गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१८० गर्भाधानविधिः। [ २ प्रपाठके
यावन्मात्रेण बीजेन गर्भोभवति तावन्मात्रमेव प्रक्षेपयत्वित्यर्थः । किञ्च 'धाता'
सर्वस्य प्रसविताऽऽदित्योमध्यस्थानदेवता (निघं० ५।५।६ ) 'ते' तव 'गर्भ'
पुत्रार्थ 'न्दधातु' स्थापयतु(१) ॥ ६ ॥
पूर्वामावा(२)स्या सिनीवालिः ( दृष्टेन्दुः ) सा प्रार्थ्यतेऽस्या अतिशुभलक्ष-
ण(३)प्रेप्सया । हे 'सिनीवालि' अस्यां वध्वां 'गर्भन्धेहि' वन्ध्यात्वमस्या अप-
नयेत्यर्थः । तथा हे 'सरस्वति' त्वमप्यस्यां 'गर्भन्धेहि' त्वदनुध्यानादस्या गर्भोवि-
द्वत्प्रकाण्डं भवितेत्यर्थः । हेवधु ! 'ते' तव 'गर्भम्' 'देवौ' दीप्त्यादिगुणवन्तौ
'अश्विनौ' सूर्याचन्द्रमसौ । द्यावा(४)पृथिव्यावहोरात्रे वा ( निघं० ५।६।१ )
'आधत्ताम्' त्वदात्मनास्थित्वा समाधत्तामिति बृहदारण्यकभाष्यव्याख्याया-
मानन्दगिरिः । कथम्भूतौ ? 'पुष्करस्रजौ' 'पद्ममालिनौ । इति गुणविष्णुः ।
स्वकीयरश्मिमालिनावित्यानन्दगिरिः ॥ ९ ॥
समाप्यर्चौ सम्भवतः ॥ १० ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रे द्वि·प्र·स्य पञ्चमी कण्डिका ॥ २ ॥ ५॥*॥
समाप्येति । ऋग्द्वयानन्तरमेवा(५)भिगच्छेदित्यर्थः । यदि दैवादिनाऽत्र मु-
ख्यकालातिपत्तिः स्यात्तत्राह—गृह्यसंग्रहकारः—
“ऋतुपुंसवने दैवात्स्वकाले न कृते यदि ।
सीमन्तकरणात्पूर्वं कृत्वा सीमन्तमाचरेत् ॥”
इति । ऋतु-गर्भाधानम् (६) । कात्यायनः—
“देवतानां विपर्यासे जुहोतिषु कथम्भवेत् ।
सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वा क्रमेण जुहुयात्पुनः ॥
( १ ) लोटाशंसायाम् ॥
( २ ) “या पूर्वाऽमावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कुहूः” इति श्रुतिः ॥
( ३ ) इन्दुदर्शनी सा शुभलक्षणलक्षिताति तदधिष्ठातृदेवता प्रार्थ्यते ॥
( ४ ) अत्र द्यौर्ज्योतिषाऽश्नुतेव्याप्नोति । पृथिवीरसेनान्नलक्षणेनेत्यश्विनौ । अश्वे
र्विनिः । एवमहर्ज्योतिषा, रात्रिश्चस्यायेन । सूर्य्योज्योतिषा चन्द्रमा रसेन । ह्लादादि-
ना वा । इत्यश्विनौ पदव्याख्यायां देवराजयज्वानः प्राहुः ॥
( ५ ) ऋचौ समाप्य सम्भवत एव न पुनरन्तरा किञ्चित्कुर्यात् । इति कालार्थं वच-
नव्यक्तिः कर्त्तव्या । तेन पूर्वत्र सूत्रितोऽभिमर्शोऽपि ऋचोः परतो न स्यात्किन्तु तत्पाठ-
समकालमेवेति सिध्यति ॥
( ६ ) अस्य पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च महाव्याहृतिभिर्होतव्यम् । “अग्नेस्तु मारुतोनाम
गर्भाधाने विधीयते”इति गृह्यसङ्ग्रहोक्तेर्नामकरणेनैवाग्नेराहुतिरुपतिष्ठते । तत्र च
नियमतोव्याहृतिहोमः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चोक्तः ( १-९-२७ ) एव ॥