गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १८३
यमित्यर्थः । तच्चैकदिने दिनद्वये वेति विशेषोऽत्र न गम्यतेऽतः प्रथमदिने चेदङ्ग-
यङ्गक्रियते तर्हि नान्दीश्राद्धमपि तन्त्रेणैव कर्त्तव्यम् । तथाच कर्म्मप्रदीपः—
“गणशः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं सकृत् ।
सकृदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिषु ॥” इति ॥ ५ ॥
तस्येतिकर्त्तव्यतामाह—
प्रागुदीच्यान्दिशि न्यग्रोधशुङ्गामुभयतः फलामस्रामामकृमिपरि-
सृप्तान्त्रिः सप्तैर्यवैर्माषैर्वा परिक्रीयोत्थापयेत् ॥ ६ ॥
प्रागुदीच्यामैशान्याम् । दिशि अवस्थितायाः । न्यग्रोधस्य-वटस्य । “न्य-
ग्रोधोबहुपाद्वटः” इत्यमरः । शुङ्गाम्-“लताग्रपल्लवोगृहः शुङ्गेति परिगीयते”
इति कात्यायनोक्तलक्षणां ( मुकुलितपल्लवरूपाम ) कथम्भूताम् ? उभयतः
फलाम्—उभयतः पार्श्वद्वये फले यस्यास्ताम् । अस्रामाम्-अम्लानाम् । इति
मुरारिः(१) । अकृमिपरिसृप्ताम् । कृमिभिरव्याप्ताम् । एवम्भूतां परिक्रीय-क्री-
त्वा उत्थापयेत् । गृह्णीयान् । कियतामूल्येनेत्यत्राह-त्रिः सप्तैरिति(२) । त्रिरावृत्तैः
सप्तभिः । एकविंशत्या यवैर्माषैर्वेत्यर्थः । क्रयश्च वृक्षस्वामिनो न वृक्षात् । यवा-
न्माषान्वा मूले निःक्षिप्य (३)परिक्रयणमित्येके प्राहुः ॥ ६ ॥
अथ क्रयणमन्त्राः—
“यद्यसि सौमी सोमाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि” ॥ १ ॥
“यद्यसि वारुणी वरुणाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि” ॥ २ ॥
“यद्यसि वसुभ्योवसुभ्यस्त्वा परिक्रीणामि” ॥ ३ ॥
“यद्यसि रुद्रेभ्योरुद्रेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि” ॥ ४ ॥
“यद्यस्यादित्येभ्य आदित्येभ्यस्त्वा परिक्रीणामि” ॥ ५ ॥
“यद्यसि मरुद्भ्योमरुद्भ्यस्त्वा परिक्रीणामि” ॥ ६ ॥
“यद्यसि विश्वेभ्योदेवेभ्यो विश्वेभ्यस्त्वादेवेभ्यः परिक्रीणामि” ॥७॥
अत्र “यद्यसि” इत्यादिक्रयलिङ्गैः सप्तभिर्मन्त्रैर्यवैर्माषैर्वापरिक्रयणं,
प्रतिमन्त्रं त्रीं-स्त्रीन् यवान्माषान्वावृक्षमूले प्रक्षिप्येति पद्धतिकृतोवीरेश्वरादयः ।
( १ ) मेदिन्यां तु “नीलिकायामथश्रामो मासे मण्डपकालयोः इति तालव्यादिः
श्रामशब्दउक्तः । तेनाश्रामामितिपाठेऽविद्यमानकालिमामितितदर्थः ।
( २ ) अत्र क्रियाभ्यावृत्तिगणने “द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच्” ( पा० ५।४।१८ ) इति
सुच् । त्रिःसप्तैरिति बहुव्रीहिः । ( पा० २।२।२६ ) ततोडच् ( पा० ५।४।७३ ) समा-
सान्तः । डित्त्वाट्टिलोपः ॥
( ३ ) एवञ्च यस्यात्मीयोऽपि न्यग्रोधोभवेत्तेनापि सोमक्रयणवत्क्रयणमवश्यं कार्यम् ॥