गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १६६
'अरातयः' शत्रवः(१) 'अपद्रवन्तु' भीत(२)भीता अपगच्छन्तु ॥ इति ॥१२॥
अक्षभङ्गे नद्धविमोक्षे यानविपर्यासेऽन्यासु चापत्सु यमेवाग्निं
हरन्ति तमेवोपसमाधाय व्याहृतिभिर्हुत्वाऽन्यद्-
व्यमाहृत्य "यन्नृतेचिदभिश्रिष" इत्याज्य-
शेषेणाऽभ्यञ्जेत् ॥ ३ ॥
( मं० ब्रा० १।३।१३ )
अध्वनात्यनुवर्त्तते । (३)अक्षभङ्गे । अक्षोरथचक्रम् । नद्धविमोक्षे-नद्ध-
स्य(४)योक्त्रादिबन्धस्याश्वादेर्वा विमोक्षे-अकस्माद्विमोके यानस्य रथादेर्वि-
पर्यासे औत्तराधर्य्यप्रातिलोम्ये अन्यथागमने विपथगमने वा । अन्यासु चाप-
त्सु-यानात्परिपतनादिकासु चौरव्याघ्रादिकृतासु वा । यमेवाग्निमौपासनं(५)
हरन्ति नयन्ति । यमेव(६) वा कञ्चिदग्निं लौकिकमपि सन्निधौ लब्ध्वाऽऽनय-
न्ति तमेवाग्निमुपसमाधायेन्धनं सन्धुक्ष्य व्याहृ(७)तिभिराज्येन स्रुवेण हुत्वाऽ-
न्यदक्षादिद्रव्यन्तदाऽऽहृत्यानीय “य ऋते चिदि”-त्यनयर्चा(८) । आज्य-
शेषेण कृतहोमावशिष्टेनाज्येनाभ्यञ्जेत् । अन्तर्भावितण्यर्थोऽञ्जतिः । क्वचित्त-
थैव पाठः । ऋग्यथा-
“य ऋते चिदभिश्रिषः पुरा जत्रुभ्य आतृदः ।
सन्धाता सन्धिं मघवा पुरुवसुर्निष्कर्त्ता विहुतं पुनः” ॥ १३ ॥
( ऋ० सं० ८।१।१२ )
( १ ) “रादाने” (अ०प०) कर्त्तरि किच् (पा०३।३।१७४) नञ्समासः । “अभि
घातिपराती”ति शत्रुपर्यायेऽमरः ।
( २ ) “द्राकुत्सायां गतौ” ( अ० प० ) आशंकायां लोट् ॥ कुत्सितगमनेन हि
भीतिरत्रावेद्यते ।
( ३ ) “अक्षोऽक्षासार्थ-शकट व्यवहारेषु पाशके” इति मेदिनी ।
( ४ ) नद्धमिति भावे क्तः । नद्ध इति कर्म्मणि । बन्धनसाधनन्तु योक्त्रादि अर्थ-
वशात् । योक्त्रञ्च युगबन्धोपयोगिन्यां रज्जावित्यमरविवेके महेश्वरः । तथा चामरः “आ-
बन्ध्योयोक्त्रं योक्त्रमि-“ति” ।
( ५ ) दाराहरणाऽऽद्यकालिकम् ।
( ६ ) एतच्चानाहिताग्निविषयम् । अन्ये त्वाहुः-“सायमाहुत्युपक्रम एवात ऊर्ध्वं
गृहेऽग्नौ होमोविधीयते” ( १-१-२३ ) इति सूत्रणात् सायमाहुतेः पूर्वमक्षभङ्गादौ
जाते होमोऽयं विवाहाग्नौ न प्राप्नोति-इति यमेवाग्निं हरन्तोति सूत्रितमिति ॥
( ७ ) पूर्वोक्ताभिर्भूर्भुवादिभिः ।
( ८ ) न साम्ना । ऋगधिकारात्साम्नेति चावचनात् । अत्र सत्यव्रतः । ऋङ्मूलकं
साम ( गे० गा० ६।२।२२ ) गायन् । अनादिष्टपरिभाषया च साम्न एव बोधः।
सूत्रे ऋगादिपदानुल्लेखादिति ।
२१ गो० गृ० सू

इति। अस्यार्थः। 'य' इन्द्रः। 'अभिश्रिषः' अभिश्रिषः (अभिश्र्लेष-
णात्सन्धानद्रव्यात् ) 'ऋतेचिद्' विनाऽपि 'जत्रुभ्यः' ग्रीवाभ्यः (स्कन्ध(१)
सन्धिभ्यः) सकाशात् 'आतृदः' आतर्द्नात्। (आ रुधिरनिःस्रावणात् )
'पुरा' पूर्वमेव 'सन्धि' सन्ध्यातव्यं तं 'सन्धाता' संयोजयिता भवति, 'मघवा'
धनवान्(२) 'पुरुवसुः' बहुधनः स इन्द्रः, 'अविह्रुतम्' विच्छिन्नं तं 'पुनः'
'इष्कर्त्ता' संस्कर्त्ता भवति। इति सायणः॥ १३॥
अभ्यञ्जनमिह 'ऋक्षणम्(३)। अत्रहि व्याहृतिहोममात्रविधानात्तूष्णींप्रहो-
मोऽयम्। तत्र च न्यञ्चकरणपर्युक्षणाऽऽज्यसंस्कार-समिदाधान-व्याहृति-
होम-पर्युक्षणान्येव कार्याणि॥ ३॥

ध्वम्। प्रजा जनयन्तु(१)। 'इह' च 'अश्वः' निषीदतु' आवसतु। 'इह'
पूरुषः' परिचारकवर्गः। परिजनश्च निषीदतु। 'इह' 'उ' वितर्के। पदपूरणो-
वा। 'सहस्रदक्षिणः' सहस्रं दक्षिणा यत्र स महाधनसाध्योयज्ञः। 'अपि' च
'पूषा' तन्नामकोदेवः सर्वपोषकोऽपि निषीदतु॥ सम्भवतु-उपविशतु वेति क्रमे-
णार्थः ॥ १४ ॥ इति ॥ ६ ॥
तस्याः कुमारमुपस्थ आदध्युः ॥ ७ ॥
तस्या आनडुहे चर्मण्युपविष्टाया वध्वा उपस्थे उत्सङ्गे ( क्रोड़े ) “उप-
स्थः शेफसि क्रोड़े तथा मदनमन्दिरे" इति मेदिनी। कुमारम्-अकृतचूडं यं
कञ्चिद्बालकम्(२)। आदध्युः। स्थापयेयुः। ता एव ब्राह्मण्यस्तासामेवो-
पक्रमात् ॥ ७ ॥
तस्मै शकलोटानञ्जलावावपेयुः ॥ ८ ॥
[L1

१७२ विवाहविधिः । [ २ प्रपाठके
तत्र होमे चतुर्थी न प्रयोक्तव्या । यथाच छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः—
“धृतिहोमे न प्रयुञ्ज्याद्गोनामसु तथाघ्न्यसु ।
चतुर्थी,-मध्य इत्येतद्गोनाम्नैव हि हूयते ॥”
इति । धृतिहोमेऽस्मिन्नेव । तथा “आश्वयुज्यां पौर्णमास्यां गोनामभिश्च
पृथक् “काम्यासी”त्येतत्प्रभृतिभिरे”त्यनेन गोभिलसूत्रेण काम्यासि-प्रियासि
इडासि-रत्यसि-सरस्वत्यसि-मह्यसि हव्यासि-विश्रुतिरसि-इत्यघ्न्यानामानि,
एतदष्टनामभिः स्वाहान्तैर्होम उक्तः । तत्र चतुर्थीन्न प्रयुञ्ज्यादित्यर्थः । एवञ्चे-
“इहधृतिःस्वाहे”त्यादिः। “काम्यासिस्वाहे”त्यादिश्च प्रयोगोद्रष्टव्यः । अघ्न्या गौः
( निघं २।११।१ ) अमरोऽपि “अर्जुन्यघ्न्या रोहिणी स्यादि”त्याह । भारते
ऽपि “अघ्न्या इति गवां नामे”त्युक्तम् । अघ्न्यै स्वाहेति यत्र न्वाहुतयस्तत्र
बोद्धव्यमिति मुरारि(१)मिश्राः प्राहुः ॥ १० ॥
समाप्तासु समिधमाधाय यथावयसं गुरून्गोत्रेणाऽ
भिवाद्य यथार्थम् ॥ ११ ॥
इतिश्रीमद्गोभिलीये गृह्यसूत्रे द्वि-प्र-स्य चतुर्थी कण्डिका ॥ २ ॥ ४ ॥ ॐ ॥
समाप्तासु धृत्याहुतिषु अन्यास्वप्याज्यतन्त्रविहितासु आहुतिषु समिधमा-
धायैवाभिवादयेन्नत्वनुपर्युक्षणादिकमपि कृत्वा । यथावयसम् । वयोऽनतिक्रम-
णेन । यथार्थेऽव्ययीभावे ( पा. २।१।६ ) “शरदादित्वात्” ( पा, ५।४।१०७ )
टच्समासान्तः । योयोवयसा वृद्धस्तंतंप्रथममित्यर्थः । गुरून् विद्यागुरु-मातृ-
पितृ-प्रभृतीन् । तत्राऽपि प्रथमं विद्यागुरुम् । तथाच स्मर्यते—
“लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा ।
आददीत यतोज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्” ॥ इति ।
“न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान्गुरून्अभिवादयेत्”
इतिच ( मानवाक्यम् ) गुरुणा ब्रह्मदेन अनिसृष्टोऽनाज्ञप्तः स्वानात्मीया-
न्गुरून्पित्रादीन् । तथा—
“उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता”
इति । मातापित्रोस्तु पूर्व्वमातरमेव(२) ।
( १ ) अतएव हि सूत्रेऽष्टावित्युक्तिरिति तद्भावः ।
( २ ) यत्तु कृष्णोऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरम् । देवक्याश्च महाबाहुर्वसुदेव-
सहायवान्”—ति पौराणिकवचनात्क्रमकल्पनाकुतोनेति । तन्मन्दं “यन्मनुरवदत्तद्भेष-
जम्भेषजताया” इति श्रुत्या मनूक्तक्रमस्य श्रुतिसम्मितत्वेन । “भगवानपि सर्वात्मा”
इत्युपक्रम्य—“ननाम दण्डवद्भूभौ मातरं पितरन्तथे”—ति पुराणान्तरवचनेन च सत्प्रति-
पक्षतत्त्वात् । किञ्चोक्तवचने सत्वरमित्युक्त्या ससम्भ्रममित्येवार्थ आयाति । इत्थञ्च

“सहस्रेण पितॄन्माता गौरवेणातिरिच्यते”
इति मानवीयेन तत्र गौरवातिरेकबोधनात् । पितॄनिति व्यक्तिभेदाभिप्रायम् ।
सहस्रेण गुणेन प्रकृत्यादित्वादुपलक्षणे वा तृतीया⁶ । यथार्थमिति कर्म्मणः
परिसमाप्तिरुच्यते । यथोक्तार्थकम् ॥ दक्षिणा चास्यानादेशात्पूर्णपात्रादिकै-
वेति शुभम् ॥ ११ ॥ ॐ ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायां “मृदुला”ख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां
द्वि०प्र०स्य चतुर्थीकण्डिका ॥ २ ॥ ४ ॥ * ॥
( अथ पञ्चमी कण्डिका )
अथातश्चतुर्थीकर्म ॥ १ ॥
वर्त्तिष्यत इति शेषः । अथ शब्दोविवाहानन्तर्यार्थः । अतः शब्दोहेत्वर्थः ।
यत एतस्मिन्नक्रियमाणे वध्वाः पापोलक्ष्मी शरीरात्रापैति । अत एतदवश्य-
कर्त्तव्यमिति । एवञ्चात्र कल्पे चतुर्थीहोमस्य पापीलक्ष्म्पादिरूपाऽलक्षण-
फलन्न शाखान्तरवद्गोत्रसंक्रमणशरीरैक्यादि । अन्त एवतत्संभवादित्युक्तमेव
(२।३६-१३) तथाच दैवादेतदनिष्पत्तौ न विवाहवैगुण्यमपीतिस्मर्त्तव्यम् ।
अत्र च तैलोर्द्धर्त्तनादि कृत्वा युगकाष्ठ उपविश्य वध्वा सह यवमाषचूर्णेन स्ना-
नमाचारादिति मुरारिमिश्राःप्राहुः ॥ १ ॥
अग्निमुपसमाधाय प्रायश्चित्त्याऽऽहुतीर्जुहोति
“अग्नेप्रायश्चित्त”इति चतुः॥ २ ॥
अग्निमुपसमाधायेत्युक्तार्थम्। प्रायश्चित्तेति। प्रायश्चित्तलिङ्गकैर्म्मन्त्रैराज्या-
हुतयः प्रायश्चित्ताख्याहुतयः । “अग्ने प्रायश्चित्ते” इत्यादिमन्त्रेण चतु-र्वारंचतु-
ष्ट्यञ्जुहोति जुहुयात्। यद्यप्यत्र वीप्सा नश्रूयते तथापि कल्प्या, वक्ष्यमाणकात्या-
यनस्वरसात् तस्य तत्तात्पर्योन्नायकत्वात् ॥ २ ॥
तत्किमाम्नायपठितेनैव चतुश्चतुर्होमो, नेत्याह—
अग्नेः स्थाने वायुचन्द्रसूर्याः ॥ ३ ॥
क्रमशः सम्बोधनान्ताः “प्रयोक्तव्याः”इति सूत्रशेषः । समाम्नायपाठोद्देशा-

तदानीं कंसवधान्ते सभायां वसुदेव एव पुरस्तादुपलब्धः सभ्येषु । देवकीत्वन्तःपुरिकत-
याऽज्ञातस्वरूपतया च वसुदेवसहायेन तेन तत्र गत्वाऽवाप्तपरिचया प्रणतेति क्रमकल्पना-
न्तरकल्पनावसरः । उभयसन्निधाने तु—“मातरम्पितरञ्चोभौ दृष्ट्वा पुत्रस्तु धर्म्मवित् ।
प्रणम्य मातरं पश्चात्पितरं प्रणमेदगुरुम्” इति पुराण एव प्रथमं मातुः प्रणामभिधान-
मिति न किञ्चिदेतत् ।

१७४ विवाहविधिः। [ २ प्रपाठके

वानेव विशेषोन पुनरपरःकोऽपि । प्रथमस्यैव मन्त्रस्याग्निपदस्थाने वायुचन्द्र-
सूर्यपदप्रक्षेपमात्रेणाभ्यासोपदेशात् । तस्माच्चतसृष्वप्याहुतिषु पापीलक्ष्मीरिति
पदमेव स्यात् ॥ ३ ॥
समस्य पञ्चमीं बहुवदूह ॥ ४ ॥
समस्य-वायुचन्द्रसूर्या इत्युद्धार्य । बहुवदूह्य-प्रायश्चित्तयोयूयमित्येवमादि-
बहुवचनमूहयित्वा पञ्चमीमाहुतिञ्जुहोति(१) । नचैवम्पञ्चममन्त्रस्य यथाम्ना-
यपठितस्य काप्यत्राविनियोगे निरर्थकत्वापत्तिः । अत्रविनियुक्तस्यापि विनियो-
गान्तरसम्भवादस्मदादिभिस्तत्परिशेषस्य कर्तुमशक्यत्वात् । अन्यत्रान्यथा पठि-
तविनियोगस्य महर्षिणा दर्शितत्वेनापर्येनुयोज्यत्वात् । तथाचाग्नेः स्थाने वाय्वा-
द्यूहेनाग्न्यादिसमस्तवचनान्तोहेन च मन्त्रपञ्चकं सम्पन्नं तच्चतुर्द्धाभ्यसनीयमिति
आहुतीनां विंशतिर्भवतीति शास्त्रार्थः । प्रयोगोयथा—
“ॐअग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि, ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम
उपधावामि याऽस्याः पापी लक्ष्मी(२)स्तामस्या अपजहि स्वाहा” ?
द्वितीय-तृतीय-चतुर्थीषु-वायो-चन्द्र-सूर्येति पुरस्ताद्योजनं विशेषः(३) ।
पञ्चमीं समस्य यथा-
ॐअग्नि-चन्द्र-वायु-सूर्याः प्रायश्चित्तयो यूयं देवानां प्रायश्चित्तयःस्थ ।
ब्राह्मणोवोनाथकाम उपधावामि याऽस्याः पापीलक्ष्मीस्तामस्या अपजहत
स्वाहा”॥ इति । अत्र द्वितीयपञ्चके-पापीलक्ष्मीस्थाने पतिघ्नीति विशेषः ।
तृतीये अपुत्र्या । चतुर्थे अपसव्येति विशेषोद्रष्टव्यः । एतच्च स्पष्टीकृतञ्छन्दोग-
परिशिष्टे कात्यायनेन ।

( १ ) जुहुयात् । अयमपि सूचितविशेषमात्रेण प्रथमस्यैव । “अग्ने प्रायश्चित्ते’
त्यादिमन्त्रस्याभ्यासोपदेशः । तेनाऽत्रापि पापीलक्ष्मीरिति पदमेव स्यात् । अत्रापि
पञ्चमीति वीप्सा बोध्या ।
( २ ) अत्र। “तनूरि”-ति कश्चित्कोऽपपाठः । मन्त्रब्राह्मणादिष्वदर्शनात् । अर्थतस्त-
स्तिष्ठेदिति चेत् ।
( ३ ) मन्त्राम्नाये ( मं. ब्रा. १।४।१ ) तु इत्थं पठ्यते—
“अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः
पापीलक्ष्मीस्तामस्या अपजहि ॥ १ ॥ वायो प्रायश्चित्ते त्वं देवानाम्प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्म-
णस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः पतिघ्नी तनूस्तामस्या अपजहि ॥ २ ॥ चन्द्र-
प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्या अपुत्र्या
तनूस्तामस्या अपजहि ॥ ३ ॥ सूर्यं प्रायश्चित्ते त्वन्देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा
नाथकाम उपधावामि याऽस्या अपशव्या तनूस्तामस्या अपजहि ॥४॥ अग्नि वायु-चन्द्र-
सूर्याः प्रायश्चित्तयोयूयन्देवानाम्प्राायश्चित्तयः स्थ ब्राह्मणोवोनाथकाम उपधावामि याऽ-
स्याः पापीलक्ष्मीर्यापतिघ्नी याऽअपुत्र्या याऽअपशव्या ( तनूस्- ) तामस्या अपजहत

:
In line 31:
( पा० ५।१।४० ) or ( पा० ६।१।१४० )?
Wait, look at line 31:
( पा० ५।१।४० ) - wait, between '। ' and '४', is there a '१'?
Let's zoom in 400%:
There is:
(

पा०

५ (wait, it has a hook on top left, curved body... wait, or ६? It looks like ५! But wait, look at the top right: no, it's ५!)
Wait, let's look at ६ in line 32:
Line 32: ( पा० ६।१।३९ )
The ६ has a distinct hook at the bottom or top? In Devanagari font here, ६ is like an open loop, like ६.
Wait, in line 31, the digit is:
Wait, let's look at ( पा० ६।१।१४० ) vs ( पा० ५।१।४० ):
Wait, look at the digits: ५ । १ । ४ ०?
Wait, count the glyphs:
(
पा०
५
।
१
।
१?

वक्ष्यते । स्त्रीणां". This clearly comments on "यथाकामी भवेद्वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन्"! So the printer forgot the marker (५) in the verse, or it's somewhere there. But footnote 5 is labeled ( ५ ).

Wait, let's re-read line 33 carefully:
( ५ ) अस्यायमारायः । vs अस्यायमाशयः ।
Look at the letters in line 33:
अ स्या य म ा श य ः
Wait! Is that a 'श' or an 'आ' or 'रा'?
Let's compare with 'श' in line 34: 'वाशब्दो': 'श' has a loop on left, and a vertical bar on right with a crossbar connecting them.
Now look at line 33: the letter has a loop on top-left, and a vertical bar on right... wait, it is identical to 'श'!
Wait, why did I see 'रा' earlier? Because some OCR read it as 'रा'. But it is clearly 'श'!
Wait, what about between 'म' and 'श'?
Is there a 'ा'?
Look at: 'अ स्या य म ा श य ः'
Wait, between 'म' and 'श', there is a single vertical line ा.
So 'मा'!
Thus: अस्यायमाशयः ।

Let's check line 10

? No, it's clearly मन्तूपगमनदोषाभिधानम्!
Wait, what does मन्तूपगमन mean?
Wait, मन्तु in Vedic/Sanskrit means fault, transgression: मन्तु = transgression!
"मन्तूपगमनदोषाभिधानम्" -> मन्तु (offence) + उपगमन? But why मन्तू with dirgha?
Wait, could it be a typo for ऋतूपगमन?
In Devanagari script, if the manuscript had मृत्वोपगमन or मृतूपगमन or मन्तूपगमन:
The printed text clearly has: मन्तूपगमनदोषाभिधानमकामो-
Let's transcribe what is printed: मन्तूपगमनदोषाभिधानमकामो-

• Line 29:
  पगमविषयम् । अतएव “अनृतौ तु सदा कार्यं शौचम्मूत्रपुरीषवद्”-ति शातातपीयवच-
  Wait: "शौचम्मूत्रपुरीषवद्”-ति" - note double म: शौचम्मूत्रपुरीषवद्”-ति!
  Yes, शौचम्मूत्र has double म (शौचं मूत्र -> शौचम्मूत्र).
  And hyphen before ति: ”-ति.

• Line 30:
  नमपि सङ्गच्छते । तेन

१९८ गर्भाधानविधिः । [ २ प्रपाठके-
सादारभ्य षोडशाहोरात्रः । सोऽस्या अस्तीत्यृतुमती । सा यदा भवति । तत्रापि
उपरतशोणिता । शोणितस्रावरहिता । तथाविधा च प्रायश्चतुर्भिरहोरात्रैर्भ-
वति । तदा सम्भवस्य सङ्गमस्य ( मैथुनस्य ) कालोभवति । तदेतत्सामान्यतो-
ऽभिहितम् । विशेषस्तु तत्रापि पर्वादिवर्जित एव । सोऽपि सन्निहितस्य श-
क्तस्य ( स्वस्थस्य ) न सर्वस्येति बोध्यम् ।
तथाच याज्ञवल्क्यः-
“षोडशर्तुनिशाः स्त्रीणां तस्मिन्युग्मासु संविशेत् ।
ब्रह्मचार्येव, पर्वाण्याद्याश्चतस्रस्तु वर्जयेत् ॥ ७९ ॥ ( अ०१ )
एवङ्ग(१)च्छन्स्त्रियं क्षामां मघां मूलञ्च वर्जयेत् ।
सुस्थ इन्दौ सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमान् ॥ ८० ॥
इति । तस्मिन्नृतौ । युग्मासु समासु षष्ठाष्टमादिषु । रात्रिषु । रात्रिग्रहणा-
दिवसप्रतिषेधः । संविशेत्—गच्छेत् । पुत्र(२)र्थम् । युग्मास्विति बहुवचनं
समुच्चयार्थम् । अतश्चैकस्मिन्नपि ऋतौ अप्रतिषिद्धासु सर्वासु युग्मासु रात्रिषु
गच्छेन् । एवं गच्छन्नपि ब्रह्मचार्येव “भवति”—इति शेषः । अतोयत्र ब्रह्मच-
र्यं श्राद्धादौ चोदितन्तत्राग्रे समयालाभे गच्छतोऽपि न ब्रह्मचर्यस्खलनदोषोऽ-
स्ति । किन्तु-पर्वाणि-आद्याश्चतस्रश्चरात्रीर्वर्जयेत् । पर्वाणि पञ्चयथा च
स्मर्यते--
“चतुर्दशीष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा ।
पर्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसङ्क्रान्तिरेव च ॥”
इति । रविसंक्रान्तिर्मेषादिषु राशिषु सूर्यस्य गमनसमयः । मनुरप्याह-
“अमावास्यामष्टमीञ्च पौर्णमासीञ्चतुर्दशीम् ।
ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यृतौ स्नातकोद्विजः ॥”
इति । अतोऽमावास्यादीनि रजोदर्शनादारभ्य चतस्रोरात्रीश्च वर्जयेदिति
( १ ) एवमिति । एवममुना प्रकारेण । स्त्रियं गच्छन् । क्षामां कृशामल्पसत्त्वां
गच्छेत् । सा(क्षामता)च तस्मिन्काले रजस्वला व्रतेनैव भवति । अथचेन्न भवति कर्त्तव्या
क्षामता पुत्रोत्पत्त्यर्थमल्पास्निग्धभोजनादिना । “पुमान्पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके
स्त्रियाः”इति वचनात् । यदा युग्मायामपि रात्रौ, शोणिताधिक्यं तदा स्त्र्येव भवति पुंप्र-
कृतिः । एवम् अयुग्मायामपि पुंशुक्राधिक्ये पुमानेव भवति स्त्रीप्रकृतिः । कालस्य तत्र
निमित्तत्वात् । शुक्रशोणितयोश्चोपादानकारणत्वेन प्राबल्यात् । तस्मात्क्षामा कर्त्तव्या ।
मघामूलनक्षत्रे वर्जयेत् । इन्दौ-चन्द्रे । सुस्थे एकादशादिशुभस्थानगते । चकारात्पुंन-
क्षत्रशुभयोगलग्नादिसम्पत्तौ । सकृदेकस्यां रात्रौ न द्वित्रिर्वा । ततो लक्षण्यं-लक्षणैर्यु-
क्तम्पुत्रं जनयेत् । पुमान्-अप्रतिहतपुंस्त्व इत्यर्थः ॥
( २ ) एतेन जातपुत्रस्य तु नायं विधिः । किन्त्विच्छैव नियामिकेत्याहुः ।

५ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रम्– १७६
मिताक्षराकारः । पर्वाणीति बहुवचननिर्देशादार्थावगमाद्गेयामपिग्रहणं, यथा-
चाग्रे स्फुटीभविष्यति ॥
दक्षिणेन पाणिनाोपस्थमभिमृशेत् । “विष्णुर्योनि कल्पयत्वे”-
तयर्चा । “गर्भन्धेहि सिनीवाली”-ति च ॥ ६ ॥
( मं० ब्रा० १।४।६-७ )
यदा प्रथमं (१)सम्भवेत्तदा दक्षिणेन पाणिना । उपस्थं-योनिम् । “उप-
स्थः शेफसि क्रोडे तथा मदनमन्दिरे” इति मेदिनी । अभिमृशेत्-स्पृशेत् । वि-
ष्णुर्योनि” “गर्भन्देही”-त्येताभ्यामृग्भ्याम् । यद्यपि “दक्षिणेन पाणिना(२)
कृत्यमनादेशे” इति परिभाषायत एव प्राप्तेर्दक्षिणेनेति विशेषणमयुक्तमिव प्रति-
भाति । तथापि शौचादौ सव्यस्यैव विनियोजनादत्रापि गुह्याङ्गे तथा भ्रमोमा-
भूदिति तदुपादानम् । मन्त्रौयथा—
“विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिं॑शतु ।
आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भन्दधातु ते ॥ ६ ॥
गर्भन्धेहि सिनीवालि गर्भन्धेहि सरस्वति ।
गर्भन्ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ ७ ॥
अनयोरर्थो—हेवधु ! ‘विष्णुः’ नारायणः ‘ते’ तव ‘योनिं’ ‘कल्पयतु’ सुप्र-
सवसम(३)र्थङ्करोतु । ‘त्वष्टा’ भूस्थानदेवता ( निघं० ५।५।११ ) ‘रूपाणि’ ‘पि-
शतु’ प्रकाश(४)यतु । किञ्च ‘प्रजापतिः’ विधाता तामेव योनिम् ‘आसिञ्चतु’

( १ ) “ऊढायाः प्रथमार्त्तवे” इति वचनात् । गर्भसंस्कारश्चायं गर्भाधानाख्यः पात्र-
द्वारेण स्यात्ततश्च सकृत्संसकृते स्त्रीद्रव्ये योयोगर्भ उत्पत्स्यते स स संस्कृत एव भविष्यति
तस्मात्सकृदेव स्यान्न प्रतिगर्भम् । एवं पुंसवनसीमन्तोन्नयने अपि द्रष्टव्ये । इति भट्टनारा-
यणादयः । त्रयोऽप्यमी संस्काराः प्रतिगर्भमावर्त्तन्तेऽन्यथा परेषाङ्गभाणामसंस्कारः
स्यादिति कर्कापाध्यायाः । गर्भाधानं प्रतिगर्भमावर्त्तते न पुसवनसोमन्तोन्नयने । इति
विज्ञानेश्वरः । सीमन्तोन्नयनं प्रतिगर्भन्नावर्त्तते । गर्भाधानपुंसवने आवर्त्तते एवेति शूल-
पाणिगायेनारायणप्रभृतयः । किंपुनरत्रयुक्तम् ? शूलपाण्यादिमतमेष । “ऋतावृतावि”
ति स्मरणात् । “ऊढायाः प्रथमार्त्तवे” इति तु मातृश्राद्धपरम् । “असकृद्यानि कर्माणि
क्रियेरन्कर्मकारिणा । प्रतिप्रयोगं नैवं स्युर्मातरः श्राद्धमेव चे”ति कर्म्मप्रदीपस्मरणात् ।
तथाचात्र प्रथममिति व्याख्यानं मुरारिमिश्रीयमनुदिनं द्रष्टव्यम् । तस्य च प्रथमानति-
क्रमएव तात्पर्यम् । संवदति चामुमर्थमेतन्नं सूत्रम् “अथ सीमन्तकरणं प्रथमगर्भे” इति॥
( २ ) तथाच कर्म्मप्रदीप. “कर्मोपद्दिश्यते यत्र कर्तुरङ्गं नचोच्यते । दक्षिणस्तत्र वि-
ज्ञेयः कर्मणां पारगः कर” इति ॥
( ३ ) “कृपूसामर्थ्ये” ( भ्वा०आ० ) णिजन्तात्प्रार्थनायां लोट् ।
( ४ ) “पिशअवयवे” ( तु०प ) मुचादित्वान्नुम् । अयन्दीपनायामपीति दीक्षितच-
रणाः ( सि० कौ० ) प्राहुः ॥

१८० गर्भाधानविधिः। [ २ प्रपाठके
यावन्मात्रेण बीजेन गर्भोभवति तावन्मात्रमेव प्रक्षेपयत्वित्यर्थः । किञ्च 'धाता'
सर्वस्य प्रसविताऽऽदित्योमध्यस्थानदेवता (निघं० ५।५।६ ) 'ते' तव 'गर्भ'
पुत्रार्थ 'न्दधातु' स्थापयतु(१) ॥ ६ ॥
पूर्वामावा(२)स्या सिनीवालिः ( दृष्टेन्दुः ) सा प्रार्थ्यतेऽस्या अतिशुभलक्ष-
ण(३)प्रेप्सया । हे 'सिनीवालि' अस्यां वध्वां 'गर्भन्धेहि' वन्ध्यात्वमस्या अप-
नयेत्यर्थः । तथा हे 'सरस्वति' त्वमप्यस्यां 'गर्भन्धेहि' त्वदनुध्यानादस्या गर्भोवि-
द्वत्प्रकाण्डं भवितेत्यर्थः । हेवधु ! 'ते' तव 'गर्भम्' 'देवौ' दीप्त्यादिगुणवन्तौ
'अश्विनौ' सूर्याचन्द्रमसौ । द्यावा(४)पृथिव्यावहोरात्रे वा ( निघं० ५।६।१ )
'आधत्ताम्' त्वदात्मनास्थित्वा समाधत्तामिति बृहदारण्यकभाष्यव्याख्याया-
मानन्दगिरिः । कथम्भूतौ ? 'पुष्करस्रजौ' 'पद्ममालिनौ । इति गुणविष्णुः ।
स्वकीयरश्मिमालिनावित्यानन्दगिरिः ॥ ९ ॥
समाप्यर्चौ सम्भवतः ॥ १० ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रे द्वि·प्र·स्य पञ्चमी कण्डिका ॥ २ ॥ ५॥*॥
समाप्येति । ऋग्द्वयानन्तरमेवा(५)भिगच्छेदित्यर्थः । यदि दैवादिनाऽत्र मु-
ख्यकालातिपत्तिः स्यात्तत्राह—गृह्यसंग्रहकारः—
“ऋतुपुंसवने दैवात्स्वकाले न कृते यदि ।
सीमन्तकरणात्पूर्वं कृत्वा सीमन्तमाचरेत् ॥”
इति । ऋतु-गर्भाधानम् (६) । कात्यायनः—
“देवतानां विपर्यासे जुहोतिषु कथम्भवेत् ।
सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वा क्रमेण जुहुयात्पुनः ॥
( १ ) लोटाशंसायाम् ॥
( २ ) “या पूर्वाऽमावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कुहूः” इति श्रुतिः ॥
( ३ ) इन्दुदर्शनी सा शुभलक्षणलक्षिताति तदधिष्ठातृदेवता प्रार्थ्यते ॥
( ४ ) अत्र द्यौर्ज्योतिषाऽश्नुतेव्याप्नोति । पृथिवीरसेनान्नलक्षणेनेत्यश्विनौ । अश्वे
र्विनिः । एवमहर्ज्योतिषा, रात्रिश्चस्यायेन । सूर्य्योज्योतिषा चन्द्रमा रसेन । ह्लादादि-
ना वा । इत्यश्विनौ पदव्याख्यायां देवराजयज्वानः प्राहुः ॥
( ५ ) ऋचौ समाप्य सम्भवत एव न पुनरन्तरा किञ्चित्कुर्यात् । इति कालार्थं वच-
नव्यक्तिः कर्त्तव्या । तेन पूर्वत्र सूत्रितोऽभिमर्शोऽपि ऋचोः परतो न स्यात्किन्तु तत्पाठ-
समकालमेवेति सिध्यति ॥
( ६ ) अस्य पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च महाव्याहृतिभिर्होतव्यम् । “अग्नेस्तु मारुतोनाम
गर्भाधाने विधीयते”इति गृह्यसङ्ग्रहोक्तेर्नामकरणेनैवाग्नेराहुतिरुपतिष्ठते । तत्र च
नियमतोव्याहृतिहोमः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चोक्तः ( १-९-२७ ) एव ॥

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १८१
संस्कारा अतिपद्येरन्स्वकालाच्चेत्कथञ्चन ।
हुत्वैतदेव कर्त्तव्या ये तूपनय(१)नादयः ॥” इति ॥
सर्वप्रायश्चित्तं-व्याहृति होमः । शाट्चायनहोम इति वीरेश्वरः । क्रमेणेति ।
यतोविपर्यासस्तत एवेत्यर्थः । तदुक्तं तेनैव-
“यतस्तदन्यथाभूतं तत एव समापयेत्” ।
इति । एतदेव सर्वप्रायश्चित्तमेव । एतदादौ वृद्धिश्राद्धे प्रमाणमुक्त-
पूर्वमिति ॥ १० ॥
( इति गर्भाधानम् )
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायां “मृदुला”ख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां
द्वि०प्र०स्य पञ्चमी कण्डिका ॥ २ ॥ ५ ॥ * ॥
( अथ षष्ठी कण्डिका )
( अथ पुंसवनम् )
तृतीयस्य गर्भमासस्यादिसद्देशे पुँसवनस्य कालः ॥१॥
गर्भोयस्मिन्मासि जायते सोऽयङ्गर्भमासस्तस्य यस्तृतीयोमासः । सम्बन्ध-
लक्षणा षष्ठी तृतीयोयोगर्भमासः । गर्भादारभ्य यस्तृतीय इति वा व्याख्येयम् ।
तस्य । आदिसद्देशे-अदि-समीपप्रदेशे प्रथमे तृतीयभाग इत्यर्थः । एतस्मिन्काले
यत् पुण्यमहस्तत्पुंसवनस्य कालः । तथाच पारस्करोऽपि “मासि द्वितीये तृतीये
वा ऽऽपूर्यमाणपक्षे(२) पुण्याहे । यदहः पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युज्यते” इति ।
अत्र द्वितीय इति वाजसनेयिमात्रपरमिति मुरारिमिश्राः । आपूर्यमाणपक्षे-
शुक्लपक्षे । पुण्याह इति पुण्ये शोभने विष्ट्यादिरहिते दिने इत्यर्थः । पुंसा नक्ष-
त्रेण-पुन्नामधेयेन हस्तपुष्यादिना । पुंसवनस्य पुमान्सूयते येन कर्म्मणा तदिदं
पुंसवनं गर्भसंस्कारकर्म्मणोनामधेयम् । अनेन हि कर्म्मणाऽव्यक्तलिङ्गं गर्भं
पुमांसङ्करोति “पुंसवनात्पुंसी करोति”ति श्रवणात् । अत्र कालातिपाते प्राय-
श्चित्तमुक्तमधस्तादनुपदम् ॥ १ ॥
प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु पश्चादग्रेषु दर्भेषु
प्राच्युपविशति ॥ २ ॥
( १ ) एतेन चूडाकरणपर्यन्तमेव सर्वप्रायश्चित्तहोमः प्रायश्चित्तम् । उपनयनातिपाते
तु व्रात्यस्तोमः शास्त्रान्तरे पठ्यते । स एव प्रायश्चित्तं दोषगुरुत्वादित्यभिप्रायः ॥
( २ ) अत्र यस्मिञ्छुक्लपक्षे तिथिक्षयो(अवमं) न भवेत्सोऽपि आवश्यकतया वोच्यते।

१८२ पुंसवनविधिः । [ २ प्रपाठके
प्रातरुदयसन्निधौ(१) उत्तराग्रेषु कुशेषूपविश्य । सशिरस्काऽऽप्लुता । शिरः
स्नाता वधूः । पत्या संस्कृतस्याग्नेः पश्चादुत्तराग्रेषु कुशेषु प्राङ्मुखी उप-
विशेत्पत्युर्द्दक्षिणतः । “दक्षिणतः पाणिग्राहस्योपविशती”-त्यन्यत्र दर्शनात् ।
एवम् उपविष्टायान्तस्यां व्याहृतिहोमान्तङ्कर्म कुर्यात्पतिः ॥ २ ॥
पश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंᳪसमन्व-
वमृश्यानन्तर्हितन्नाभिदेशमभिमृशेत् “पुमांᳪसौ
मित्रावरुणा” वित्येतयर्चा ॥ ३ ॥
( मं० ब्र० १।४।८ )
पश्चात्-पृष्ठदेशे अवस्थाय-प्राङ्मुख ऊर्ध्वजानु.स्थित्वा 'दक्षिणम् अंसम्
भुजशिरः (अंशः) “स्कन्धोभुजशिरोंसोऽस्त्री”-त्यमरः। तूष्णीम्(२)। अन्वव-
मृश्य । पृष्ठतोऽन्ववलम्ब्य स्पृष्ट्वा । अनन्तर्हितम् । अव्यवहितम् (वस्त्राद्यना-
च्छादितम्) अभिमृशेत्-स्पृशेत् । “पुमांᳪसावि”त्येतयर्चा, सा यथा—
“पुमांᳪसौ मित्रावरुणौ पुमांसावश्विनावुभौ ।
पुमानग्निश्च वायुश्च पुमान्गर्भस्तवोदरे” ॥ ८ ॥ इति ।
अस्या अर्थः । अत्र साकाङ्क्षत्वाद्वाक्यस्य यथा तथेत्यस्तु इति चाध्याहा-
र्य्यम् । तथाच-यथा 'पुमांसौ' 'मित्रावरुणौ' आदित्यप्रचेतसौ । यथा च
“अश्विनौ” देवभिषजौ 'पुमांसौ' । यथा च 'अग्निः वायुश्च' पुमान् । तथा
'तव' उदरे' कुक्षावयं 'गर्भः पुमान्' अस्तु ॥ इति ॥ ३ ॥
अथ यथार्थम् ॥ ४ ॥
अथ-अनन्तरम् । यथार्थमिति कर्म्मणः परिसमाप्तिरुच्यते । वामदेव्य-
गानान्ततन्त्रसमापनमत्र कर्त्तव्यम् ॥ ४ ॥
अथाऽपरम् ॥ ५ ॥
अथैतस्मात्पुंसवनकर्म्मणोऽनन्तरम् अपरमन्यद्द्वितीयं पुंसवनं शृङ्गाकर्म्म-
संज्ञकम् । “कर्त्तव्यम्(३)” इति वाक्यशेषः । पाठादेवाऽऽनन्तर्यलाभादथशब्दः
पूर्वप्रकृतार्थो वा वर्णनीयः । पूर्ववदिदमपि पुंसवनम्पूर्वप्रकृत एव काले करणी-
( १ ) अन्यथा “प्रागावर्त्तनादहः” ( १-१-३ ) इति प्राप्तत्वात्पुनरुक्तत्वापत्तेः ।
तथाच स्मरन्ति 'प्रातः कालोमुहूर्तांस्त्रीन्" इति । तत्राद्यमुहूर्त्तस्य निषिद्धत्वात्तदुपरीतनः
कालोऽत्र विवक्षितः ॥
( २ ) अत्र तूष्णीमंसस्याभिमर्शनम् । मन्त्रेण नाभिदेशस्येति भट्टनारायण-मुरारि-
मिश्र-प्रभृतयः ।
( ३ ) तदेतत्प्रथमे कृते फलानुपलब्धौ द्वितीये गर्भे कर्त्तव्यमिति मे प्रतिभाति ।
पद्धतिकृतस्तु-यथालिखितमाहुः ॥

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १८३
यमित्यर्थः । तच्चैकदिने दिनद्वये वेति विशेषोऽत्र न गम्यतेऽतः प्रथमदिने चेदङ्ग-
यङ्गक्रियते तर्हि नान्दीश्राद्धमपि तन्त्रेणैव कर्त्तव्यम् । तथाच कर्म्मप्रदीपः—
“गणशः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं सकृत् ।
सकृदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिषु ॥” इति ॥ ५ ॥
तस्येतिकर्त्तव्यतामाह—
प्रागुदीच्यान्दिशि न्यग्रोधशुङ्गामुभयतः फलामस्रामामकृमिपरि-
सृप्तान्त्रिः सप्तैर्यवैर्माषैर्वा परिक्रीयोत्थापयेत् ॥ ६ ॥
प्रागुदीच्यामैशान्याम् । दिशि अवस्थितायाः । न्यग्रोधस्य-वटस्य । “न्य-
ग्रोधोबहुपाद्वटः” इत्यमरः । शुङ्गाम्-“लताग्रपल्लवोगृहः शुङ्गेति परिगीयते”
इति कात्यायनोक्तलक्षणां ( मुकुलितपल्लवरूपाम ) कथम्भूताम् ? उभयतः
फलाम्—उभयतः पार्श्वद्वये फले यस्यास्ताम् । अस्रामाम्-अम्लानाम् । इति
मुरारिः(१) । अकृमिपरिसृप्ताम् । कृमिभिरव्याप्ताम् । एवम्भूतां परिक्रीय-क्री-
त्वा उत्थापयेत् । गृह्णीयान् । कियतामूल्येनेत्यत्राह-त्रिः सप्तैरिति(२) । त्रिरावृत्तैः
सप्तभिः । एकविंशत्या यवैर्माषैर्वेत्यर्थः । क्रयश्च वृक्षस्वामिनो न वृक्षात् । यवा-
न्माषान्वा मूले निःक्षिप्य (३)परिक्रयणमित्येके प्राहुः ॥ ६ ॥
अथ क्रयणमन्त्राः—
“यद्यसि सौमी सोमाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि” ॥ १ ॥
“यद्यसि वारुणी वरुणाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि” ॥ २ ॥
“यद्यसि वसुभ्योवसुभ्यस्त्वा परिक्रीणामि” ॥ ३ ॥
“यद्यसि रुद्रेभ्योरुद्रेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि” ॥ ४ ॥
“यद्यस्यादित्येभ्य आदित्येभ्यस्त्वा परिक्रीणामि” ॥ ५ ॥
“यद्यसि मरुद्भ्योमरुद्भ्यस्त्वा परिक्रीणामि” ॥ ६ ॥
“यद्यसि विश्वेभ्योदेवेभ्यो विश्वेभ्यस्त्वादेवेभ्यः परिक्रीणामि” ॥७॥
अत्र “यद्यसि” इत्यादिक्रयलिङ्गैः सप्तभिर्मन्त्रैर्यवैर्माषैर्वापरिक्रयणं,
प्रतिमन्त्रं त्रीं-स्त्रीन् यवान्माषान्वावृक्षमूले प्रक्षिप्येति पद्धतिकृतोवीरेश्वरादयः ।
( १ ) मेदिन्यां तु “नीलिकायामथश्रामो मासे मण्डपकालयोः इति तालव्यादिः
श्रामशब्दउक्तः । तेनाश्रामामितिपाठेऽविद्यमानकालिमामितितदर्थः ।
( २ ) अत्र क्रियाभ्यावृत्तिगणने “द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच्” ( पा० ५।४।१८ ) इति
सुच् । त्रिःसप्तैरिति बहुव्रीहिः । ( पा० २।२।२६ ) ततोडच् ( पा० ५।४।७३ ) समा-
सान्तः । डित्त्वाट्टिलोपः ॥
( ३ ) एवञ्च यस्यात्मीयोऽपि न्यग्रोधोभवेत्तेनापि सोमक्रयणवत्क्रयणमवश्यं कार्यम् ॥

१८४ पुंसवनविधिः। [ २ प्रपाठके-
मन्त्रार्थस्तु—
हेशुङ्गे ! त्वं 'यदि' 'सौमी' सोमप्रिया सोमदेवत्य। वा 'असि' भवसि । तदा
'सोमाय' 'राज्ञे' सोमराजप्रीत्यर्थमेव 'त्वा' त्वां 'परिक्रीणामि' । एवमग्रेऽपि ।
अत्र सर्वत्र तादर्थ्ये ( पा० १।४।४४वा० ) चतुर्थी । उपकार्योपकारकभावसम्ब-
न्धश्च तादर्थ्यम् । “कृत्तद्धितसमासेभ्यः सम्बन्धाऽभिधानं भावप्रत्ययेने”ति
सिद्धान्तात् ॥ १-७ ॥ ७ ॥
( अथोत्थापनमन्त्रः )
ततश्च
“ओषधः सुमनसोभूत्वाऽस्यां वीर्यं समाधत्त इयङ्कर्म करिष्यती”
त्युत्थाप्य तृणैः परिधायाऽऽहृत्य वैहायसीं निदध्यात् ॥ ८ ॥
“ओषधयः” इत्यनेन मन्त्रेणेति कारान्तेनोत्थाय-उत्तोल्य । तृणैः कुशैः ।
तथैव समाचारात् । पद्धतिरप्येवमेव । परिधाय-परिधाप्य । अन्तर्भावितण्य-
र्थोऽयम् । वेष्टयित्वा । आहृत्य-आनीय । वैहायसीम्-आकाशस्थां कृत्वा गृहो-
परि अधोवा निदध्यात् । धारयेत् । मन्त्रार्थस्तु—हे 'ओषधयः' । ओषधिदेव-
ताः! । “ओषधि फल(१)पाकान्ता स्या”-दित्यमरादिकारान्तोऽपि। ङीषि ओ-
षधीत्यपि । रात्रिः रात्रीति वत् । यूयं 'सुमनसः' प्रसन्ना 'भूत्वा' 'अस्यां' वध्वां
(२)'वीर्यम्' सामर्थ्यम् । 'समाधत्त' (३)सम्यग्विर्याधानं कुरुत । कुतः ? यतः
'इयं' वधूः 'कर्म्म' गर्भप्रसवनाख्यं(४) त्वत्सेवाञ्च 'करिष्यति' । 'इति' हेतोरि-
तिसत्यव्रतः ॥ ८ ॥
तां खल्वाहृतां शुङ्गाम्—
दृषदं प्रक्षाल्य ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्रह्मबन्धुः कुमारी
वाऽपत्याहरन्ती पिनष्टि ॥ ९ ॥
व्याहृतिहोमान्ते । दृषद्च्छिला ( पेष(५)णी ) तां प्रक्षाल्य-शोधयित्वा ।
ब्रह्मचारी-प्रथमाश्रमी । व्रतवती-पतिव्रता । गर्भिण्येवेत्येके । ब्रह्मबन्धुः ।
अन(६)धीतविद्यः । तथाचच्छन्दोगपरिशिष्टम्—“पतिव्रता व्रतवती ब्रह्मबन्धु-
( १ ) फलानां पाके एवान्तोयासान्ताः ।
( २ ) क्रीतायां वटशुङ्गायाम् ।
( ३ ) अर्पयत ।
( ४ ) पुंसवनाख्याम् ।
( ५ ) पिनष्ट्यस्यामित्यधिकरणे ल्युट् । ङीप् । तत्करणभूतं लोढकञ्च ॥
( ६ ) कुत्सार्थे

स्तथाऽश्रुतः ॥” इति । अप्रत्याहरन्ती-प्रत्याहरणं पिष्टस्य पश्चादानयनम्(१) ।
तदकुर्वती । पिनष्टि-चूर्णीकरोति । ॰“पिष्लृसञ्चूर्णने” (रु० प०) लट् ।
मध्ये श्नम् । शुङ्गामित्यनुषञ्जनीयम् ॥ ९ ॥
वधूश्च—
प्रातःसशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु । पश्चादग्नेरुदगग्रेषु
दर्भेषु प्राक्शिराः संविशति । १० ।
प्राक्शिराः—पूर्वशिरस्का । संविशति-स्वपिति । “स्यान्निद्राशयनं स्वापः
स्वप्नः संवेश इत्यपि” इत्यमरः । शेषमुक्तार्थम् ॥ १० ॥
पश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गु-
ल्‍याऽभिसंगृह्य दक्षिणे नासिकास्रोतस्यवनयेत् । “पुमानग्निः
पुमानिन्द्र” इत्येतयर्चा ॥ ११ ॥
(मं. ब्रा. १।४।९)
अभिसंगृह्य-गृहीत्वा । पिष्टां शुङ्गाम् । नासिकास्रोतसि-नासापुटरन्ध्रे ।
वध्वाएव । अवनयेत् । क्षिपेत् । (२)“पुमानग्निरि”ति मन्त्रेण । शेषमुक्ता-
र्थम् । मन्त्रो यथा—
“पुमानग्निः पुमानिन्द्रः पुमान्देवोबृहस्पतिः ।
पुमाग्ं सं पुत्रं विन्दस्व तम्पुमाननुजायताम् ॥” ॥ ९ ॥
इति । मन्त्रार्थः सुबोध एव । पुमांसमित्यनेन सुपुरुषलक्षणोपेतम् । तमि-
त्यनेन च बहुपुत्रसम्पत्तिश्वोक्तवान्मन्त्रदृगिति ॥ ११ ॥
अथ यथार्थम् ॥ १२ ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रे द्वि-प्र-स्य षष्ठी कण्डिका ॥ २ ॥ ६ ॥ 🌸 ॥
निगद्व्याख्यातमेतत् ॥ १२ ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायां “मृदुला”-ख्यायां मुकुन्दशर्म्म
सङ्कलितायां द्वि प्र-स्य षष्ठी कण्डिका ॥ २ ॥ ६ ॥ * ॥
( १ ) केचित्तु-उच्छ्रितशिलापुत्रकेणाहृत्याहृत्य पेषणं कर्त्तव्यम् । अथवा-सकृत्प्र-
योगेणैव यथा पेषणं निर्वहति तथा कर्त्तव्यमित्यप्रत्याहरणस्यार्थमाचक्षते ।
( २ ) वस्त्रबद्धां पिष्टां शुङ्गां गृहीत्वा निष्पीड्य दक्षिणनासापुटे तद्रसं क्षिपेदिति भव-
देवभट्टः ।
२४ गो० गृ० सू

१८४ सीमन्तोन्नयनम् । [ ३ प्रपाठके-
अथ सप्तमी कण्डिका -
( अथ सीमन्तोन्नयनम् )
अथ सीमन्तकरणम्प्रथमगर्भे ॥ १ ॥
अथ-पुंसवनसंस्कारानन्तरम् । सीमन्तकरणम् । “सीमन्तः केशवेशे
स्यात्” इत्यभिधानात्सीमन्तस्य केशरचनाविशेषस्य(१) वक्ष्यमाणविधिना
करणम् “वर्त्तिष्यते” इति सूत्रशेषः । तस्य कालमाह-प्रथमगर्भे इति । इदं हि
क्षेत्रसंस्कार(२)द्वाराऽपत्यसंस्कारकन्तेन सकृदेव कार्यम् । तथा च हारीतः—
“सकृत् कृतसंस्काराः सीमन्तेन द्विजस्त्रियः ।
यं यं गर्भं प्रसूयन्ते स सर्वः संस्कृतोभवेत् ॥”
इति । गृह्यसंग्रहेऽपि—
“यथा सीमन्तिनी नारी पूर्वगर्भेण संस्कृता ।
एवमाद्यस्य संस्कारः संस्कारविधिचोदितः ॥”
इति । एव माश्वलायनगृह्यपरिशिष्टेऽपि-“सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्

पुंसवने । तथाच स्मृत्यन्तरम्—
“या नायेकृतसीमन्ता प्रसूयते कदाचन ।
अङ्के विधायतं बालं पुनः संस्कारमर्हति ॥”
इति । असंकृतगर्भप्रसवे-द्वितीयगर्भे संस्कारस्तु प्रकृत-( प्रथम-) बालवि-
नाशविषयो बोद्धव्य इति चन्द्रकान्तः । मुरारिमिश्रास्तु-नैतन्मन्यन्ते-इति
कर्मशेषे वक्ष्यते । तत्र कालमाह—( २।८।१२ ) ॥ १ ॥
चतुर्थे मासि षष्ठेऽष्टमेवा ॥ २ ॥
ऋजुरक्षरार्थः । अत्र वाशब्द, एक एवेति न तुल्यवद्विकल्पार्थः । एवञ्चा-
क्तकल्पेषु यत्रोदगयनादि-विहितसमयलाभस्तत्रेद्ङ्कार्यम् । तथाचाङ्गिराः—“यत्रो-
दगयनादिः स्यात्कालस्तत्रे”ति । बैजवापगृह्येऽपि-“मासि चतुर्थे पञ्चमे वा
षष्ठाष्टमयोर्वाऽऽपूर्यमाणपक्षे यदहः पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युज्यते सप्तमे मासि
[L1

फले शलाटुः स्याद्दि"-त्याग्नेयाभिधानाद् "अस्त्वस्तवक उच्यते” इति कर्म्मप्रदी-
पपाठाच्च । नीलाभिधानम्(१)फलस्य तद्रूपत्वाद्विरतमिति तदर्थः । औदुम्बर-
म्-उदुम्बरवृक्षोद्भवम् । तस्येदम्" (पा० ४।३।१२०) इत्यण्प्रत्यय आदि-
वृद्धिः ॥ यथोक्तं स्तवकम् “अयसूर्जावत” इति मन्त्रेण वध्वाः कण्ठे सुडोलके-
नामुच्य वध्नाति । बध्नीयात् । मन्त्रोयथा—
“अयसूर्जावतोवृक्ष ऊर्जीव फलिनी भव ।
पर्णं वनस्पते नुत्त्वा नुत्त्वाऽस्यां सूयतायूँरयिः” ॥ १ ॥ इति ।
अस्यार्थः । ‘अयम्' उदुम्बरो यज्ञाङ्गो ‘वृक्ष’ “ऊर्जावान्” इति शेषः ।
अस्य 'ऊर्जावतः'(२) वृक्षस्य 'ऊर्जीव' (३) फलशाखेव (हेवधु !) त्वं 'फलिनी'
बहुफलवती(४)प्रशस्तफलवती वा भव । किञ्च हे ‘वनस्पते’ उदुम्बर ! (५)त्वया-
ऽस्यां 'रयिः' पुत्ररूपं धनम् (निघं०२।१०।८) 'सूयताम्' प्रसूयताम् । त्वयाऽनुगृ-
हीतेयं भाग्यवतः पुत्राँल्लभतामित्यर्थः । किमिव ? 'नुत्त्वा' 'नुत्त्वा' प्रेर्य्य२ 'पर्ण'
पत्राणीव । (६) जातावेकवचनम् । यथा त्वया पत्राणि प्रेर्य्य २ प्रसूयन्ते तथेयं
बहुपुत्रा त्वया क्रियतामित्यर्थः ॥ १ ॥ इति ॥
अथ सीमन्तमुर्ध्वन्नयति(७)भूरिति दर्भपिञ्जलीभिरेव प्रथमम् ।
भुव इति(८) द्वितीयम् स्वरिति तृतीयम् ॥ ५ ॥
अथेति स्थाननियमार्थम् । तत्रस्थ एव पतिः । सीमन्तमुक्तरूपमूर्द्ध्वमुपरि
नयति-नयेत् । इत्यर्थः । तत्र मन्त्रमाह-भूरितीति । अनेन मन्त्रेण प्रथमम् ।
केनोन्नयति ? दर्भपिञ्जलीभिरेव ।
“अनन्तर्गर्भिणं साग्रङ्कौशं द्विदलमेव च ।
प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ॥
( १ ) आममपक्वम् “आमोहरुक् तद्विदोः पुंसि स्यादपक्वेऽन्यलिङ्गवद्दि”ति मेदिनी ॥
( २ ) ऊर्जशब्दोऽन्नाथैः ( निघं० २।७ ) “ऊर्जाद उत यज्ञियासः” ( ऋ० सं० ८।१।
१३।४ ) इति श्रुतौ ऊर्जादाश्च यज्ञियाश्चे”—ति निरुक्तम् । (१।८।१ ) अत्राङ्गमिरित कर्म्म-
कान्तम् । यद्यतेत्स्म तदङ्गन्तदिहोदुम्बरफलम् । पक्के सुप्रवृकणमितितन्निर्वचनदर्शनादि-
ति गुणविष्णुसम्मतार्थः । ततोभूम्नि मतुपि ‘शरादीनाञ्च” (,पा० ६।३। १२० ) इति
पूर्वपदस्य दीर्घः ॥
( ३ ) ऊर्जीति भूम्नि मत्वर्थे ई ( पा० ५।२।१२२ वा० ) प्रत्ययेन साधुः ॥
( ४ ) भूम्नि प्रशंसायां वा मत्वर्थे इनिः । ( पा० ५।२।१२६ ) ॥
( ५ ) “वानस्पत्यः फलैः पुष्पैरपुष्पाद्वनस्पतिरि”—त्यमरः । अनेन तदधिष्ठात्री
देवतैव संबोध्य प्रार्थ्यते ॥
( ६ ) “पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमानि”त्यमरः ॥
( ७ ) अत्राप्युन्नयतीति चन्द्रकान्तसम्मतः पाठः । मुरारिमिश्रादिभिस्तु उन्नयती-
त्येव पठितम् ॥ ( ८ ) अत्रापि भुवर्वारिति चेति चन्द्रकान्तः पपाठ ॥