गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१६ अग्न्याधानविधिः । [ १ प्रपाठके-
अथ कुतोऽग्निरुपादेय इत्यग्नियोनयस्त्रिभिः सूत्रैरभिधीयन्ते—
वैश्यकुलाद्वाऽम्बरीषाद्वाऽग्निमाहत्याऽभ्यादध्यात् ॥ १५ ॥
वैश्योद्विजेषु तृतीयोवर्णः शुद्ध एवाभिजनतस्तस्य कुलाद्गृहात् “कुलञ्ज-
नपदे गोत्रे सजातीयगणेष्वपि । भवनेऽपि तनौ क्लीबं कटकटार्यार्बधे कुली”
इति मेदिनी । वा-अथवा । अम्बरीषात्-भ्राष्ट्रात् । (यवादिभर्जनसाधनात्)
“अम्बरीषञ्च भ्राष्ट्रोना”इत्यमरः । अग्निमाहृत्यानीय अभि-आभिमुख्येनादध्या-
त्स्थापयेत् - वा शब्दौ(१) व्याख्यातौ । स खल्वयमग्निर्हुतोच्छिष्टः संस्कृतोवा
गृह्यते । अविशेषादिति कर्कोपाध्यायाः ॥ १५॥
अपिवा बहुयाजिन एवागाराद्ब्राह्मणस्य वा राजन्यस्य वा ॥१६॥
अपिवा-अथवा । इत्यम्बरीषात्पक्षान्तरमुपदिशति । बहुभिः (सोमैः)
येनेष्टं स बहुयायीत्युच्यते । तस्यैवेत्येवकारस्तदितरं व्यवच्छिनत्ति । (२)अगा-
रात्-गृहात् । “गृहङ्गेहोद्वसितं + + + भवनागारमन्दिरम्” इत्यमरः ।
अग्निमाहत्याभ्यादध्यादिति गतेनाभिसम्बध्यते । कस्य बहुयाधिन इत्यपेक्षाया-
माह ब्राह्मणस्य वेत्यादि । तदयमर्थः । बहुयाजिनोऽग्न्याहरणं विधेयम् । स च
त्रयाणामन्यतमोयः कश्चन भवेन्नाम । वाशब्दत्रयं तुल्यवद्विकल्पार्थम् । वैश्य-
कुलादिति सामान्यतोऽभिधाय तस्यैव बहुयाजित्वविशेषेण पुनरुपादानमपुन-
रुक्तिरेव । पूर्वत्रानुपादाने बहुयाजिन एव ततोऽग्निराधेयः स्यान्नाबहुयाजिनो-
पीत्यत उभयत्रोपादानम् ॥ १६ ॥
अपिवाऽन्यं (३) मथित्वाऽभ्यादध्यात् ॥ १७ ॥
अपिवा-अथवा मथित्वा । “अरणिद्वयमि”-ति शेषः । तल्लक्षणन्तु-
“अश्वत्थोत्थः समीगर्भः प्रशस्तोर्वीसमुद्भवः ।
तस्य या प्राङ्मुखी शाखा वोदीची वोर्ध्वगाऽपिवा ।
वाक्यं तत्र गृह्यकाण्डे—
“नावसथ्यात्परोधर्मोनावसथ्यात्परन्तपः ।
नावसथ्यात् परन्दानं नावसथ्यात्परन्धनम् ॥
नावसथ्यात्परं श्रेयोनावसथ्यात्परोयशः ।
नावसथ्यात्परा सिद्धिर्नावसथ्यात्परा गतिः ॥
नावसथ्यात्परं स्थानं नावसथ्यात्परं व्रतम् ।”
इत्यावश्यकत्वाच्चित्यम् । श्रुतिरपि— “यावज्जीवमग्निहोत्रञ्जुहुयादि”ति । तस्मा-
त्तदकरणे प्रत्यवाय इति तत्क्षयार्थम्प्रायश्चित्तमुचितम् ॥
( १ ) अनुपदे १४ सूत्रे ॥
( २ ) कथंनाम यद्योनिकः प्रथमाधानेऽग्निराहितोऽनुगतोऽपि पुनस्तस्या एव योने-
राहार्थ इति । तथाच शाखान्तरम् “पूर्व वाऽनुगतेऽग्नौ योनिः पुनराधेये”-ति ।
( ३ ) परिशिष्टप्रकाशे तु “अपिवाऽरणिम्” इति पाठः ॥