गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१४ अग्न्याधानविधिः । [प्रपाठके १

थिश्च नक्षत्रं च तिथिनक्षत्रे । नक्षत्रञ्च पर्व च नक्षत्रपर्वणी । तयोस्तयोश्च
समवायः संयोगस्तस्मिन् । तिथिरत्र पर्वेतरा(१)पर्वेति पुनः करणात् । नक्षत्रं
(२)मघामृगशिरोहस्तादि । तयोः समवाये । पर्वाणि तु(३)—
“चतुर्द्दश्यष्टमीचैव अमावास्या च पूर्णिमा ।
पर्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसंक्रान्तिरेव च” ॥
इत्यन्यत्रोक्तानि । अत्र रविसङ्क्रान्तिरित्‍येकम्पदम् । “पञ्च पर्वाणी”ति
पृथक् स्मृतेः । ततश्च तिथिनक्षत्रयोः, नक्षत्रपर्वणोश्च समवाये इत्यर्थः । उपलक्ष-
ञ्चैदम्—
“वह्निग्रहं कुज-गुरु-ज्ञ-दिनेश-वारे माघादिषट्सु च मृदुध्रुववाह्रभेषु ।
कुम्भान्तभांशकविलग्नमशुद्धकालं लभ्नस्थशीतगुसितौ च विहाय कुर्यात्”
इत्यादे र्ज्योतिःशास्त्रोक्तकालविशेषस्य ॥ १३ ॥
तादृशः समयः शीघ्रं न घटेत चेत्तत्राह—
दर्शे वा पौर्णमासे वाऽग्निसमाधानङ्कुर्वीत ॥१४॥
वा-अथवा दर्शे-अमावास्यायाम् । पौर्णमासे-पूर्णिमायां वा अग्नि
समाधानम् । अग्नेः सम्यक्(४) ( यथाशास्त्रम् ) आधानम्-आभिमुख्येन स्था-

---

सम्भवात् । एवमर्थकरणं युज्यत एव । भट्टभाष्येतु-“नक्षत्रशब्दः काकाक्षिगोलक न्याया-
दुभयत्र संबध्यते” इत्युक्तम् । वाशब्दोल्लुप्तवद्द्रष्टव्य” इतिच ॥
( १ ) “पौर्वापर्ये सति पूर्वदौर्बल्यम्” इतिन्यायात् । एषन्यायः “विप्रतिषेधे परं
कार्यम्” ( १।४।२ ) इति पाणिनिस्मृतिमूलकः ॥
( २ ) अत्र नक्षत्रं माससंज्ञानिमित्तं चित्रादिकमितिचन्द्रकान्तभाष्यम् । वसन्तर्त्तो-
रेवाग्न्याधानकालत्वेन विप्रेषु प्रसिद्धेश्चित्रायाः स्वोपलक्षितमासस्य वर्षादिज्ञापकत्वात् ।
वस्तुतस्तु न चित्राया एवस्वोपलक्षितमासान्तस्य वर्षादिज्ञापकत्वम् । अतएवाग्रहायणिक
इतिसमाख्या कोशेषु वर्षादिमासस्योपपद्यते । मघाद्यानामेवाधानत्वंज्योतिषे । यथा-
चोपरिष्टाद् व्यक्तीभविष्यति ॥
( ३ ) अत्रपर्व पौर्णमासम् । तयोः समवाये वाऽग्निसमाधानं कुर्वीतेति चन्द्रकान्त-
भाष्यम् । यद्वाऽत्र (उत्तरवाक्ये) नक्षत्रपदं श्रुत्युक्तनक्षत्रपरं, तथाच “कृत्तिकासु रोहिण्यां
मृगशिरसि फल्गुनीषु विशाखयोरुत्तरयोः प्रौष्ठपदयोरेतेषां कस्मिंश्चित्” इतिश्रौताश्व-
लायनयोः “या वैशाखस्यामावास्या रोहिण्या सम्बध्यते तस्यामादधीत” इति श्रुत्यु-
क्तयोर्वा समवाये इत्यर्थः । तदिदमाधानकालद्वयं, यच्च तिथिनक्षत्रसमवायः । यश्च नक्षत्र-
पर्वसमवायः । इति ।। भट्टभाष्येतु तिथिया पौर्णमास्या यानि नक्षत्राणि समाख्या-
यन्ते तानि तिथिनक्षत्राणि मघादीनि द्वादश । तेषामन्यतमस्य पर्वेणा पौर्णमासेन सम-
वायः संयोगस्तिथिनक्षत्रपर्वसमवायस्तस्मिन् इत्युक्तम् । अस्मिंश्च नयेऽनेन सूत्रेणैक
एवाधानकालोऽभिहित इत्यवगन्तव्यम् ॥
( ४ ) अन्ये तु व्याचक्षते—समेत्य मिलित्वा आधानं समाधानम् । अन्यथाऽन्वा-
धानं कुर्वीतेत्युक्त्यापि प्रकृतार्थसिद्धिसम्भवात्समिति व्यर्थं स्यादिति । केनेति सहका-