गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १२९
असंस्कृता-विवाहसंस्कार(१)मनापन्ना। यत्तु-मनुवचनम्-
“काममामरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यर्त्तमत्यपि।
जातु तां न प्रयच्छेत् गुणहीनाय कर्हिचित्॥”
इति। तन्न तावत्कालं कन्याधारणं बोधयति। किन्तु ततोऽपि (२)निर्गु-
णाय दानमत्यन्तनिषिद्धम्। “वरं विषम्भुङ्क्ष्वे” तिवत्। तथाच स्मृत्यन्तरम्-
“माता चैव पिता चैव ज्येष्ठोभ्राता तथैव च।
त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्॥”
इति। कात्यायनः-
“स्वयमेवौरसीन्दद्यात्पित्रभावे स्वबान्धवाः।
मातामहस्ततोऽन्यां हि माता वा धर्मजां सुताम्॥
दीर्घप्रवासयुक्तेषु पोगण्डेषु च बन्धुषु।
माता तु समये दद्यादौरसीमपि कन्यकाम्।
गम्यन्त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्॥”
इति। स्वयं-पिता। स्वपदेन कन्या तद्बान्धवाः पितामहादयोयाज्ञवल्क्यो
क्ताः। ततोऽन्यामनौरसीम्। वाशब्द एवार्थे। धर्मजां-नियोगधर्मेणोत्पादिताम्॥
पोगण्डोव्यवहारासमर्थः। “विकलाङ्गस्तुपोगण्ड” इत्यमरः। समये-कन्या-
दानोचिते। स च सम्यग्वाङ्कनि(३)ष्पत्त्यनन्तराऽऽद्यरजोदर्शनात्प्राक्कालीन एव।
(१) अत्रेदं बोध्यम् विवाहकाले कन्यारजोदर्शने कन्यायाः प्रायश्चित्तम् “उपोष्य
त्रिदिनं कन्या रात्रौ पीत्वा गवां पयः। अष्टहत्तरजसे दद्यात्कन्यायै रत्नभूषणम्” इति।
एवम् “तामुद्वहन्वरश्चापि कूष्माण्डैर्जुहुयाद्घृतम्” इत्याश्वलायनोक्तवचनमेवशरण्रीकर-
णीयम् अत्र सहार्थे तृतीया बोध्या॥
(२) ऋतुमती लक्षणपापाद्पि॥
(३) सम्यक्-स्फुष्टाचासौ वाक् चेत्येवं विग्रहः। अत्राहः “वैवाहिकोविधिःस्त्री-
णामौपनायनिकः स्मृतः। पतिसेवा गुरौ वासो, गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया” इतिमनु-याज्ञव-
ल्क्यादिभिरभिधानाद्यथार्वर्णम्-“गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्। राज्ञामे-
कादशे सैके विशाामेके यथाकुलम्॥” इतियाज्ञवल्क्योक्तस्तस्य मुख्यः कालः। तत्रापि-
“ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्योविप्रस्य पञ्चमे। राज्ञोबलार्थिनः ५ष्ठे वश्यस्येहार्थिनो-
ऽष्टमे॥” इति मनुनाऽभिधानात्कामस्येवायमपि मुख्य एव। गौणस्तु-
“आषोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्त्तते। आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोराचतुर्विंशतेर्वि-
शः॥” इति तेनैवाभिहितः। कन्याविवाहे तु-रजोदर्शनस्य गर्हितत्वात्तत्प्राक्तन एव
समयः। तच्च (रजोदर्शनम्) देश-खाद्यपदार्थभेदेनानियतकालिकमिति तत्प्रादुर्भा-
वात्प्राक् अन्तरजोऽवगम एव तत्प्रापकः। अत्र मुरारिमिश्राः। वस्तुत औपनायनिक
उपनयनकार्यकारीतिकुल्लूकादिव्याख्यानदर्शनात्स्त्रीणां विवाहः संस्कार इत्यायाति। न
तु तत्कालेन कालवत्ता। न च कालातिदेश एवायम्। अन्यतराप्रामाण्यापत्तिभयेन
विकल्पप्रसङ्गात्। स्वोत्तवार्द्धविरोधाच्च। न च “अतऊर्ध्वं रजस्वले”त्युपदेशेन तद्देशेऽति-
१७ गो० गृ० सू०