गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१९८ गर्भाधानविधिः । [ २ प्रपाठके-
सादारभ्य षोडशाहोरात्रः । सोऽस्या अस्तीत्यृतुमती । सा यदा भवति । तत्रापि
उपरतशोणिता । शोणितस्रावरहिता । तथाविधा च प्रायश्चतुर्भिरहोरात्रैर्भ-
वति । तदा सम्भवस्य सङ्गमस्य ( मैथुनस्य ) कालोभवति । तदेतत्सामान्यतो-
ऽभिहितम् । विशेषस्तु तत्रापि पर्वादिवर्जित एव । सोऽपि सन्निहितस्य श-
क्तस्य ( स्वस्थस्य ) न सर्वस्येति बोध्यम् ।
तथाच याज्ञवल्क्यः-
“षोडशर्तुनिशाः स्त्रीणां तस्मिन्युग्मासु संविशेत् ।
ब्रह्मचार्येव, पर्वाण्याद्याश्चतस्रस्तु वर्जयेत् ॥ ७९ ॥ ( अ०१ )
एवङ्ग(१)च्छन्स्त्रियं क्षामां मघां मूलञ्च वर्जयेत् ।
सुस्थ इन्दौ सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमान् ॥ ८० ॥
इति । तस्मिन्नृतौ । युग्मासु समासु षष्ठाष्टमादिषु । रात्रिषु । रात्रिग्रहणा-
दिवसप्रतिषेधः । संविशेत्—गच्छेत् । पुत्र(२)र्थम् । युग्मास्विति बहुवचनं
समुच्चयार्थम् । अतश्चैकस्मिन्नपि ऋतौ अप्रतिषिद्धासु सर्वासु युग्मासु रात्रिषु
गच्छेन् । एवं गच्छन्नपि ब्रह्मचार्येव “भवति”—इति शेषः । अतोयत्र ब्रह्मच-
र्यं श्राद्धादौ चोदितन्तत्राग्रे समयालाभे गच्छतोऽपि न ब्रह्मचर्यस्खलनदोषोऽ-
स्ति । किन्तु-पर्वाणि-आद्याश्चतस्रश्चरात्रीर्वर्जयेत् । पर्वाणि पञ्चयथा च
स्मर्यते--
“चतुर्दशीष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा ।
पर्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसङ्क्रान्तिरेव च ॥”
इति । रविसंक्रान्तिर्मेषादिषु राशिषु सूर्यस्य गमनसमयः । मनुरप्याह-
“अमावास्यामष्टमीञ्च पौर्णमासीञ्चतुर्दशीम् ।
ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यृतौ स्नातकोद्विजः ॥”
इति । अतोऽमावास्यादीनि रजोदर्शनादारभ्य चतस्रोरात्रीश्च वर्जयेदिति
( १ ) एवमिति । एवममुना प्रकारेण । स्त्रियं गच्छन् । क्षामां कृशामल्पसत्त्वां
गच्छेत् । सा(क्षामता)च तस्मिन्काले रजस्वला व्रतेनैव भवति । अथचेन्न भवति कर्त्तव्या
क्षामता पुत्रोत्पत्त्यर्थमल्पास्निग्धभोजनादिना । “पुमान्पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके
स्त्रियाः”इति वचनात् । यदा युग्मायामपि रात्रौ, शोणिताधिक्यं तदा स्त्र्येव भवति पुंप्र-
कृतिः । एवम् अयुग्मायामपि पुंशुक्राधिक्ये पुमानेव भवति स्त्रीप्रकृतिः । कालस्य तत्र
निमित्तत्वात् । शुक्रशोणितयोश्चोपादानकारणत्वेन प्राबल्यात् । तस्मात्क्षामा कर्त्तव्या ।
मघामूलनक्षत्रे वर्जयेत् । इन्दौ-चन्द्रे । सुस्थे एकादशादिशुभस्थानगते । चकारात्पुंन-
क्षत्रशुभयोगलग्नादिसम्पत्तौ । सकृदेकस्यां रात्रौ न द्वित्रिर्वा । ततो लक्षण्यं-लक्षणैर्यु-
क्तम्पुत्रं जनयेत् । पुमान्-अप्रतिहतपुंस्त्व इत्यर्थः ॥
( २ ) एतेन जातपुत्रस्य तु नायं विधिः । किन्त्विच्छैव नियामिकेत्याहुः ।