गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

पुण्ये(१) शोभने । नक्षत्रे ज्योति(२)श्शास्त्रोक्ते । विवाहे तस्यादरातिशयो-
ऽनेन द्योत्यते । दारान्-“दाराः पुंभूम्नि चाक्षताः” इत्यभिधानान्नित्यं पुंलिङ्गो-
बहुवचनान्तश्च दारशब्दः सहधर्म्मचारिणीवाचकः । तांकुर्वीत । उद्वहेत ॥ १ ॥
कीदृशान्? तत्राह-
लक्षणप्रशस्तान्कुशलेन ॥ २ ॥
लक्षणेन प्रशस्तान्प्रशस्त(३)लक्षणोपेतान् । यद्वाऽन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र प्रशंस-
तिः । लक्षणपदञ्च तज्ज्ञे लाक्षणिकन्तेन लक्षणज्ञप्रशंसितान् । कुशलेनेति लक्षण-
पदार्थान्वयि । स्त्रीलक्षणाभिज्ञेनेति तदर्थः । तथाच तद्द्वारा लक्षणान्यवगन्तव्या-
नि । नित्यसापेक्षस्थले एकदेशान्वयस्य देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादिषु दर्शनात् ।
यद्वा कुशलेन स्त्रीलक्षणविदा पुरुषेण लक्षणैर्वैधव्यादिसूचकैरन्निन्द्याद्युक्तैः प्रश-

११६ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके
दीनि प्रत्यङ्गगम्यानि बाह्यानि । तथाचमनुः—
"अव्यङ्गा(१)ङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् ।
तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीमुद्वहेत्स्त्रियम् ॥" इति ॥
अव्यङ्गाङ्गीम्-अविकलाङ्गीम् । तनुलोमकेशदशनाम्-अनतिस्थूललोमकेश-
दन्ताम् । स्त्रियमिति नपुंसकत्वनिरासार्थम् ॥ यान्याभ्यन्तराणि तान्युक्तान्या-
श्वलायनगृहे "दुर्विज्ञेयानि लक्षणान्यष्टौ पिण्डान् कृत्वे"-त्यादिवाक्ये।क्तानि ।
तान्ययमप्यनुपदं सूत्रयित्वा दर्शयिष्यति ॥ २ ॥
लक्षणावगतौ प्रकारान्तरमाह—
तदलाभे पिण्डान् ॥ ३ ॥
तदिति प्रकृतः स्त्रीलक्षणवित् कुशलः परामृश्यते "कुर्वीत" इति वाक्यशे-
षः । तैश्च स्वयमेव दारान्परीक्षेतत्यर्थः । पिण्डानित्यविशेषोपादानेऽपि मृद एव
तान्कुर्वीत । उत्तरसूत्रदर्शनात् ॥ ३ ॥
वेद्याः सीताया ह्रदाद्गोष्ठाच्चतुष्पथाद्भादेवनादादहनादीरणात् ॥४॥
वेदिः परिष्कृता भूमिरग्निष्टोमादौ विहिता यज्ञस्थानमिति यावत् । तस्याः ।
सीता लाङ्गलपद्धतिः । कृष्टं क्षेत्रमिति यावत्तस्याः । ह्रदोऽगाधजलाशयस्तस्मा-
त् । गावोयत्र तिष्ठन्ति तद्गोष्ठन्तस्मात् । चतुष्पथः प्रसिद्धः। तस्मात् । आगत्या-
क्षिकैर्दीव्यते यत्र तद्भादेवनं द्यूतस्थानन्तस्मादादेवनात् । आ मर्यादया दह्यते देहो-
यत्र तद्दादहनं श्मशानन्तस्मात् । "ईरणन्तूषरे शून्येऽपी"-ति मेदिन्यभिधाना-
दीरणमूपरं, यत्रोप्तं बीजन्न प्ररोहति तस्मात् । एताभ्योमृदमादाय पृथगेवाष्टौ
पिण्डान् कुर्वीतेत्यर्थः ॥ ४ ॥
सर्वेभ्यः सम्भार्य्यन्नवमम् ॥ ५ ॥
सम्भार्यं संहार्य संहृत्य क्रियमाणम् । सम्पूर्वाद्धरतेः "ऋहलोर्ण्यत्" (पा०३।
१।१२४ ) इतिण्यत्प्रत्यये आदिवृद्धिः । हस्य च भश्छान्दसः (पा०३।१।८४वा०)
सर्वेभ्योवेद्यादिभ्यः ॥ ५ ॥
समान् कृतलक्षणान् ॥ ६ ॥
तांश्च नव पिण्डान् समांस्तुल्यप्रमाणान् । लक्षणं चिह्नं, कृतं लक्षणं येषां
स्तान् । यतमः पिण्डोयतमस्या मृदस्तच्चिह्नङ्कर्त्तव्यम् । वक्ष्यमाणकृत्यनि-
र्वाह्वाय ॥ ६ ॥
( १ ) पुनर्मनुः "नोद्वहेत्कपिलाङ्कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् । नालोमिकां ना-
र्तिलोम्नीं न वाचालान्न पिङ्गलाम् ॥ नक्षत्रवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् । नाहि-
पक्षिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम्" ॥ इत्यादिसंस्कारदीपके म. म. हर्षनाथशर्म्म-
कृते द्रष्टव्यम् ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ११९
तान्खल्विमान् पिण्डान्-
पाणावाधाय कुमार्या उपनामयेत् । "ऋतमेव प्रथमममृतं नात्ये-
ति कश्चनर्तेऽयं पृथिवीश्रिता सर्वमिदमसौ भूयात्" (म०ब्रा-१।१।१)
इति । तस्या नाम गृहीत्वैषामन्यतमं गृहाणेति ब्रूयात् ॥ ७ ॥
पाणौ स्वकीये (वरः) आधाय-धृत्वा । कुमार्या उप समीपे नामयेत्स्थापयेत् ।
"ऋतमिति" त्यादिमन्त्रेण । अस्यार्थः-ऋतमिति सत्यनाम । (निरु०४।१९।
९) 'ऋतमेव'-सत्यमेव 'प्रथमम्' आद्यमुद्गारणम् । तथाच श्रुतिः "तस्य ह वैतस्य
ब्रह्मणोनाम सत्यमिति । 'ऋतं' सत्यं 'ना० न' नातिक्रामति कश्चिदपि । 'ऋते'
सत्ये चे'यं पृथिवी(आ)श्रिता' । न केवलम्पृथिव्येव, किन्तु 'सर्वमिदम्' ।
चकारोलुप्तवद्द्रष्टव्यः । यथाचेदं सर्वं वस्तु जातं सत्याश्रितं न्तथा'ऽसौ'
(यशोदादेवी) सत्या 'भूयात्'-भवतु ॥ इति ॥ अत्रासावित्यस्य स्थाने तस्याः
कुमार्या नाम गृहीत्वोच्चार्य एवं सम्बोधनान्तं नाम मन्त्रान्ते गृहीत्वा एषां
पिण्डानामेकं गृहाणेति तस्यै ब्रूयात् ॥ ७ ॥
पूर्वेषाञ्चतुर्णां गृह्णन्तीमुपयच्छेत् ॥ ८ ॥
पूर्वेषामिति । मध्ये-एकमिति शेषः । वेद्यादिपिण्डचतुष्टयान्यतममाददानां
विवाहयेदित्यर्थः । गृह्णन्तीमित्यत्र तुम्छान्दसः ॥ ८ ॥
सम्भार्यमपीत्येके ॥ ९ ॥
सम्भार्यं नवमपिण्डमाददानाऽपि विवाहेत्येकदेशिमतम् । तथाच गृह्य-
सङ्ग्रहेऽङ्गिराः-
“क्रियावती वेदिपिण्डं सीतायाः फलते कृषिः ।
अक्षोभ्या च ह्रदे ज्ञेया गोष्ठे भवति गोमती ॥
चतुष्पथे प्रकीर्णा स्याद्यूतस्थाने कलिप्रिया ।
श्मशाने म्रियते भर्त्ता बन्ध्या भवति चोत्तरे ॥
नवमे सर्वमेवैतत्कन्यायास्तु परिग्रहात् ॥”
इति । प्रकीर्णा-स्वैरिणी । परिशिष्टान्तरम्-
“गृह्णाना वेदिपिण्डन्तु प्रसूते याज्ञिकान्सुतान् ।
सीतापिण्डन्तु गृह्णाना सुतान्सूते कृषीवलान् ॥
सर्वकामसमृद्धांश्च तृतीयस्य परिग्रहात् ।
गोष्ठपिण्डग्रहाच्चैव गोमतः सुखिनः सुतान् ॥
इतश्चेतश्च गन्तारः पञ्चमेनास्थिराः सुताः ।
षष्ठेन तु गृहीतेन भवन्ति द्यूतदेविनः ॥
श्मशानपिण्डग्रहणाद्दिधवा जायते ध्रुवम् ।
बन्ध्या वा विधवा वा स्यादष्टमस्य परिग्रहात् ॥

मिश्रमेतद्भवेत्सर्व्वय्याँ(१)त्पूर्व्वादित्फलं ।
नवसस्य ग्रहन्तत्स्याच्छुभोवाऽन च वाऽशुभः ॥”
इति । अत्र प्रजास्तुतिनिन्दाद्वारेण चैव वस्तुतोनिन्दिताऽनिन्दिता चेति
मन्तव्यम् । अत्र ( कन्यापरिग्रहे ) विशेषः शुभकर्म्मनिर्णये मुरारिमिश्रीये, सं-
स्कारदीपके हर्षनाथशर्म्म निर्मिते च द्रष्टव्यः ॥ ९ ॥
( अथज्ञातिकर्म्म )
अथेदानीमासन्नविवाहकालायाः कन्यायाः स्नपनमभिदधाति—
क्लीतकैर्य्यैवम्मौषधैर्व्वा ऽऽप्लुतांऽऽप्तैर्गुहृत्सुराेत्तमेन सशरीरां त्रिर्मूर्द्धन्य-
भिषिञ्चेत् “कामवेद ते नाम मदोनामासी”ति । “समानयामुमि”ति
पतिनाम गृह्णीयात् । स्वाहाकारान्ताभिरुपस्थमुत्तराभ्यां प्लावयेत्
॥ १० ॥ ( मं० ब्रा० १।१।२-३-४ )
क्लीतकै—रुदकक्लिन्नैश्चूर्णीकृत्य द्रवीकृतैरित्यर्थः । आप्लुतां—कृतसर्वां-
ङ्गोद्वर्त्तनाम् । सुहृत् स्निग्धहृदयो वयस्या मातृवर्गश्च सुरा—उदकम् ( निघं०
१।१२ ) कोशेऽपि “वरुणासुराऽरविन्दानी”—त्युदकपर्यायेषु (२)पठ्यते इति
म० म० मुरारिमिश्रादयः । तथोत्तमोदकेन(३)। सशरीरां—(४)कन्याम्
मूर्द्धनि—शिरसि(५) । त्रि-र्व्वारत्रयमभिषिञ्चेत् । अयमर्थः । मूर्द्धनि तथाऽभि-
षिञ्चेद्यथा सर्व्वमेव शरीरमभिषिक्तं भवतीति ॥ तत्र करणमन्त्रमाह—कामेत्या-
दिय् । इति-एवमादिभिस्तिसृभिऋग्भिः स्वाहा कारान्ताभिः । ता यथा—“काम
वेद ते नाम मदोनामासि समानयामुंऽसुरा ते अभवत् । परमत्र जन्माग्ने तप-
सोनिम्मितोऽसि स्वाहा ॥ २ ॥ इमन्त उपस्थं मधुना सं सृजामि । प्रजापते-
र्मुखमेतद्द्वितीयम् ॥ तेन पुंसो अभिभवामि सर्व्वान्वशिन्यसि राज्ञी
स्वाहा ॥ ३ ॥ अग्निङ्क्रव्यादमकृण्वन्गुहानाः स्त्रीणामुपस्थमृषयः पुराणाः ।
तेनाऽन्यमकृण्वंस्तैस्त्रुङ्गं त्वाष्ट्रं त्वयि तद्दधातु स्वाहा”॥४॥ इति ॥ आसामर्थः ।

( १ ) यावत्सर्व्वम् “यावत्तावच्चसाकल्ये” इत्यमरात् ॥
( २ ) ननु--प्रसिद्धत्वान्मद्यमेवास्तु इति चेन्न बाधसापेक्षविष्यापत्तेः । तत्स्पर्शेऽपि
प्रायश्चित्तोपदेशात् । तथाचाङ्गिराः--“सुराया गन्धमाघ्राय स्नात्वाज्यं प्राश्य शुद्ध्यति ।
स्पर्शे प्रतिग्रहे चैव त्र्यहं पीत्वा तथोदकम्” । इति । सूत्रस्य जलपरतया समर्थनेनान्य-
थानुपपत्तेरभावात् । अत एव गृह्यासङ्ग्रहः” सर्व्वेषु विप्राणामद्भिः पूर्व्वप्रवर्त्तनम् ।
यस्मात्सुरा जलम्प्रोक्तमद्भिरेवाऽभिषेचयेत्” ॥ इति ॥
( ३ ) क्षारादिदोषरहितेन शोभनगन्धवर्णादियुक्तेन च ॥
( ४ ) एतेन सर्वाङ्गस्नानं शिरआदिपादान्तमुक्तम्भवति तदेतदनुपदं व्यक्तीभविष्यति॥
( ५ ) अत्रावच्छेदकत्वरूपविषयत्वं सप्तम्यर्थः । पृथगुक्तेः प्राधान्यमङ्गेषु शिरसो-
ज्ञापयति ।

१० कण्डिका] गोभिलगृह्यसूत्रे— ११५
'हेकाम ! । 'तेनाम' सर्वोऽपि 'वेद' जानाति । त्वं 'मदः' मादको 'नाम' प्रसि-
द्धो'ऽसि'भवति । अतः 'अमुं' सम्भावितमेतस्याः पतिं 'समानय' सङ्गमय ।
“एतये”-तिशेषः । 'ते' सहायभूता 'सुरा' एषा स्नानार्थमेतस्या उपस्थिता
“अभवत्” भवति । 'परं' किन्तु—हे 'जन्माग्ने' । जन्महेतु भूताग्निस্বরূপ !
'अत्र' अस्यां ( निमित्तेसप्तमी ) एतदर्थमेव । 'तपसः' प्रतिविशिष्टात्कर्मणः ।
त्वं प्रजापतिना 'निर्मितोऽसि' । तस्मै तुभ्यं जन्माग्निरूपाय 'स्वाहा' सुहुतमस्तु २
“इमं” प्रत्यक्षभूतं 'ते' त्वदर्थमुपकल्पितम् 'उपस्थं' गुह्याङ्गं 'मधुना' प्रिय-
द्रव्येणोद्वर्त्तनभूतगन्धादिना । 'संसृजामि' संसर्गयामि । 'एतत्

तेन यावद्वरोवधूमादाय गृहा-"

Line 10:
"निष्क्रम्यागच्छति तावदन्य एव कश्चिदग्नि स्थापयति। आवृतमपि स एव"
Wait, "कश्चिदग्नि स्थापयति" or "कश्चिदग्निं स्थापयति"?
Look at line 10: "कश्चिदग्नि स्थापयति" - there is no dot on ग्न, so "कश्चिदग्नि स्थापयति".

Line 11:
"करोति—इतिशब्दस्वरसादवगम्यते। अतएव सूत्रयिष्यति बर्हिषोऽन्तं कटानां"

Line 12:
"प्रापयेत्” ( २।१।२२ ) इति। तदेद्भट्टभाष्यसम्मतञ्चन्द्रकान्तोऽप्यनुमन्यते-"

Line 13:
"स्म स्वभाष्ये। वस्तुतस्तु। वर एवात्रकर्त्तेति तत्सूत्रे ( २।१।२२ ) एव व्य-"
Wait, is there an avagraha? "एवात्रकर्त्तेति" - no avagraha.

Line 14:
"क्तीभविष्यति॥ अग्निस्थापनञ्च वेदिमध्ये कार्यं, वेदिश्च चतुर्विंशाङ्गुलायता"

Line 15:
"चतुरङ्गुलोच्छ्रिता च कार्येत्याह—गृह्यसंग्र

परीक्षणे नारदः—
Line 10:
“यस्याप्सु प्लवते वीजं हारि मूत्रञ्च फेनिलम् ।
Line 11:
पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु शत्रिकः ॥”
Wait, look at L11:
Is it "पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु शत्रिकः ॥"?
Wait, why does it look like "पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु"?
Wait, "पुमान्स्याल्लक्षणैरेतैर्" has double 'ल'?
In image: "पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु शत्रिकः ॥" (single ल: स्या-ल-क्षणै-).
Wait, look at "शत्रिकः":
Under "श", there are two little dots? Yes, looks like printer's marks, let's not worry, the text is "शत्रिकः".
Line 12:
इति । शत्रिकः षण्ढः । ( नपुंसकः ) व्यासः—
Wait, after 'व्यासः' there is a dash or mark: "व्यासः—"
Line 13:
“जातिर्विद्या वयः शीलमारोग्यं बहुपक्षता ।
Line 14:
अर्थित्वं वित्तसम्पत्तिरष्टावेते वरे गुणाः ॥”
Line 15:
इति । एवमादयो गुणाः

वयवान्वयोऽस्त्येव । एकस्य हि पितृशरीरस्यावयवाः पुत्रद्वारा तास्वाहिता
इति मिताक्षराकार-मदनपारिजातादयः प्राहुः ॥ कथञ्चिदेकपिण्डक्रियाप्रवेशेन
निर्वाह्यं सापिण्ड्यं चन्द्रिकाऽपरार्कमेधातिथिमाधवादयोवदन्ति । नन्वेवं(१)
विधातृशरीरावयवान्वयेन सापिण्ड्यातिप्रसङ्गेन एकपिण्डदानक्रियान्वयित्वेन
वा गुरुशिष्यादेरपि श्राद्धदेवतावत्वात्सापिण्ड्यमिति न काप्यसपिण्डेत्यत आह-
याज्ञवल्क्यः-
"पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा”
इति । मातृतः मातुः सन्ताने पञ्चमादूर्ध्वं, पितृतः पितुः सन्ताने सप्तमा-
दूर्ध्वं सापिण्ड्यं "निवर्त्तत" इतिशेषः । तथाच वृद्धशातातपः-
"पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा ।
सपिण्डता निवर्त्तेत सर्ववर्णेष्वयं विधिः ॥” इति ।
[

इति वदन्ति । महामहो० महेशठक्कुरास्तु-तत्त-

Line 30:
त्पाठमन्यथयित्वा पितृपक्षे सर्वत्र सप्तमीपरिणयमनुजानन्ति । तत्र च शिष्टसंवादमाचा-

Line 31:
रञ्चप्रमाणयन्तीत्यास्तां विस्तरः ॥

Line 32 (Footnote 1):
( १ ) आदिपदेन सञ्चारी रोगः । यथाह याज्ञवल्क्य एव “दशपुरुषविख्याताच्छ्रो-

Line 33:
त्रियाणां महाकुलात् । स्फीतादपि न सञ्चारिरोगदोषसमन्वितादि-”ति । पुरुष एव

Line 34:
पुरुषः । दशभिः पितृतः पञ्चभिर्मातृतश्च । श्रोत्रियाणां श्रुत्यध्ययनसम्पन्नानाम् । “कन्यां

Line 35:
हरेदि”ति शेषः । अपवादमाह स्फीतादपीति । उक्तमहाकुलादपीत्यर्थः । सञ्चारिणोरोगाः
Wait: "सञ्चारिणोरोगाः" or "सञ्चारिणो रोगाः"? It is run together: "सञ्चारिणोरोगाः".

Line 36:
कुष्ठापस्मारादयः । शुक्रशोणितद्वारा ये सञ्चरन्ति । तदुक्तं वैद्यके । “

१२४ विवाहविधिः । [ १ प्रपाठके
मतीमिति । पुत्रिका(१)करणशङ्कानिवृत्त्यर्थम् । यत्र तु पुत्रिकाकरणाभावनि-
श्रयस्तामभ्रातृकामप्युद्वहेत् ॥ असमानार्षगोत्रजामिति । अत्र प्रत्येकमेव नञा
सम्बन्धः । ऋषेरिदमार्षम् । गोत्रप्रवर्त्तकस्य मुनेर्व्यावर्त्तकोमुनिगणः । प्रवर
इत्यर्थः । गोत्रं वंशपरम्पराप्रसिद्धम् । (स्व) समाने आर्षगोत्रे ( यस्य ) तस्मा-
ज्जाता या न भवति ताम् । एतत्परिणये प्रायश्चित्तमाह—स्मृतिः—
“परिणीय सगोत्राञ्च समानप्रवरान्तथा ।
त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चान्द्रायणञ्चरेत् ॥”
इति । त्यागश्चोपभोगस्यैव न तस्या इत्याह-शातातपः—
“समानप्रवराङ्कन्यामेकगोत्रामथापि वा ।
विवाहयति योमूढस्तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥
उत्सृज्य तान्ततोभार्या मातृवत्परिपाल

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १२५
वृत्तस्वाध्यायसापेक्षंमघसङ्कोचनन्तथा ।
अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च ॥
प्रायश्चित्ताऽभिधानञ्च विप्राणां मरणान्तिकम् ।
संसर्गदोषः पापेषु मधुपर्के पशोर्वधः ॥
दत्तौरसेतरेषाञ्च पुत्रत्वेन परिग्रहः ।
शामित्रञ्चैव विप्राणां सोमविक्रयणन्तथा ॥
दीर्घकालं ब्रह्मचर्यं नरमेधाश्वमेधकौ ।
कलौ युगे विमान्धर्म्मान्वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥”
इति । अत्र ( कन्यापरिग्रहे ) स्वयमयमाचार्योवक्ष्यति समावर्त्तनप्रक्रमे ।
( ३।४।४-५ ) तद्द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥
अथ जन्यानामेकोध्रुवाणामपां कलशम्पूरयित्वा सहोदकु-
म्भः प्रावृतोवाग्यतोऽग्रेणाऽग्निम्परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽव-
तिष्ठते ॥ १३ ॥
अथ अग्निस्थापनानन्तरम् । “जन्याः स्निग्धा वरस्य ये”इत्यमरः । नवो-
ढाज्ञा(१)तयोवेति चन्द्रकान्तः । तेषामेकोऽन्यतमः कश्चित्स च द्विज एव ।
तथाच गृह्यासङ्ग्रहः-
“गन्धमाल्यैरलंस्कृत्य(२) सकुम्भोवाग्यतः शुचिः ।
धारयेत्त्रिषु वर्णेषु प्रावृताङ्गोद्विजोत्तमः ॥”
इति । अत्र धारयेदित्यत्र विभक्तिविपरिणतङ्कुम्भमित्यनुषज्यते । ब्राह्मणो-
वरदिश्यः कलशधारीति हारिलपद्धतिरपि । ध्रुवाणाम्—अतिप्रखरतापेऽपि
अशुष्कजलाशयोत्थितानामिति सत्यव्रतः । तदेतदज्ञानविजृम्भितम् । तथाच
गृह्यासङ्ग्रहेऽङ्गिराः-
“महानदीषु या आपः कौप्याश्च हृदेषु च ।
गन्धवर्णरसैर्युक्ता ध्रुवाः स्युरिति निश्चयः ॥”
इति । कौप्याः अकूपसम्बन्धिन्यः । तथाच महानद्याद्यसम्भवे कूपोद-
कमिन्ना याः काश्चिदप्यापोगन्धादिगुणयुक्ता ग्राह्या इत्यर्थः ध्रुवाणामपामिति
षष्ठी तृतीयार्थे । सहोदकुम्भः । उदकपूर्णकुम्भसहिः । अत्र मध्यमपदलोपी
समासः ( पा० ६।३।५९ ) ॥ “वोपसर्जनस्य”-( पा-६।३।८२ ) इति सहस्य
( १ ) “जन्योवरवधूज्ञातिप्रियभृत्यहितेषु च” इति विश्वप्रकाशः ॥ “भृत्याश्चापि न-
वोढाया जन्या” इति केशवः ।
( २ ) “अत्रात्मानम्” इति शेषः ॥

१२६ विवाहविधिः। [ १ प्रपाठके
सादेशः। प्रावृतः कृ·(धृ·)तोष्णीषइतिभाष्यकारः। वस्त्राच्छादितशरीर(१)
इतिपद्धतिः। दक्षिणतः प्रकृतत्वादग्नेर्ब्रह्मणश्च। अवतिष्ठत इति। ऊर्ध्वस्थितो-
भवेदित्यर्थः। अत्रापि वाग्यमनलोपे पूर्वोक्तमेव ( १-६-१९पृ० ८२ )
प्रायश्चित्तं कारणस्याविशेषादिति द्रष्टव्यम्। एवमन्यत्रापि ॥ १३ ॥
प्राजनेनान्यः ॥ १४ ॥
अन्योऽपरोवरपक्ष्यः। प्राजनेन-प्रतोदेन(२) गृहीतेनोपलक्षितस्तथैवावति-
ष्ठते। अत्रोपलक्षणे तृतीया (पा० २।३।२१) "प्राजनंतोदनंतोत्रम्"-त्यमरः।
एव समाचारोऽद्यत्वेनास्ति ॥१४॥
शमीपलाशमिश्रांश्च लाजांश्चतुरञ्जलिमात्रान्सूर्पेणोपसादयन्ति
पश्चादग्नेः ॥ १५ ॥
शमी-प्रसिद्धा। तस्याः पलाशानि पत्राणि तैर्मिश्रान् लाजान्—
"अक्षतास्तु यवाः प्रोक्ता भृष्टा धाना भवन्ति ते।
भृष्टास्तु व्रीहयोलाजा घटः खाण्डिक उच्यते ॥"
इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणात् । चतुरञ्जलिमात्रान् । चत्वारोऽञ्जलयः
प्रमाणमेषामिति तद्धितार्थे समासः । ( पा० २।१।५१ ) प्रमाणे च मात्रच्प्र-
त्ययः । ( पा० ५।२।३७ ) यावद्भिश्चत्वारोऽञ्जलयः पूर्यन्ते तावतः । अग्नेः
पश्चात् । शूर्पेणोपसादयन्ति । शूर्पेस्थान्कृत्वा समीपे स्थापयन्ति ॥ १५ ॥
दृषत्पुत्रञ्च ॥ १६ ॥
दृषत्पुत्रं—शिलापुत्रकम् "लोढ़ेति" प्रसिद्धम् । अग्नेः पश्चादुपसादयन्तीति
पूर्वेणान्वितम् ॥ १६ ॥
अथ यस्याः पाणिं ग्रहीष्यन्भवति सशिरस्का साऽऽप्लुता
भवति ॥ १७ ॥
आप्लुता-अविधवापनीतमङ्गलोदकैस्त्रिभिर्घटैः स्नाता । तथाच-गृह्यास-
( १ ) निवीतं प्रावृतं त्रिषु" इत्यमरटीकायां "निवीतं प्रावृतमिति द्वे प्रावृतवस्त्र-
स्ये"ति महेश्वरः । प्रकर्षेणावृतं वेष्टितं वस्त्रं येनेति तदर्थः ॥
( २ ) "चाबुक"-पदाभिधेयेन । प्रकर्षेण तुदति व्यथयत्यश्वादिकमनेनेति व्युत्पत्तेः ।
यत्पर्यायः "कशे"ति ॥ "प्राजनं तोदनन्तोत्रम्" इत्यमरे तोदनं प्रतोद इत्यनर्थान्तरम् ।
आद्ये "तुदव्यथने" इत्यतः करणे ल्युट् ( पा० ३।३।११९ ) । द्वितीये करणे घञ् ( पा०
३।३।१९ ) । प्रेति प्रकर्षार्थकमत्र विशेषः । प्राजनमितितु "अजगविक्षेपणयोरि"त्य-
( भ्वा० प० )-स्मात्करणे ल्युट् पूर्ववत् । प्रवीयतेऽनेनेति । "वायौ" ( पा० २।४।५७ )
इति व्यादेशोऽजेर्भवति ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्र- १२७
डुमूहः "स्नानञ्चतुर्भिःकलशैः प्लावनस्तु त्रिभिर्घटैः ।” इति ॥ एतद्विधानमु-
क्तमधस्तत् । ( २।१।१० ) ॥
( अत्र विशेष उच्यते )
अथ कण्ठतः सूत्रकारानुक्तमपि कन्यादानमिदानीमेव “पतिः-परिदध्यादि”
त्यग्रिमसूत्रस्वरसात् । अन्यथा(१) तस्य पतित्वासम्भवेन तत्पदेन(२) वरोपा-
( १ ) कन्यादानाभावे । तस्यवरस्य ॥
( २ ) पतिपदेन प्रतिग्रहीतोच्यते । प्रतिग्रहश्चायं ग्रहणविशेषः विवाहपदप्रवृत्तिनि-
मित्तभूतः । स च स्वत्वविशेषोत्पत्त्यनुकूलव्यापाररूपः स्वीकारविशेषः । तदुक्तमाश्वला-
यनगृह्यभाष्ये-"उपयमनं नाम कन्यायाः स्वीकरणम्”ति । अत एवो-“पाणेश्च स्वकरणे”
( १-३-५६ ) इति पाणिनिस्मरणम् । उपयच्छत-इत्युदाहृत्योद्वहतीति विवरणं च वृत्ति-
कारोक्तं सङ्गच्छते । स्वत्वे विशेषत्वञ्च स्वनिरूपकपतिनाशादिदोषैरनश्वरत्वस्वरूपम् ।
अत एव मृतेऽपि पत्यौ तस्येयमिति प्रयोगः । स चायं स्वीकारोद्विविधः कन्यापित्रादि-
कर्त्तृकदानादिप्रयोज्यः ॐ-इत्यादिप्रयोगादिप्रकाशयप्रतिग्रहरूपः १। "भगोऽर्यमासवि-
तापुरन्धिर्मह्यन्त्वादुर्गार्हपत्याय देवा" इत्यादिमन्त्रप्रकाशयदेवकत्तृककन्यादानसम्पाद-
कप्रतिग्रहस्वरूपश्च २। तत्प्रकाशकश्च "गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तम्" इत्यादिमन्त्रप्र-
योगः । पाण्यवच्छेदेन कन्याग्रहणञ्च देवकर्तृकदानं मनुरप्याह-“देवदत्ताम्पतिर्भार्यां
विन्दते नेच्छयाऽऽत्मनः” इति । तमिमद्विविधमपि दर्शयति नारदः- “स्त्रीपुंसयोस्तु
सम्बन्धाद्वरणं प्राग्विधीयते । वरणाद्ग्रहणं पाणेः स सम्बन्धोद्विलक्षणः” इति । विवृणो-
ति चैतद्रत्नाकरः । सम्बन्धात्-पाणिग्रहणात्मकात् वरणात् वरणोत्तरं द्विलक्षणः वरणरूपः
पाणिग्रहरूपश्चेति । वरणं कन्यापित्रादिकर्तृकन्दाने “प्रत्यङ्मुखा वरयन्ति प्रतिगृह्णन्ति
प्राङ्मुखाः” इत्यादौ तथा दर्शनात् । वरयन्ति-गोत्रप्रवराद्यभिधानपूर्वकं ददतीत्यर्थ इति
हि तद्व्याख्यातारोरत्नाकरायः । तच्च प्रतिग्रहपर्यन्तं विवक्षिते पाणिग्रहणपदञ्च सप्तप-
दीपरिणयनान्त कर्म्माभिधायकम् । अत एव कन्यादाननिष्पत्त्यनन्तरं पाणिग्रहणात्पूर्वमपि
विवाह सम्पत्तिकथनं प्रथमप्रतिग्रहरूपस्यैकरूपस्य निष्पन्नत्वात् । यथा त्रिशङ्कपाख्याने-
“पाणिग्रहणमन्त्राणां विघ्नं चक्रे स दुर्मतिः । येन भार्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहा परस्य वै”
इति । कृतोद्वाहा पाणिग्रहात्पूर्वं हृतेत्यर्थः । अयमत्र विवेहः । केवलेन प्रथमप्रतिग्रहेण
कन्यायां पत्युः स्वत्वमुत्पद्यते । दातुः स्वत्वं निवर्त्तते । तथाच मनुः "मङ्गळार्थं स्वस्त्ययनं
यज्ञस्तासां प्रजापतेः । प्रयुज्यते विवाहे तु प्रदानं स्वाम्यकारणम्” इति । प्रदानं स्वाम्य-
कारणं-प्रदानेनैव कन्यायां वरस्य स्वाम्यं जायते दातुः स्वाम्यं निवर्त्तत इति रत्नाकरः ।
नचानेन दानमात्रस्य स्वाम्यकारणत्वमभिहितं न तु प्रतिग्रहस्येति वाच्यम् । दानस्य
प्रतिग्रहपर्यन्तत्वात् । स्वनिरूपकपतिनाशादिदोषानश्वरत्वविशिष्टस्वत्वोत्पत्तिस्तु सप्तपदी-
परिणयनान्तकर्मरूपद्वितीयप्रतिग्रहसहकारैणैव । अत एव कन्यादाना नन्तरं “गृभ्णामि ते
सौभगत्वाय हस्तमि”त्येवमुक्तपाणिग्रहणसंस्कारात्पूर्वं वरमरणे वरान्तराय कन्यापितृक-
तृके पुनर्दाने सङ्गच्छते । तथाच वसिष्ठः “अद्भिर्वाचा च दत्तायां मृत ऊर्ध्वं वरोयदि । न
च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव से”ति । एतद्वचनव्याख्याने रत्नाकरः । कन्यायाः
सकृद्दानं यन्मन्वादिभिरुक्तन्तत्पाणिग्रहणान्तसंस्कारवत्कन्याविषयमिति ॥

१२८ विवाहविधिः । [ १ प्रपाठके-
दानानुपपत्तेः । तदुक्तं गृह्यसङ्ग्रहे—
“पुनरुक्तमतिक्रान्तं यच्च सिंहावलोकितम् ।
गोभिलोक्तेन गृह्णन्ति न ते ज्ञा यन्ति गोभिलम् ॥”
इति । गोभिलं-गोभिलकृतं गृह्यसूत्रम् । अतएव भाष्यकृतोऽपि-अनुपद-
मुश्लिष्यमाणसूत्रे “परिदध्यादि”तिपदमुपादाय “पतिस्ताङ्कन्यामादत्तां सतीं
परिधापयेत्”इतिव्याख्यातवन्तः ॥
यत्तु कन्यादानान्तरमेवाग्निस्थापनमिति तन्न “वराय शुचिसन्निधौ”
इति कातीयसमयोद्बोधकवक्ष्यमाणबृहस्पतिवचनविरोधात् । शुचिरग्निः ।
‘शुचिर्ग्रीष्माग्निशृङ्गारेष्वि”ति मेदिनी । “अभ्युदानयन्नि”ति ( २।१।१९ ) सू-
त्रविरोधाच्च । वीरेश्वरादिपद्धतिस्वरसोऽप्येवम् । मण्डपानयनानन्तरं कन्याया
द्विराचमनम् । द्विराचामेदित्यनुवृत्तौ—“प्रारम्भे शुभकर्मणाम्” इति स्कन्दपुरा-
णवचनात् । वराचमनन्तु-अब्राह्मणादिस्पर्शासम्भवे । वीरेश्वरादिपद्धतिरप्येवम्
कन्यादानाधिकारिणः पूर्वमुक्ताः ( २।१।१२ ) तत्रर्तुमत्याः प्रदाने दोषमाह
याज्ञवल्क्यः—
“अप्रयच्छन्समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतावृतौ ।
गम्यन्त्वभावे दातॄणाङ्कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ॥”
इति । गम्यम्-गमनाह्रन्नारदोक्तसवर्णत्वादिवर्म्मवन्तम् । कन्यैव वरयेत् ।
तदेतदृतुत्रयान्ते बोद्धव्यम्(१) । तथा च विष्णुः—
“ऋतुत्रयमपाकृत्य कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ।
ऋतुत्रये व्यतीते तु प्रभवत्यात्मनस्तु सा ।
पितृवेश्मनि या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता ।
सा कन्या वृषली ज्ञेया हरंस्तां न च दुष्यति ॥”
( १ ) मनुस्तु-“त्रीणि वर्षाण्युपासीत कुमार्यृतुमती सती । ऊर्ध्वन्तु कालादेतस्मा
द्विन्देत सदृशं पतिम् ॥ अदीयमाना भर्त्तारमधिगच्छेत्स्वयन्तु सा । नैनः किञ्चिदवा-
प्नोति न च यं साऽधिगच्छति ॥ अलङ्कारन्नाददीत पितृदत्तं स्वयंवरा । मातृभ्रातृदत्तं
वा स्तेयं स्याद्यदि सा हरेत् ॥ पित्रे न दद्याच्छुल्कन्तु कन्यामृतुमतीं हरन् । स हि स्वा-
म्यादतिक्रामेदृतूनां प्रतिरोधनात् ॥” इति । एनः पापमसतीत्वनिबन्धनम् । अत्रेदं
बोध्यम् । योहि—
“पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः कन्या सा वृषली
स्मृता ॥ यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणाज्ञानदुर्बलः । अश

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १२९
असंस्कृता-विवाहसंस्कार(१)मनापन्ना। यत्तु-मनुवचनम्-
“काममामरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यर्त्तमत्यपि।
जातु तां न प्रयच्छेत् गुणहीनाय कर्हिचित्॥”
इति। तन्न तावत्कालं कन्याधारणं बोधयति। किन्तु ततोऽपि (२)निर्गु-
णाय दानमत्यन्तनिषिद्धम्। “वरं विषम्भुङ्क्ष्वे” तिवत्। तथाच स्मृत्यन्तरम्-
“माता चैव पिता चैव ज्येष्ठोभ्राता तथैव च।
त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्॥”
इति। कात्यायनः-
“स्वयमेवौरसीन्दद्यात्पित्रभावे स्वबान्धवाः।
मातामहस्ततोऽन्यां हि माता वा धर्मजां सुताम्॥
दीर्घप्रवासयुक्तेषु पोगण्डेषु च बन्धुषु।
माता तु समये दद्यादौरसीमपि कन्यकाम्।
गम्यन्त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्॥”
इति। स्वयं-पिता। स्वपदेन कन्या तद्बान्धवाः पितामहादयोयाज्ञवल्क्यो
क्ताः। ततोऽन्यामनौरसीम्। वाशब्द एवार्थे। धर्मजां-नियोगधर्मेणोत्पादिताम्॥
पोगण्डोव्यवहारासमर्थः। “विकलाङ्गस्तुपोगण्ड” इत्यमरः। समये-कन्या-
दानोचिते। स च सम्यग्वाङ्कनि(३)ष्पत्त्यनन्तराऽऽद्यरजोदर्शनात्प्राक्कालीन एव।
(१) अत्रेदं बोध्यम् विवाहकाले कन्यारजोदर्शने कन्यायाः प्रायश्चित्तम् “उपोष्य
त्रिदिनं कन्या रात्रौ पीत्वा गवां पयः। अष्टहत्तरजसे दद्यात्कन्यायै रत्नभूषणम्” इति।
एवम् “तामुद्वहन्वरश्चापि कूष्माण्डैर्जुहुयाद्घृतम्” इत्याश्वलायनोक्तवचनमेवशरण्रीकर-
णीयम् अत्र सहार्थे तृतीया बोध्या॥
(२) ऋतुमती लक्षणपापाद्पि॥
(३) सम्यक्-स्फुष्टाचासौ वाक् चेत्येवं विग्रहः। अत्राहः “वैवाहिकोविधिःस्त्री-
णामौपनायनिकः स्मृतः। पतिसेवा गुरौ वासो, गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया” इतिमनु-याज्ञव-
ल्क्यादिभिरभिधानाद्यथार्वर्णम्-“गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्। राज्ञामे-
कादशे सैके विशाामेके यथाकुलम्॥” इतियाज्ञवल्क्योक्तस्तस्य मुख्यः कालः। तत्रापि-
“ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्योविप्रस्य पञ्चमे। राज्ञोबलार्थिनः ५ष्ठे वश्यस्येहार्थिनो-
ऽष्टमे॥” इति मनुनाऽभिधानात्कामस्येवायमपि मुख्य एव। गौणस्तु-
“आषोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्त्तते। आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोराचतुर्विंशतेर्वि-
शः॥” इति तेनैवाभिहितः। कन्याविवाहे तु-रजोदर्शनस्य गर्हितत्वात्तत्प्राक्तन एव
समयः। तच्च (रजोदर्शनम्) देश-खाद्यपदार्थभेदेनानियतकालिकमिति तत्प्रादुर्भा-
वात्प्राक् अन्तरजोऽवगम एव तत्प्रापकः। अत्र मुरारिमिश्राः। वस्तुत औपनायनिक
उपनयनकार्यकारीतिकुल्लूकादिव्याख्यानदर्शनात्स्त्रीणां विवाहः संस्कार इत्यायाति। न
तु तत्कालेन कालवत्ता। न च कालातिदेश एवायम्। अन्यतराप्रामाण्यापत्तिभयेन
विकल्पप्रसङ्गात्। स्वोत्तवार्द्धविरोधाच्च। न च “अतऊर्ध्वं रजस्वले”त्युपदेशेन तद्देशेऽति-
१७ गो० गृ० सू०

१३० विवाहावधिः । [ २ प्रपाठक-

तत्परिज्ञानञ्चान्तरजोऽवगतिसापेक्षं यदेतन्मात्रादिभिरदुर्विज्ञेयम्भवति । यद्वि-
षये च सूत्रयिष्यति “नग्निका तु श्रेष्ठे”-( ३।४।६ )ति(१) । गम्यं सङ्गमनार्हम्
विवाहयोग्यम् । अत्रेदं बोध्यम् । दातुर्नग्निका श्रेष्ठा । यथाह-वशिष्ठः-
“तस्मान्नग्निका दातव्ये”-ति ।
नग्निकालक्षणन्तु-
“यावन्न लज्जयाऽत्यर्थङ्कन्या पुरुषसन्निधौ ।
योन्यादीनुपगूहेत तावद्भवति नग्निका ॥”
इति स्मृत्युक्तम् । अत्रार्थे आग्नेयमभिधानमपि “नग्निकाऽनागतात्तवे”
ति । आर्त्तवमृतुः । स्वार्थेऽण् ( पा०५।४।३८ ) प्रत्ययः । अतएव “प्राग्वासः
प्रतिपत्तेरि”-त्युक्तम् । सैषा दातुः श्रेष्ठा । प्रतिग्रहीतुस्तु-

देशवाध एव क

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३१
“एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।
गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥”
इति स्मृत्या गौरीपरिणय एव श्रेयान् । सा च—
“अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी ।
दशवर्षा भवेत्कन्या तदूर्ध्वन्तु रजस्वला ॥”
इत्यङ्गिरसोक्ता । तत्फलमपि सएवाह—
“गौरीन्ददद्विष्णुलोकं ब्रह्मलोकञ्च रोहिणीम् ।
कन्यान्ददत्स्वर्गलोकं रौरवञ्च रजस्वलाम् ॥”
इति । अत एवैताङ्कौरीमभिप्रेत्यैव मनुनाऽपि प्रथममष्टवर्षैव (१)प्राप्त-
यौवेनेनोपेया । तरुणेन तु द्वादशवर्षीपीत्युक्तम् । यथा—
“त्रिंशद्वर्षोवहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् ।
त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥” इति ।
अत्र द्वादशवर्षादरः कन्याप्रदानसमयसीमाऽवबोधकस्तथाच स्मर्यते ।
“प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति ।
... ... ...
इति । वस्तुतस्तु-गौरीपदेनाऽपि नग्निकैवोच्यते यथाहाचार्य-( गो० )
पुत्रोगृह्यासङ्ग्रहे—
“नग्निकान्तु वदेत्कन्यां यावन्नर्त्तुमती भवेत् ।
ऋतुमती त्वनग्निका तां प्रयच्छेत्तु नग्निकाम् ॥
अप्राप्ता रजसोगौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी ।
अव्यञ्जिता भवेत्कन्या कुचहीना तु नग्निका ॥
व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नैः सोमोभुङ्क्तेऽथ ( ङ्गीत ) कन्यकाम् ॥
पयोधरैस्तु गन्धर्वा रजसाऽग्निः प्रकीर्त्तितम्(२) ।
तस्मादव्यञ्जनोपेता अरजा(३) अपयोधरा ॥
( १ ) तथाच सुश्रुतः । “आ षोडशाद्वृद्धिरा पञ्चविंशतेर्यावनमाचत्वारिंशतः स्थि-
रता ततःकिञ्चिद्ह्रास” इति । अत्र आङ्अभिविधौ । षोडशवर्षमारभ्येत्येवन्तदर्थः ।
एतेन ( वरवयः कथनेन ) कन्यातस्त्रिगुणस्साद्ध्र्द्विगुणोवास उत्तमइत्युक्तम्भवति ।
अत एव पञ्चदशवर्षदेशीयेन रामेणषड्वर्षा मैथिलो समुपाद्यतेति पुराणेषु श्रूयते । “राज्ञोवल्-
भिंनःषष्ठे'इतिमानवस्मरणात् । एतच्च सकाम-( विशेषकामना)-विषयमित्यवो-
चाम ॥
( २ ) अत्र व्यञ्जनैरित्याद्युपलक्षणे तृतीया । व्यञ्जनैर्लोमादिभिरुपलक्षितामित्ये-
वमर्थः । अत्र “इति आचार्य्येणे-”ति शेषः । अत्र प्रकोसित, इत्यपपाठः ॥
( ३ ) अत्र द्वितीयान्ततया पाठे रजःशब्दोऽद्रान्ततः । “ये सान्तास्तेऽदन्ताः” इति-
प्रायोवाददर्शनात् । अतएव “पिण्डन्दद्याद्रयाशिरे” इतिस्मर्यते ॥ किन्तु तथापाठे तुरीय
चरणे प्रथमान्ततया पाठोऽनोपपद्यते ॥

१३२ विवाहविधिः । [ ३ प्रपाठके
अभुक्ता चैव सोमाद्यैः कन्यका तु प्रशस्यते ॥”
इति । तदनेनाव्य(१)ञ्जनाऽरजस्काऽपयोधरा सोमाद्यैरभुक्ता कन्या आ-
चार्येण प्रशस्यते । “नग्निका तु श्रेष्ठे”-(३।४।६) ति सूत्रेण(२) । अत्र तुशब्द-
मभिदधान आचार्योऽस्याः प्रदानस्य विशेषतां सूचितवान् । यथाचाहाङ्गिराः—
“सर्वेषामेव दानानामेकजन्मानुगं फलम् ।
हाटक-क्षिति-गौरीणां सप्तजन्मानुगम्फलम् ॥”
इति । तथा च तत्तदपेक्षया नग्निकाऽधिकफलदात्रीति गोभिलीयतुश-
ब्दार्थः ॥
( अथकन्यादानफलम् )
भविष्ये—
“ब्रह्मदेयान्तु यः कन्यामलङ्कृत्य प्रयच्छति ।
सप्तभूतानभविष्यांश्च स्वकुले सप्त मानवान् ॥
तेन कन्याप्रदानेन तारयिष्यत्यसंशयम् ।
लोकमाप्नोति हि तथा दत्तस्यैव प्रजापतेः ॥
कन्यया सह दत्तं हि द्रव्यञ्चैद्वसनादिकम् ।
सर्वं, शतगुणन्तस्य फलमुक्तं पुरातनैः ।
विष्णुपूजासमं पुण्यं भवेत्तत्पूजया ध्रुवम् ॥
इति । तत्पूजया—वरपूजया । “विप्रोऽसौ विष्णुरूपेण प्रतिगृह्णात्वमुं
वधिम् ।” इति कन्यादानकाले पठितमन्त्रशेषदर्शनात् ।
कश्यपः—
“अग्निष्टोमातिरात्राणां शतं शतगुणीकृतम् ।
तत्फलङ्कन्यकान्दत्त्वा मन्त्रहोमैरलङ्कृताम् ॥”
इति । अलङ्कृतां कन्याम्मन्त्रैर्होमैश्च दत्त्वा दानविधि सम्यक्सम्पाद्य ।
लैङ्गपुराणम्—
“यावन्ति सन्ति रोमाणि कन्यकायास्तनौ पुनः ।
तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥
दासीदासासनाद्यञ्च भूषणाच्छादनादिकम् ।
क्षेत्राणि च धनञ्चापि तथान्यदपि दापयेत् ॥
यत्किञ्चिद्दीयते तत्र तदानन्त्याय कल्पते ॥”
इति । दापयेत्-दद्यात् । स्वार्थे णिच् “रामाराज्यमचीकरद्”-तिवत् ॥
अत्र संवर्त्तः ।
( १ ) व्यञ्जनं रोमादि ॥
( २ ) अत्रैवं सुव्यक्तमुक्तवताऽऽचार्यपुत्रेणेदमेव सूत्रं व्याख्यातमित्यवगच्छामः ॥

Wait, let's re-read line 24 very carefully:
"कामनाविषयस्यैकस्यैव फलस्य सिद्धिः । अन्यथा तत्तत्सं..."
Let's look at:
अन्यथा
तत्तत्
सं [ ? ]
Let's transcribe every single glyph:
सं
Then: look at the top: is there an e-matra? or i-matra?
Wait, there is 'स' with anusvara: 'सं'.
Then the next letter:
It has a loop on the left, like 'ह' or 'घ'?
Wait, compare with:
Line 22: 'मिश्राः'
Line 25: 'संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः' - LOOK AT LINE 25!
Line 25 has:
"संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः"
Wait! Look at the first word of line 25:
सं - हि - ता - क - र्तु - स् - त - त् - क - र - णा - न - र्थ - क्य - ा - प - त्ति - ः
Yes! "संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः"!
Now look at line 24 right above it:
"तत्तत्सं" then:
'हि' (has the i-matra on top curving from the left)
'ता'
'वे'
'व

२४४ विवाहाध्यायः । [ २ प्रपाठक
“अद्भिरेव द्विजाग्र्याणाङ्कन्यादानं प्रशस्यते ।
इतरेषान्तु वर्णानामितरेतरकाम्यया ॥” (अ० ३ श्लो० ३५)
इति । उदकदानपूर्वकमेव ब्राह्मणानाङ्कन्यादानं प्रशस्तं क्षत्रियादीनाम्पुन-
र्विनाऽप्युदकं परस्परेच्छया वाङ्मात्रेणापि कन्यादानम्भवति । उदकपूर्वकमपी-
त्यनियमः ॥ ऋष्यशृङ्गः ।
“वरगोत्रं समुच्चार्य्य प्रपितामहपूर्वकम् ।
मधुपर्कार्चितायैनां दद्यात्कन्यां सदक्षिणाम् ॥”
इति । सदक्षिणामिति । तथाच व्यासः—
“श्रद्धायुक्तः शुचिर्दान्तोदानन्दद्यात्सदक्षिणम् ।
अदक्षिणन्तु यद्दानं तत्सर्व्वन्निष्फलं भवेत् ॥
दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म्मसिद्ध्यति माढवे ।
सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणासु विधीय ( शिष्य ) ते ॥”
इति । सुवर्णपदमिह विशेषविहितदक्षिणोतरपरं तेनोत्तरविवाहान्ते गौर्द-
क्षिणेति वक्ष्यति । इह तु सुवर्णन्तौलकमितं स्वर्गकामके कर्म्मणि तस्यैव विशि-
ष्य विधानात् । तथा च हेमाद्रौ नन्दिपुराणम्—
“कृष्णलाः पञ्च माषस्तु माषैः षोडशभिः स्मृतम् ।
सुवर्णमेकन्तद्दानाद्दाता स्वर्गमवाप्नुयात् ॥”
इति । “सुवर्णशब्दोऽयं ( कन्यादानादिदक्षिणाविशेषपरः ) पुल्लिङ्गएवा-
शीतिगुञ्जापरिमितहिरण्यवचनः प्रयोज्योनपुंसकन्तु तत्रचान्यत्रचे”तिमुरारि-
मिश्रा अप्याहुः ॥
तथा च मनुरपि—
“पञ्चकृष्णलकोमाषस्ते सुवर्णस्तु षोडश” इति ॥
गोमिथुनञ्चापि सुवर्णाभावेऽत्र दक्षिणात्वेन वीरेश्वरादिभिःपद्धतिकृद्भि-
र्हरहरादिभि-( पा०२ ) र्गृह्यभाष्यकृ(१)द्भिश्चोक्तमित्तिध्येयम् ॥
आश्वलायनः—
“कन्यां वरयमाणानामेष धर्म्मोविधीयते ।
प्रत्यङ्मुखावरयन्ति प्राङ्मुखा प्रतिगृह्णते ॥
उभयस्यापि पक्षस्य पैतापौत्रीन्निरभ्यसेत् ॥”
इति । पैतापौत्रीमिति पदमुभयपदवृद्ध्या त्रैवार्षिकमितिवदिति मुरारि-
मेश्राः । पितृनिर्देशानन्तरं पुत्रनिर्देशकर्त्तव्यतामात्रपरत्वेऽप्येतस्य, यद्दानवाक्ये

( १ ) गोभिलोऽपि “गोदाने ( षोडशे वर्षे क्रियमाणे ) “गोमिथुनं दक्षिणा ब्राह्म-
णस्य” “अश्वमिथुनं क्षत्रियस्य” “गौर्नैवसर्वेषामि”ति वक्ष्यति ( ३।१।१६-७) ॥ अत्र
क्वचिदार्षेविवाहे गोमिथुनं दक्षिणेति वदन्ति ।