” इति ॥
( १ ) दधातेर्द्धारणपोषणोभयार्थत्वस्मरणात् । पोषणमत्र संरक्षणन्दधातेरर्थः ।
( २ ) परोक्तत्वेनाक्रियात्वात् । तथाचच्छन्दोगपरिशिष्टम्-
“अक्रिया त्रिविधा प्रोक्ता विद्वद्भिः कर्म्मकारिणाम् ।
अक्रिया च परोक्ता च तृतीया चायथाक्रिया ।।
स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाश्रयञ्च यः ।
कर्त्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघन्तत्तस्य चेष्टितम् ।।” इति ॥
( ३ ) दश वा पौर्णमासे वा यस्मिन्कस्मिन्नप्येकस्मिन् तु नक्षत्रयोगाद्यपेक्षया
करणविलम्बी स्यात् । “न श्वः श्वरुपासीत कोहि मनुष्यस्य श्वोवेद” इति श्रुतेः । “श्वः
कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वाकृतम्” इति
स्मृतेश्च । कालाऽतिक्रमेऽप्यग्न्याधानस्य प्रायश्चित्तमाहकात्यायनः “यावन्त्यब्दान्यती
तानि निरग्नेर्विप्रजन्मनः । तावन्ति कृच्छ्राणि चरेद्धोम्यन्दद्याद्यथाविधि” ॥ इति । तथा
चातिक्रान्तसंव्वत्सरसंख्यया प्राजापत्यव्रतरूपं प्रायश्चित्तम्मुख्यविधिना चरित्वा तद-
शक्तौ प्रतिप्राजापत्यन्धेनुं तन्मूल्यं वा दत्त्वा द्वादशब्राह्मणभोजनमयुतगायत्रीजपं वा
गायत्र्या तिलाज्यसहस्रहोमं वा शक्त्यपेक्षयाऽन्यतमं विधाय होम्यं-सायम्प्रातर्होमद्रव्यं
प्रत्यहमाहुतिचतुष्टयपर्याप्तमतिक्रान्तदिवसान्गणयित्वा ब्राह्मणेभ्योदद्यात् । अत्र प्रशंसा

१६ अग्न्याधानविधिः । [ १ प्रपाठके-
अथ कुतोऽग्निरुपादेय इत्यग्नियोनयस्त्रिभिः सूत्रैरभिधीयन्ते—
वैश्यकुलाद्वाऽम्बरीषाद्वाऽग्निमाहत्याऽभ्यादध्यात् ॥ १५ ॥
वैश्योद्विजेषु तृतीयोवर्णः शुद्ध एवाभिजनतस्तस्य कुलाद्गृहात् “कुलञ्ज-
नपदे गोत्रे सजातीयगणेष्वपि । भवनेऽपि तनौ क्लीबं कटकटार्यार्बधे कुली”
इति मेदिनी । वा-अथवा । अम्बरीषात्-भ्राष्ट्रात् । (यवादिभर्जनसाधनात्)
“अम्बरीषञ्च भ्राष्ट्रोना”इत्यमरः । अग्निमाहृत्यानीय अभि-आभिमुख्येनादध्या-
त्स्थापयेत् - वा शब्दौ(१) व्याख्यातौ । स खल्वयमग्निर्हुतोच्छिष्टः संस्कृतोवा
गृह्यते । अविशेषादिति कर्कोपाध्यायाः ॥ १५॥
अपिवा बहुयाजिन एवागाराद्ब्राह्मणस्य वा राजन्यस्य वा ॥१६॥
अपिवा-अथवा । इत्यम्बरीषात्पक्षान्तरमुपदिशति । बहुभिः (सोमैः)
येनेष्टं स बहुयायीत्युच्यते । तस्यैवेत्येवकारस्तदितरं व्यवच्छिनत्ति । (२)अगा-
रात्-गृहात् । “गृहङ्गेहोद्वसितं + + + भवनागारमन्दिरम्” इत्यमरः ।
अग्निमाहत्याभ्यादध्यादिति गतेनाभिसम्बध्यते । कस्य बहुयाधिन इत्यपेक्षाया-
माह ब्राह्मणस्य वेत्यादि । तदयमर्थः । बहुयाजिनोऽग्न्याहरणं विधेयम् । स च
त्रयाणामन्यतमोयः कश्चन भवेन्नाम । वाशब्दत्रयं तुल्यवद्विकल्पार्थम् । वैश्य-
कुलादिति सामान्यतोऽभिधाय तस्यैव बहुयाजित्वविशेषेण पुनरुपादानमपुन-
रुक्तिरेव । पूर्वत्रानुपादाने बहुयाजिन एव ततोऽग्निराधेयः स्यान्नाबहुयाजिनो-
पीत्यत उभयत्रोपादानम् ॥ १६ ॥
अपिवाऽन्यं (३) मथित्वाऽभ्यादध्यात् ॥ १७ ॥
अपिवा-अथवा मथित्वा । “अरणिद्वयमि”-ति शेषः । तल्लक्षणन्तु-
“अश्वत्थोत्थः समीगर्भः प्रशस्तोर्वीसमुद्भवः ।
तस्य या प्राङ्मुखी शाखा वोदीची वोर्ध्वगाऽपिवा ।
वाक्यं तत्र गृह्यकाण्डे—
“नावसथ्यात्परोधर्मोनावसथ्यात्परन्तपः ।
नावसथ्यात् परन्दानं नावसथ्यात्परन्धनम् ॥
नावसथ्यात्परं श्रेयोनावसथ्यात्परोयशः ।
नावसथ्यात्परा सिद्धिर्नावसथ्यात्परा गतिः ॥
नावसथ्यात्परं स्थानं नावसथ्यात्परं व्रतम् ।”
इत्यावश्यकत्वाच्चित्यम् । श्रुतिरपि— “यावज्जीवमग्निहोत्रञ्जुहुयादि”ति । तस्मा-
त्तदकरणे प्रत्यवाय इति तत्क्षयार्थम्प्रायश्चित्तमुचितम् ॥
( १ ) अनुपदे १४ सूत्रे ॥
( २ ) कथंनाम यद्योनिकः प्रथमाधानेऽग्निराहितोऽनुगतोऽपि पुनस्तस्या एव योने-
राहार्थ इति । तथाच शाखान्तरम् “पूर्व वाऽनुगतेऽग्नौ योनिः पुनराधेये”-ति ।
( ३ ) परिशिष्टप्रकाशे तु “अपिवाऽरणिम्” इति पाठः ॥