गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १६६
'अरातयः' शत्रवः(१) 'अपद्रवन्तु' भीत(२)भीता अपगच्छन्तु ॥ इति ॥१२॥
अक्षभङ्गे नद्धविमोक्षे यानविपर्यासेऽन्यासु चापत्सु यमेवाग्निं
हरन्ति तमेवोपसमाधाय व्याहृतिभिर्हुत्वाऽन्यद्-
व्यमाहृत्य "यन्नृतेचिदभिश्रिष" इत्याज्य-
शेषेणाऽभ्यञ्जेत् ॥ ३ ॥
( मं० ब्रा० १।३।१३ )
अध्वनात्यनुवर्त्तते । (३)अक्षभङ्गे । अक्षोरथचक्रम् । नद्धविमोक्षे-नद्ध-
स्य(४)योक्त्रादिबन्धस्याश्वादेर्वा विमोक्षे-अकस्माद्विमोके यानस्य रथादेर्वि-
पर्यासे औत्तराधर्य्यप्रातिलोम्ये अन्यथागमने विपथगमने वा । अन्यासु चाप-
त्सु-यानात्परिपतनादिकासु चौरव्याघ्रादिकृतासु वा । यमेवाग्निमौपासनं(५)
हरन्ति नयन्ति । यमेव(६) वा कञ्चिदग्निं लौकिकमपि सन्निधौ लब्ध्वाऽऽनय-
न्ति तमेवाग्निमुपसमाधायेन्धनं सन्धुक्ष्य व्याहृ(७)तिभिराज्येन स्रुवेण हुत्वाऽ-
न्यदक्षादिद्रव्यन्तदाऽऽहृत्यानीय “य ऋते चिदि”-त्यनयर्चा(८) । आज्य-
शेषेण कृतहोमावशिष्टेनाज्येनाभ्यञ्जेत् । अन्तर्भावितण्यर्थोऽञ्जतिः । क्वचित्त-
थैव पाठः । ऋग्यथा-
“य ऋते चिदभिश्रिषः पुरा जत्रुभ्य आतृदः ।
सन्धाता सन्धिं मघवा पुरुवसुर्निष्कर्त्ता विहुतं पुनः” ॥ १३ ॥
( ऋ० सं० ८।१।१२ )
( १ ) “रादाने” (अ०प०) कर्त्तरि किच् (पा०३।३।१७४) नञ्समासः । “अभि
घातिपराती”ति शत्रुपर्यायेऽमरः ।
( २ ) “द्राकुत्सायां गतौ” ( अ० प० ) आशंकायां लोट् ॥ कुत्सितगमनेन हि
भीतिरत्रावेद्यते ।
( ३ ) “अक्षोऽक्षासार्थ-शकट व्यवहारेषु पाशके” इति मेदिनी ।
( ४ ) नद्धमिति भावे क्तः । नद्ध इति कर्म्मणि । बन्धनसाधनन्तु योक्त्रादि अर्थ-
वशात् । योक्त्रञ्च युगबन्धोपयोगिन्यां रज्जावित्यमरविवेके महेश्वरः । तथा चामरः “आ-
बन्ध्योयोक्त्रं योक्त्रमि-“ति” ।
( ५ ) दाराहरणाऽऽद्यकालिकम् ।
( ६ ) एतच्चानाहिताग्निविषयम् । अन्ये त्वाहुः-“सायमाहुत्युपक्रम एवात ऊर्ध्वं
गृहेऽग्नौ होमोविधीयते” ( १-१-२३ ) इति सूत्रणात् सायमाहुतेः पूर्वमक्षभङ्गादौ
जाते होमोऽयं विवाहाग्नौ न प्राप्नोति-इति यमेवाग्निं हरन्तोति सूत्रितमिति ॥
( ७ ) पूर्वोक्ताभिर्भूर्भुवादिभिः ।
( ८ ) न साम्ना । ऋगधिकारात्साम्नेति चावचनात् । अत्र सत्यव्रतः । ऋङ्मूलकं
साम ( गे० गा० ६।२।२२ ) गायन् । अनादिष्टपरिभाषया च साम्न एव बोधः।
सूत्रे ऋगादिपदानुल्लेखादिति ।
२१ गो० गृ० सू