दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

४ था. ] कीर्तनभक्ति. ८३
प्रांजळ बोलावें ॥ १६ ॥ प्रसंगीं हरिकथा करावी । सगुणीं सगुण कीर्ति
धरावी । निर्गुणप्रसंगीं वाढवावी । अध्यात्मविद्या ॥ १७ ॥ पूर्वपक्ष त्यागून
सिद्धांत । निरूपण करावें नेमस्त । बहुधा बोलणें अस्तान्यस्त । बोलोंचि
नये ॥ १८ ॥ करावें वेदपारायण । सांगावें जनांसि पुराण । मायाब्रह्मींचें
विवरण । साकल्यें वदावें ॥ १९ ॥ ब्राह्मण्य रक्षावें आदरें । उपासनेचीं
भजनद्वारें । गुरुपरंपरा निर्धारें । चळोंच न द्यावी ॥ २० ॥ करावें वैराग्य-
रक्षण । रक्षावें ज्ञानाचें लक्षण । परमदक्ष विचक्षण । सर्वहि सांभाळी ॥ २१ ॥
सत्य समाधान तें उडे । नीति न्याय साधन मोडे । जेणें सद्भाव बिघडे ।
ऐसें न बोलावें ॥ २२ ॥ सगुण हरिकथा या नांव कीर्तन । अद्वैतें म्हणजे
निरूपण । सगुण रचून निर्गुण । बोलत जावें ॥ २३ ॥ असो वक्तृत्वाचा
अधिकार । अल्पास न घडे प्रत्युत्तर । वक्ता पाहिजे साचार । अनुभवाचा
॥ २४ ॥ सकळ रचून ज्ञान सांगे । जेणें वेदाज्ञा न भंगे । उत्तम सन्मार्ग
लागे । प्राणिमात्रांसी ॥ २५॥ असो हें सकळहि सांडून । करावें गुणानुवाद-
कीर्तन । या नांव भगवद्भजन । दुसरी भक्ती ॥ २६ ॥ कीर्तनें महा दोष
जाती । कीर्तनें होय उत्तम गती । कीर्तनें भगवत्प्राप्ती । यदर्थी संशय
नाहीं ॥ २७ ॥ कीर्तनें वाचा पवित्र । कीर्तनें होय सत्पात्र । कीर्तनें प्राणि-
मात्र । सुशील होती ॥ २८ ॥ कीर्तनें अन्यैग्रता घडे । कीर्तनें निश्चय
सांपडे । कीर्तनें संदेह उडे । श्रोत्या वक्त्यांचा ॥ २९ ॥ सदासर्वदा हरि-
कीर्तन । ब्रह्मसुत करी आपण । तेणें नारद तोचि नारायण । बोलिजत
आहे ॥ ३० ॥ म्हणोन कीर्तनाचा अगाध महिमा । कीर्तनें संतोषे पर-
मात्मा । सकळ तीर्थे आणि जगदात्मा । हरिकीर्तनीं वसे ॥ ३१ ॥ इति
श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्थदशके कीर्तनभजननिरूपणं नाम द्वितीयः
समासः ॥ २ ॥
१. वादामध्यें शंका घेणाऱ्याचें जें कांहीं म्हणणें तें. २. समग्र वाचणें, किंवा
म्हणणें ३. संपूर्णपणें. ४. 'एक ब्रह्मच सत्य आहे. अज्ञानानें त्यावरच हीं अनेक
रूपें भासतात.' हा विचार. ५. एकाग्रता. ६. नारद.

८४ श्रीदासबोध. [ दशक
३. स्मरणभक्ति.
श्रीगणेशाय नमः ॥ मागां निरूपिलें कीर्तन । जें सकळांसि करी
पावन । आतां ऐका विष्णुस्मरण । तिसरी भक्ती ॥ १ ॥ स्मरण देवाचें
करावें । अखंड नाम जपत जावें । नामस्मरणें पावावें । समाधान ॥ २ ॥
नित्य नेम प्रातःकाळीं । मध्यान्हकाळीं सायंकाळीं । नामस्मरण सर्वकाळीं ।
करीत जावें ॥ ३ ॥ सुख दुःख उद्वेग चिंता । अथवा आनंदरूप असतां ।
नामस्मरणेंविण सर्वथा । राहोंचि नये ॥ ४ ॥ हर्षकाळीं विषमकाळीं ।
पर्वकाळीं प्रस्तावकाळीं । विश्रांतिककाळीं निद्राकाळीं । नामस्मरण करावें ॥ ५ ॥
कोडें सांकडें संकट । नाना संसारखटपट । अवस्था लागतां चटपट । नाम-
स्मरण करावें ॥ ६ ॥ चालतां बोलतां धंदा करितां । खातां जेवितां सुखी
होतां । नाना उपभोग भोगितां । नाम विसरूं नये ॥ ७ ॥ संपत्ति अथवा
विपत्ती । जैसी पडेल काळगती । परी नामस्मरणाची स्थिति । सांडूंच नये
॥ ८ ॥ वैभव सामर्थ्य आणि सत्ता । नाना पदार्थ चालतां । उत्कट भाग्यश्री
भोगितां । नाम सांडूं नये ॥ ९ ॥ आधीं अवदसा मग दशा । अथवा दशे उपरी
अवदसा । प्रसंग असो भलतैसा । परंतु नाम सांडूं नये ॥ १० ॥ नामें संकटें
नासती । नामें विघ्नें निवारिती । नामस्मरणें पाविजती । उत्तम पद ॥ ११ ॥
भूत पिशाच नाना छंद । ब्रह्मग्रह ब्राह्मणसंबंध । मंत्रंचळ नाना खेद ।
नामनिष्ठें नासती ॥ १२ ॥ नामें विषबाधा हरती । नामें चेंडें चेटकें ना-
सती । नामें होय उत्तम गती । अंतकाळीं ॥ १३ ॥ बाळपणीं तरुणकाळीं ।
कठिनकाळीं वृद्धापकाळीं । सर्वकाळीं अंतकाळीं । नामस्मरण असावें ॥ १४ ॥
नामांचा महिमा जाणे शंकर । जनां उपदेशी विश्वेश्वर । वाराणसी मुक्ति-
क्षेत्र । रामनामेंकरूनी ॥ १५ ॥ उफराठ्या नामासाठीं । वाल्मीक तरला
उठाउठी । भविष्य वदला शतकोटी । चरित्र रघुनाथाचें ॥ १६ ॥ हरिनामें
प्रल्हाद तरला । नाना आघातांपासून सुटला । नारायणनामें पावन झाला ।
अजामेळ ॥ १७ ॥ नामें पाषाण तरले । असंख्यात भक्त उद्धरले । महापापी
तेचि झाले । परम पवित्र ॥ १८ ॥ परमेश्वराचीं अनंत नामें । स्मरतां
तरिजे नित्य नेमें । नाम स्मरितां यमें । बाधिजेना । १९ ॥ सहस्र नामां-
१. मंत्रप्रयोगांत दोष घडल्यामुळे लागणारें वेड.

४ था. ] पादसेवनभक्ति. ८५
मध्यें कोणी एक । म्हणतां होतसे सार्थक । नामस्मरणें पुण्यश्लोक¹ । होईजे
स्वयें ॥ २० ॥ कांहींच न करून प्राणी । रामनाम जपे वाणी । तेणें संतुष्ट
चक्रपाणी । भक्तांलागीं सांभाळी ॥ २१ ॥ नाम स्मरे निरंतर । तें जाणावें
पुण्यशरीर । नाना दोषांचे गिरिवर² । रामनामें नासती ॥ २२ ॥ अगाध
महिमा न वचे वदला । नामें बहुत जन उद्धरला । हालाहलापासून सुटला ।
प्रत्यक्ष चंद्रमौळी³ ॥ २३ ॥ चहूं वर्णांस नामाधिकार । नामीं नाहीं लहा-
न थोर । जड मूढ पैलपार । पावती नामें ॥ २४ ॥ म्हणोनि नाम अखंड
स्मरावें । रूप मनीं आठवावें । तिसरे भक्तीचें स्वभावें । लक्षण ऐसें
॥ २५ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्थदशके नामस्मरणनिरूपणं
नाम तृतीयः समासः ॥ ३ ॥
———
४. पादसेवनभक्ति.
श्रीगणेशाय नमः ॥ मागां जाहलें निरूपण । नामस्मरणाचें लक्षण ।
आतां ऐका पादसेवन । चौथी भक्ती ॥ १ ॥ पादसेवन तेंचि जाणावें ।
काया वाचा मनोभावें । सद्गुरूपाय सेवावे । सद्गतीकारणें ॥ २ ॥ या नांव
पादसेवन । सद्गुरुपदीं अनन्यशरण । निरसाया जन्ममरण । यातायाती
॥ ३ ॥ सद्गुरुकृपेविण कांहीं । भवतरणोपाय नाहीं । या कारणें लवलाहीं ।
सद्गुरुपाद सेवावे ॥ ४ ॥ सद्वस्तु⁴ दाखवी सद्गुरु । सकळ सारासार विचारू ।
परब्रह्माचा निर्धारू । अंतरीं बाणे ॥ ५ ॥ ॥ जें वस्तु दृष्टी दिसेना । आणि
मनासही भासेना । संगत्यागांविण येईना । अनुभवासी ॥ ६ ॥ अनुभव
घेतां संगत्याग नसे । संगत्यागाविण अनुभव न दिसे । हें अनुभवासियासीच
भासे । येरां गाथागोवी ॥ ७ ॥ संगत्याग⁵ आणि निवेदन⁶ । विदेहस्थिति
अलिप्तपण । सहजस्थिति उन्मनीं⁷ विज्ञानं⁸ । हे सप्तहि एकरूपी ॥ ८ ॥ यां
हीं वेगळीं नामाभिधानें । समाधानाचीं संकेतवचनें । हें सकळहि पाद-
———
१. ज्याची कीर्ति गाणें पुण्यकारक आहे असा पुरुष. २. मोठमोठे पर्वत. ३.
ज्याचे मस्तकीं चंद्र आहे तो, शिव. ४. ब्रह्म. ५. विषयासक्तीचा त्याग. ६.
आत्मनिवेदन (द. ४, स. ९ पहा.). ७. समाधिस्थ योग्याची एक अवस्था.
८. ब्रह्मज्ञानाचा अनुभव.

८६ श्रीदासबोध. [ दशक
सेवनें । उमजों लागे ॥ ९ ॥ वेदश्रुतिगर्भे वेदांते १ । सिद्धभावगर्भे सिद्धांते २ ।
अनुभव अनिर्वाच्य धादांते ३ । सत्य वस्तू ४ ॥ १० ॥ बहुधा अनुभवाचीं अंगें ।
सकळ कळती संतसंगें । चौथे भक्तीचे प्रसंगें । गौप्य तें प्रगटे ॥ ११ ॥
प्रकट असोनि नसे । गौप्य असोनि भासे । भासा अभासाहूनि अैनारिसे ५ ।
गुरुगम्य ६ मार्ग ॥ १२ ॥ मार्ग होय परी अंतरिक्ष । येथें सर्वहि पूर्वपक्ष । पाहूं
जातां अलक्षं ७ । लक्षवेना ॥ १३ ॥ लक्षें जयासि लक्षावें । ध्यानें जयासि ध्यावें ।
तैसें तेंचि आपण व्हावें । त्रिविर्धा प्रचीती ८ ॥ १४ ॥ असो हीं अनुभवाचीं
द्वारें । सकळ कळती सारासारविचारें । सत्संगेंकरूनि सत्योत्तरें । प्रत्ययासि
येती ॥ १५ ॥ सत्य पाहतां नाहीं असत्य । असत्य पाहतां नाहीं सत्य । सत्यअस-
त्यांचें कृत्य ॥ पाहणारापासीं ९ ॥ १६ ॥ पौहणार पौहणें जया लागलें । तें
तद्रूपत्वें प्राप्त जाहलें । तरी मग जाणावें बाणलें । समाधान ॥ १७ ॥
नाना समाधानें पाहतां । बाणती सद्गुरु करितां । सद्गुरूविण सर्वथा । स-
न्मार्ग नसे ॥ १८ ॥ प्रयोग साधनें सायास । नाना साक्षेप विद्याभ्यास ।
अभ्यासें कांहीं गुरुगम्यास । पाविजेत नाहीं ॥ १९ ॥ जें अभ्यासें अभ्या-
सितां न ये । जें साधनें असाध्य होय । तें सद्गुरूविण काय । उमजों जाणे
॥ २० ॥ या कारणें ज्ञानमार्ग । कळाया धरावा सत्संग । सत्संगेंविण प्रसं-
ग । बोलोंचि नये ॥ २१ ॥ सेवावे सद्गुरूचे चरण । या नांव पादसेवन ।
चौथे भक्तीचें लक्षण । तें हें निरूपिलें ॥ २२ ॥ देव ब्राह्मण महानुभाव ।
सत्पात्रें भजनाचा ठाव । ऐसिये ठायीं सद्भाव । सदृढ धरावा ॥ २३ ॥ हें
प्रवृत्तीचें बोलणें । बोलिलें रक्षाया कारणें । परंतु सद्गुरुपाद सेवनें । या
नांव पादसेवन ॥ २४ ॥ पादसेवन चौथी भक्ती । पावन कारितसे त्रिज-
गती । जयेकरितां सायुज्यमुक्ती । साधकांसि होय ॥ २५ ॥ म्हणोनि
येराहूनि थोर । चौथे भक्तीचा निर्धार । जयेकरितां पैलपार । बहुत
१. शास्त्रांतील विचार. २. सिद्ध पुरुषांचा अनुभव. ३. गुरूचा अनुभव. ४.
स्वतःचा अनुभव. ५. वेगळे. ६. गुरुकृपेनेंच साध्य. ७. अचिंत्य ब्रह्म. ८. शास्त्राचा,
गुरूचा व स्वतःचा अनुभव. ९. पहाणारा व पहाणें हा भेदभाव ज्यावर अधिष्ठित
आहे तें ब्रह्म सर्वत्र एकरूप आहे असें कळलें तर. १० महात्मे.

४ था. ] अर्चनभक्ति. ८७
प्राणी पावती ॥ २६ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्थदशके पाद-
सेवनभक्तिनिरूपणं नाम चतुर्थः समासः ॥ ४ ॥ .
५. अर्चनभक्ति.
श्रीगणेशाय नमः ॥ मागें जाहलें निरूपण । चौथे भक्तीचें लक्षण । आतां
ऐका सावधान । पांचवी भक्ती ॥ १ ॥ पांचवी भक्ती ते अर्चन । अर्चन
म्हणजे देवतार्चन । शास्त्रोक्त पूजाविधान । केलें पाहिजे ॥ २ ॥ नाना
साधनें उपकरणें । वस्त्रें अलंकार भूषणें । मानसपूजा मूर्तिध्यानें । या नांव
पांचवी भक्ती ॥ ३ ॥ देव ब्राह्मण अग्निपूजन । संत साधु अतिथिपूजन ।
यति महानुभाव गायत्रीपूजन । या नांव पांचवी भक्ती ॥ ४ ॥ धातु पाषाण
मृत्तिकापूजन । चित्रलेप सत्पात्र पूजन । आपुले गृहींचें देवतार्चन । या
नांव पांचवी भक्ती ॥ ५ ॥ शिळा सप्तांकित नवांकित । शाळग्राम शकलें
चक्रांकित । लिंगें सूर्यकांत सोमकांत । बाण तांदळे नर्मेंदे ॥ ६ ॥ भैरव-
भगवती मल्हारी । मुंजा नृसिंह बनशंकरी । नाग नागिणी नानापरी ।
पंचायतनपूजा ॥ ७ ॥ गणेश शारदा विठ्ठलमूर्ती । रंगनाथ जगन्नाथ तांडव-
मूर्ती । श्रीहनुमंत गरुडमूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या ॥ ८ ॥ मत्स्य कूर्म
वराहमूर्ती । नृसिंह भार्गव वामनमूर्ती । राम कृष्ण हयग्रीवमूर्ती । देवता-
र्चनीं पूजाव्या ॥ ९ ॥ केशव नारायण माधवमूर्ती । गोविंद विष्णु मधु-
सूदनमूर्ती । त्रिविक्रम वामन श्रीधरमूर्ती । हृषीकेश पद्मनाभ ॥ १० ॥
दामोदर संकर्षण वासुदेवमूर्ती । प्रद्युम्न अनिरुद्ध पुरुषोत्तममूर्ती । अधोक्षज
नारसिंह अच्युतमूर्ती । जनार्दन आणि उपेंद्र ॥ ११ ॥ हरिहरांच्या अनंत
मूर्ती । भगवंत जगदात्मा जगदीशमूर्ती । शिवशक्तींच्या बहुधा मूर्ती ।
देवतार्चनीं पूजाव्या ॥ १२ ॥ अश्वत्थनारायण सूर्यनारायण । लक्ष्मीनारा-
यण श्रीमन्नारायण । श्रीहरिनारायण आदिनारायण । शेषशायी परमात्मा

१. गोपीचंदनाची किंवा गंधाची मूर्ति. २. चक्राकार चिन्ह असलेली. ३. शेंदूर
लावलेले दगड. ४. नर्मदेंत सांपडणारे. ५. विष्णु, गणपति, शंकर, देवी व सूर्य
या पाचांची एकत्र पूजा. ६. नृत्य करतेशी मूर्ति. ७. परशुराम. ८. पिंपळाचे
ठायीं असलेला देवाचा अंश. ९. श्रीविष्णु.

८८ श्रीदासबोध. [ दशक

॥ १३ ॥ ऐशा परमेश्वराच्या मूर्ती । पाहूं जातां उदंड असती । त्यांचें अर्चन
करावें भक्ती । पांचवी ऐसी ॥ १४ ॥ यांहि वेगळे कुळधर्म । सोडूं नये
अनुक्रम । उत्तम अथवा मध्यम । करीत जावे ॥ १५ ॥ जाखमाता माय-
राणी । बाळा बगळा मानवणी । पूजामाचणी जोगिणी । कुळधर्म करावे
॥ १६ ॥ नाना तीर्थीं क्षेत्रीं जावें । तेथें त्या देवाचें पूजन करावें । नाना
उपचारें पूजावें । परमात्मयासी ॥ १७ ॥ पंचामृत गंधाक्षतें । पुष्पे परि-
मळद्रव्यें¹ बहुतें । धूप दीप असंख्यतें । नीरांजनें कर्पूराचीं ॥ १८ ॥ नाना
खाद्य नैवेद्य सुंदर । नाना फळें तांबूल प्रकार । दक्षिणा नाना अलंकार ।
दिव्यांबरें² वनमाळा³ ॥ १९ ॥ शिबिका छत्रें सुखासनें । महा मेघडंबर⁴ सूर्य-
पानें⁵ । दिंड्या पताका निशानें । ताल डोल मृदंग ॥ २० ॥ नाना वाद्यें
नाना उत्सव । नाना भक्तसमुदाय । गाती हरिदास सद्भाव । लागला भग-
वंतीं ॥ २१ ॥ वापी कूप सरोवरें । नाना देवालयें शिखरें । राजांगणें⁶
मनोहरें । वृंदावनें भुयारीं ॥ २२ ॥ मठ मंडप धर्मशाळा । देवद्वारीं पड-
शाळा । नाना उपकरणें नक्षत्रमाळा⁷ । नाना वस्त्रसामुग्री ॥ २३ ॥ नाना
पडदे मंडप चांदवे⁸ । नाना रत्‍नें घोंस लोंवती बरवे । नाना देवालयीं सम-
र्पावे । हस्ती घोडे शकटें⁹ ॥ २४ ॥ अलंकार आणि अलंकारपात्रें । द्रव्य आणि
द्रव्यपात्रें । अन्नोदक आणि अन्नोदकपात्रें । नाना प्रकारचीं ॥ २५ ॥ वनें
उपवनें पुष्पवाटिका । तापसांच्या पर्णकुटिका¹⁰ । ऐसी पूजा जगन्नायका ।
यथासांग समर्पावी ॥ २६ ॥ शुक सारिका¹¹ मयूरें । बदकें चक्रवाकें चकोरें ।
कोकिळा चितळें¹² सामरें । देवालयीं समर्पावीं ॥ २७ ॥ सुगंधमृगें¹³ आणि
मांजरें¹⁴ । गाई महिषी वृषभ वानरें । नाना पदार्थ आणि लेंकुरें । देवा-
लयीं समर्पावीं ॥ २८ ॥ काया वाचा आणि मनें । चित्तें वित्तें आणि प्राणें । सद्भावें
भगवदर्चनें । या नांव अर्चनभक्ती ॥ २९ ॥ ऐसेंचि सद्गुरूचें भजन । करूनि
असावें अनन्य¹⁵ । या नांव भगवद्भजन । पांचवी भक्ती ॥ ३० ॥ ऐसी

१. सुवासिक पदार्थ. २. उंची वस्त्रें. ३. वन्य पुष्पांची माळ. ४. उंच छत्री.
५. अब्दागिरी ६. चौक. ७. सत्तावीस मोत्यांची कंठी. ८. छतें. ९. गाडे.
१०. झोंपडी. ११. मैना. १२. चित्ते. १३. कस्तुरीमृग. १४. जवादी मांजरें.
१५. एकनिष्ठ.

४ था. ] वंदनभक्ति. ८९
पूजा न घडे बरवी । तरी मानसपूजा करावी । मानसपूजा अगत्य व्हावी ।
परमेश्वरासी ॥ ३१ ॥ मनें भगवंतासि पूजावें । कल्पून सर्वहि समर्पावें ।
मानसपूजेचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥ ३२ ॥ जें जें आपणासि पाहिजे । तें
तें कल्पून वाहिजे । येणें प्रकारें कीजे मानसपूजा ॥ ३३ ॥ इति श्री-
दासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्थदशके अर्चनभक्तिनिरुपणं नाम पंचमः
समासः ॥ ५ ॥
६. वंदनभक्ति.
श्रीगणेशाय नमः ॥ मागें झालें निरूपण । पांचवे भक्तीचें लक्षण ।
आतां ऐका सावधान । सहावी भक्ती ॥ १ ॥ सहावी भक्ती ते वंदन ।
करावें देवासि नमन । संत साधु आणि सज्जन । नमस्कारीत जावे ॥ २ ॥
सूर्यास करावे नमस्कार । देवासि करावे नमस्कार । सद्गुरूस करावे नम-
स्कार । साष्टांग भावें ॥ ३ ॥ साष्टांग नमस्कारासि अधिकारू । नाना प्र-
तिमा देव गुरू । अन्यत्र नमनाचा विचारू । अधिकारें करावा ॥ ४ ॥
छप्पन्न कोटी वसुमती-। मध्यें विष्णुमूर्ती असती । तयांस नमस्कार प्रीतीं ।
साष्टांग घालावे ॥ ५ ॥ पशुपती श्रीपती आणि गर्मेस्ती । यांच्या दर्शनें
दोष जाती । तैसाचि नमावा मारुती । नित्य नेमें विशेष ॥ ६ ॥ श्लोक ॥
शंकरः शेषशायी च मार्तंडो मारुतिस्तथा । एतेषां दर्शनं पुण्यं नित्यनेमे
विशेषतः ॥ १ ॥ भक्त ज्ञानी आणि वीतरागी । महानुभाव तापसी
योगी । सत्पात्र देखोनि वेगीं । नमस्कार घालावे ॥ ७ ॥ वेदशास्त्रज्ञ आणि
सर्वज्ञ । पंडित पुराणिक आणि विद्वज्जन । याज्ञिक वैदिक पवित्र जन ।
नमस्कारीत जावे ॥ ८ ॥ जेथें दिसती विशेष गुण । तेंचि सद्गुरूचें अधि-
ष्ठान । या कारणें तयासिनमन । अत्यादरें करावें ॥ ९ ॥ गणेश शारदा
नाना शक्ती । हरिहरांच्या अनंत मूर्ती । नाना देव सांगूं किती । पृथगाँ-
कारें ॥ १० ॥ सर्व देवांसि नमस्करिलें । तें एका भगवंतासि पावलें ।
यदर्थी वचन बोलिलें । आहे तें ऐका ॥ ११ ॥ श्लोक ॥ आकाशात्पतितं
१. पृथ्वी. २. शंकर. ३. विष्णु. ४. सूर्य. ५. आसक्ति नाहीं असे. ६. देवी.
७. निरनिराळ्या रूपानें.

तोयं यथा गच्छति सागरम् । सर्वदेवनमकारः केशवं प्रतिगच्छति ॥ १ ॥
या कारणें सर्व देवांसी । नमस्करावें अत्यादरेंसीं । अधिष्ठान मानितां दे-
वांसी । परम सौख्य वाटे ॥ १२ ॥ नाना देवांचीं अधिष्ठानें । सत्पात्र स-
द्गुरूचीं स्थानें । या कारणें नमस्कार करणें । उभयमार्गीं ॥ १३ ॥ न-
मस्कारें लीनता घडे । नमस्कारें विकल्प मोडे । नमस्कारें सख्य घडे ।
सत्पात्रासी ॥ १४ ॥ नमस्कारें दोष जाती । नमस्कारें अन्याय क्षमिती ।
नमस्कारें मोडलीं जडती । समाधानें ॥ १५ ॥ सीसापरता नाहीं दंड ।
ऐसें बोलती उदंड । या कारणें अखंड । देवभक्त वंदावे ॥ १६ ॥ नम-
स्कारें कृपा उचंबळे । नमस्कारें प्रसन्नता प्रबळे । नमस्कारें गुरुदेव वोळे ।
साधकावरी ॥ १७ ॥ विशेषें करितां नमस्कार । नासती दोषांचे गिरिवर ।
आणि मुख्य परमेश्वर । कृपा करी ॥ १८ ॥ नमस्कारें पतित पावन । न-
मस्कारें संतांसि शरण । नमस्कारें जन्ममरण । दूरी दूरावे ॥ १९ ॥ परम
अन्याय करून आला । आणि साष्टांग नमस्कार घातला । तरी तो अ-
न्याय क्षमा केला । पाहिजे श्रेष्ठों ॥ २० ॥ या कारणें नमस्कारापरतें ।
आणिक नाहीं अनुसरंतें । नमस्कारें प्राणियांतें । सद्बुद्धि लागे ॥ २१ ॥
नमस्कारासि वेंचावें नलगे । नमस्कारासि कष्टावें नलगे । नमस्कारासि
कांहींच नलगे । उपकरणसामुग्री ॥ २२ ॥ नमस्करा ऐसें नाहीं सोपें । न-
मस्कार करावा अनन्यरूपें । नाना साधनीं साक्षेपें । कासया शिणावें
॥ २३ ॥ साधक भावें नमस्कार घाली । त्याची चिंता साधूस लागली ।
सुगम पंथें नेऊन घाली । जेथलि तेथें ॥ २४ ॥ या कारणें नमस्कार श्रेष्ठ ।
नमस्कारें वोळती वरिष्ठ । येथें सांगितली स्पष्ट । सहावी भक्ती ॥ २५ ॥
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्थदशके वंदनभक्तिनिरूपणं नाम
षष्ठः समासः ॥ ६ ॥

७. दास्यभक्ति.
श्रीगणेशाय नमः ॥ मागें जाहलें निरूपण । सहावे भक्तीचें लक्षण ।
आतां ऐका सावधान । सातवी भक्ती ॥ १ ॥ सातवें भजन दास्य जाणावें ।

टिपा:
१. देव व गुरु यांस. २. मस्तकापेक्षां. ३. ग्राह्य. ४. परिश्रमानें.

पडिलें कार्य तितुकें करावें । सदा सन्निधचि असावें । देवद्वारीं ॥ २ ॥ दे-
वाचें वैभव सांभाळावें । न्यूनपूर्ण पडूंचि न द्यावें । चढतें वाढतें वाढवावें ।
पूजन देवाचें ॥ ३ ॥ भंगलीं देवालयें करावीं । मोडलीं सरोवेरें बांधावीं ।
सोपे धर्मशाळा चालवावीं । नूतनचि कार्ये ॥ ४ ॥ नाना रचना जीर्ण ज-
र्जर । त्यांचे करावे जीर्णोद्धार । पडिलें कार्य तें सत्वर । चालवीत जावें
॥ ५ ॥ गज रथ तुरंगें सिंहासनें । चौकिया सिबिका सुखासनें । मंचक डो-
ल्हारे विमानें । नूतनचि करावीं ॥ ६ ॥ मेघडंबरें छत्रे चामरें । सूर्यपानें
निशाणें अपारें । नित्य नूतन अत्यादरें । सांभाळीत जावीं ॥ ७ ॥ नाना
प्रकारचीं यानें । बैसावयाचीं उत्तम स्थानें । बहुविध सुवर्णासनें । यत्नें करीत
जावीं ॥ ८॥ सुर्वनें पेठ्या कोठ्या मांडुसां । राजकोहळी घागरी बहुवसा । सं-
पूर्ण द्रव्यांश ऐसा । अति यत्नें करावा ॥९॥ भुयारीं तळघरें आणि विवरें । नाना
स्थळें गुप्तद्वारें । अनर्घ्य वस्तूंचीं भांडारें । यत्नें करीत जावीं ॥१०॥ अलंकार
भूषणें दिव्यांबरें । नाना रत्नें मनोहरें । नाना धातु सुवर्णपात्रे । यत्नें क-
रीत जावीं ॥ ११ ॥ पुष्पवाटिका नाना वनें । नाना तरुवरांची बनै ।
पावतीं करावी जीवनें । तयां वृक्षांसी ॥ १२ ॥ नाना पशूंचिया शाळा ।
नाना पक्षी चित्रशाळा । नाना वाद्ये नाटकशाळा । गुणी गायक बहु-
साल ॥ १३ ॥ स्वयंपाकगृहें भोजनशाळा । सामुग्रीगृहें धर्मशाळा । निद्रि-
स्ताकारणें पडशाळा । विशाल स्थानें ॥ १४ ॥ नाना परिमळद्रव्यांचीं स्थ-
ळें । नाना खायफळांची स्थळें । नाना रसांची नाना स्थळें । यत्नें करीत
जावीं ॥ १५ ॥ नाना वस्तूंचीं नाना स्थानें । भंगलीं करावीं नूतनें । दे-
वाचें वैभव वचनें । किती म्हणोनि सांगावें ॥ १६ ॥ सर्वांठायीं अतिसादर ।
आणि दास्यत्वासहि तत्पर । कार्यभागाचा विसर । पडणार नाहीं ॥ १७ ॥
जयंत्या पर्व्वे महोत्सव । असंभाव्य चालवावें वैभव । जें देखतांचि स्वर्गी-
चे देव । संतुष्ट होती ॥ १८ ॥ ऐसें वैभव चालवावें । आणि नीच दास्य-
त्वहि करावें । पडिले प्रसंगी सावध असावें । सर्वकाळ ॥ १९ ॥ जें जें
कांहीं पाहिजे । तें तें तत्काळची दिजे । अत्यंत आवडीं किजे । सकळ सेवा

१. कमजास्त, गैरसोय. २. तलाव. ३. घोडे. ४. चौरंग. ५. वाहनें. ६.
मंदिरे. ७. मोठ्या पेट्या. ८. अमोल. ९. फुलांचे ताटवे. १०. पाणी.

९२ श्रीदासबोध. [ दशक

॥ २० ॥ चरणक्षालनें स्नानें आचमनें । गंधाक्षतें वसनें भूषणें । आसनें
जीवनें नाना सुमनें । धूप दीप नैवेद्य ॥ २१ ॥ शयनाकारणें उत्तम स्थ-
ळें । जळें ठेवावीं सुशीतळें । तांबूल गायनें रसाळें । रागरंगें करावी ॥ २२ ॥
परिमळद्रव्यें आणि फुलें । नाना सुगंधिक तैलें । खाद्य फळें बहुमालें । स-
न्निधाचि असावीं ॥ २३ ॥ सडे संमार्जनें करावी । उदकपात्रे उदकें भरावीं ।
वसनें प्रक्षाळून आणावीं । उत्तमोत्तम ॥ २४ ॥ सकळांचें करावें परिपत्यें ।
आलियाचें करावें आतिथ्यें । ऐसी हे जाणावी सत्य । सातवी भक्ति ॥ २५ ॥
वचनें बोलावीं करुणेचीं । नाना प्रकारें स्तुतीचीं । अंतरें निवती सकळांचीं ।
ऐसें वदावें ॥ २६ ॥ ऐसी हे सातवी भक्ती । निरूपिली यथामती । प्रत्यक्ष
न घडे तरी चित्तीं । मानसपूजा करावी ॥ २७ ॥ ऐसें दास्य करावें देवाचें ।
येणेंचि प्रकारें सद्गुरूचें । प्रत्यक्ष न घडे तरी मानसपूजेचें । करीत जावें
॥ २८ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्थदशके दास्यभक्तिनिरू-
पणं नाम सप्तमः समासः ॥ ७ ॥

८. सख्यभक्ति.
श्रीगणेशाय नमः ॥ मागें जाहलें निरूपण । सातवे भक्तीचें लक्षण ।
आतां ऐका सावधान । आठवी भक्ती ॥ १ ॥ देवासी परम सख्य करावें ।
प्रेमप्रीतीनें बांधावें । आठवे भक्तीचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥ २ ॥ देवास
जयाची अत्यंत प्रीति । आपण वर्तावें तेणेंचि रीतीं । येणेंकरितां भगवंतीं ।
सख्य घडे नेमस्त ॥ ३ ॥ भक्ती भाव आणि भजन । निरूपण आणि
कथा कीर्तन । प्रेमळ भक्तांचें गायन । आवडे देवा ॥ ४ ॥ आपण तैसेंचि
वर्तावें । आपणासि तेंच आवडावें । मनासारिखें होतांचि स्वभावें । सख्य
घडे नेमस्त ॥ ५ ॥ देवाच्या सख्यत्वाकारणें । आपुलें सौख्य सोडून देणें ।
अनन्यभावें जीवें प्राणें । शरीर तेंहि वेंचायें ॥ ६ ॥ सांडून आपली संसार-
व्यथा । करीत जावी देवाची चिंता । निरूपण कीर्तन कथा वार्ता । देवाच्या-
च सांगाव्या ॥ ७ ॥ देवाच्या सख्यत्वासाठीं । पडाव्या जिवलगांसी तुटी ।
सर्व अर्पावें शेवटीं । प्राण तोहि वेंचाय ॥ ८ ॥ आपुलें अवघेंचि जावें ।

१. पाय धुणें. २. वस्त्रें. ३. सोय. ४. आदरसत्कार..

४ था. ] 'सख्यभक्ति. ९३
परी देवासि सख्य राहावें । ऐसी प्रीति जीवें भावें । भगवंतीं लागावी
॥ ९ ॥ देव म्हणिजे आपुला प्राण । प्राणासि न करावें निर्वाण^१ । प्रेम-
प्रीतीचें लक्षण । तें हें ऐसें असे ॥ १० ॥ ऐसें परम सख्य धरितां । देवास
लागे भक्ताची चिंता । पांडव लाक्षाजोहरीं^२ जळतां । विवरद्वारें काढिले
॥ ११ ॥ देव सख्यत्वें राहे आपणापासीं । हें तों वर्म आपणाचपासीं । आ-
पण वचनें बोलावीं जैसीं । तैसीं येतीं पैडसादें^३ ॥ १२ ॥ आपण असतां अनन्य-
भावें । देव तात्काळचि पावे । आपण त्रास घेतां जीवें । देवही त्रासे ॥ १३ ॥
॥ श्लोकार्ध ॥ :ये यथा मां प्रपद्यंते तांस्तथैव भजाम्यहम् ॥ टीका ॥ जैसें
जयाचें भजन । तैसाच देवहि आपण । म्हणोनि हें अवघेंच जाण । आप-
णाचिपासीं ॥ १४ ॥ आपुल्या मनासारिखें न घडे । तेणें गुणें निष्ठा मोडे ।
तरी गोष्टी आपणाकडे । सहजचि आली ॥ १५ ॥ मेघ चातकावरी घोळे-
ना । तरी चातक पाटलेना । चंद्र वेळेसि उगवेना । तरी चकोर अनन्य^४
॥ १६ ॥ ऐसें असावें सख्यत्व । विवेकें धरावें सत्व^५ । भगवंतावरील ममत्व^६ ।
सांडूं नये कीं ॥ १७ ॥ सखा मानावा भगवंत । माता पिता गण गोत । विद्या
लक्ष्मी^७ धन वित्त । सकळहि परमात्मा ॥ १८ ॥ देवावेगळें कोणी नाहीं ।
ऐसें बोलती सर्वही । परंतु त्यांची निष्ठा कांहीं । तैसीच नसे ॥ १९ ॥ म्ह-
णोनि ऐसें न करावें । सख्य तरी खरेंच करावें । अंतरीं सदृढ धरावें । परमे-
श्वरासी ॥ २० ॥ आपुलिया मनोरथाकारणें^८ । देवावरी क्रोधासि येणें ।
ऐसीं नव्हत कीं लक्षणें । सख्यभक्तीचीं ॥ २१ ॥ देवाचें जें मनोगत । तेंच
आपुलें हित निश्चित । इच्छेसाठीं भगवंत । अंतरूं नये कीं ॥ २२ ॥ देवाचे
इच्छेनें वर्तावें । देव करिल तें मानावें । मग सहजचि भावें । कृपाळु देव
॥ २३ ॥ पाहतां देवाचे कृपेसी । मातेची कृपा कायसी । माता वधी बाळ-
कासी । विपत्तिकार्ळी^९ ॥ २४ ॥ देवें भक्त कोण वधिला । कधीं देखिला ना
ऐकिला । शरणागतांसि देव झाला । वज्रपंजरूं^१० ॥ २५ ॥ देव भक्तांचा
कैवारी । देव पतितांसि तारी । देव होय सहाकारी । अनाथांचा ॥ २६ ॥
१. शेवट, नाश. २. लाक्षागृहांत, लाखेच्या घरांत. ३. प्रतिध्वनि. ४. एकनिष्ठ.
५. धीर. ६. प्रेम. ७. ऐश्वर्य. ८. मनोरथ साधण्यासाठीं. ९. संकटाचे वेळीं.
१०. वज्रासारखा बळकट आसरा.

९४ श्रीदासबोध. [ दशक
देव अनाथांचा कै¹पक्षी । नाना संकटांपासून रक्षी । धाविन्नला अंतर²साक्षी
गजेंद्राकारणें ॥ २७ ॥ देव कृपेचा सागर । देव करुणेचा जल³धर । देवासि
भक्तांचा विसर । पडणार नाहीं ॥ २८ ॥ देव प्रीति राखो जाणे । देवासि
करावें सो⁴जणें । जीवलगें अवघीं पिसुनें । कामा न येती ॥ २९ ॥ सख्य
देवाचें तुटेना । प्रीति देवाची विटेना । देव कदा पालटेना । शरणागतांसी
॥ ३० ॥ म्हणोनि सख्य देवासि करावें । हितगुज तयास सांगावें । आठवे
भक्तीचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥ ३१॥ जैसा देव तैसा गुरु । शास्त्र बोलिला
हा विचार । म्हणोनि सख्यत्वाचा निधा⁶रु । सद्गुरूसि असावा ॥ ३२ ॥
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्थदशके सख्यभक्तिनिरूपणं नाम
अष्टमः समासः ॥ ८ ॥
९. आत्मनिवेदन.
श्रीगणेशाय नमः ॥ मार्गे जाहलें निरूपण । आठवे भक्तीचें लक्षण ।
आतां ऐका सावधान । नववी भक्ती ॥ १ ॥ नवम निवेदन जाणावें ।
आत्मनिवेदन करावें । तेंही सांगिजेल स्वभावें । प्रांजळ करूनी ॥२॥ ऐका
निवेदनाचें लक्षण । देवासि वाहावें आपण । करावें तत्वविवरण । म्हणिजे
कळे ॥३॥ मी भक्त ऐसें म्हणावें । आणि वि⁵भक्तिपणें भजावें । हें अवघेंचि
जाणावें । विलक्षण ॥४॥ लक्षण असोनि विलक्षण । ज्ञान असोनि अज्ञान ।
भक्त असोन विभक्तपण । तें हें ऐसें ॥५॥ भक्त म्हणजे विभक्त नव्हे । आणि
विभक्त म्हणजे भक्त नव्हे । विचारेंविण कांहींच नव्हे । समाधान ॥ ६ ॥
तस्मात् विचार करावा । देव कोण तो ओळखावा । आपला आपण
शोध घ्यावा । अंतर्यामीं ॥ ७ ॥ मी कोण ऐसा निवाडा । पाहों जातां
तत्व⁷झाडा । विचार पाहतां उघडा । आपण नाहीं ॥ ८ ॥ तत्वें तत्व जेव्हां
सरे । तेव्हां आपण कैंचा उरे । आ⁸त्मनिवेदन तेणें प्रकारें । सहजचि झालें
॥ ९ ॥ तत्त्वरूप सकळ भासे । विवेक पाहतां निरसे । प्र९कृति निरसे आत्मा
१. कैवारी. २. मनोभाव जाणणारा. ३. मेघ. ४. मैत्री. ५. देव आपणांहून
भिन्न आहे, अशा भावनेनें. ६. मनाशीं. ७. पंचतत्त्वें वेगळीं काढून पाहणें. ८.
आपण नाहीं, सर्व ईश्वरच आहे, अशी भावना. ९. माया.

४ था.] आत्मनिवेदन. ९५
असे । आपण कैंचा ॥ १० ॥ एक मुख्य परमेश्वर । दुसरी प्रकृति जग-
दाकार । तिसरा कैंचा आपण चोर । आणिला मध्यें ॥ ११ ॥ ऐसें हें सह-
जचि असतां । नाथिलें¹चि लागे देहअहंता । परंतु विचारें पाहतां ।
कांहींच नाहीं ॥ १२ ॥ पाहतां तत्वविवंचना² । पिंडीं³ ब्रह्मांडरचना । विश्वा-
कारें व्यक्ति⁴ नाना । तत्त्वें⁵ विस्तारलीं ॥ १३ ॥ तत्वें साक्षित्त्वें⁶ वोसरती ।
साक्षित्त्व निरसे आत्मप्रतीती⁷ । आत्मा असे आदि अंतीं । आपण कैंचा
॥ १४ ॥ आत्मा एक स्वानंदघन⁸ । आणि अहंआत्मां⁹ हें वचन । तरी मग
आपण कैंचा भिन्न । उरला तेथें ॥ १५॥ सोहं हंसा हें उत्तर । याचें पहावें
अर्थांतर । पाहतां आत्मयाचा विचार । आपण कैंचा तेथें ॥ १६ ॥ आत्मा
निर्गुणं¹⁰ निरंजनं¹¹ । तयासि असावें अनन्यं¹² । अनन्य म्हणजे नाहीं आन ।
आपण कैंचा तेथें ॥१७॥ आत्मा म्हणजे तो अद्वैतं¹³ । जेथें नाहीं द्वैताद्वैत ।
तेथें मीपणाचा हेत । उरेल कैंचा ॥ १८ ॥ आत्मा पूर्णत्वें परिपूर्ण । तेथें
नाहीं गुणागुणं¹४ । निखलें¹⁵ निर्गुणीं आपण । कोण कैंचा ॥ १९ ॥ त्वंपदं¹⁶
तत्पदं¹⁶ असिपदं । निरसूनि सकळ भेदाभेद । वस्तु ठायींच अभेद । आपण कैंचा
॥२०॥ निरसितां जीव शिव उपाधी । जीवशिवाचि कैंचे आधीं । स्वरूपीं
होतां दृढबुद्धी । आपण कैंचा ॥ २१ ॥ आपण मिथ्या साच देव । देव भक्त
अनन्य¹⁷भाव । या वचनाचा अभिप्राय । अनुभवी जाणती ॥२२॥ या नांव
आत्मनिवेदन । ज्ञानियांचें समाधान । नववे भक्तीचें लक्षण । निरूपिलें
२३॥ पंचभूतांमध्यें आकाश । सकळ देवांमध्ये जगदीश । नवविधा भक्ती-
मध्यें विशेष । भक्ति नववी ॥२४॥ नववी भक्ति आत्मनिवेदन । न होतां न
चुके जन्ममरण । हें वचन सत्य प्रमाण । अन्यथा नव्हे ॥ २५ ॥ ऐसी हे
१. नाहीं तोच. २. तत्त्वांचा विचार. ३. शरीर. ४. आकार. ५. आकाशादि
पांच तत्त्वें. ६. मी तत्त्वांचा साक्षी आहें अर्थात् मी त्यांहून भिन्न आहें, या वि-
चारानें. ७. आत्मसाक्षात्कार झाल्यावर. ८. आनंदाने पूर्ण भरलेला. ९. मीच
आत्मा आहें. १०. गुणधर्भरहित. ११. मलरहित. १२. मी त्याहून अन्य नाहीं
अशा रीतीनें. १३. दुसरें म्हणून नाहींच असा; केवळ एकच. १४. गुणदोष.
१५. शुद्ध. १६. 'तत्त्वमसि' (तें तूं आहेस.) या महावाक्यांतील हीं तीन पदें.
१७. एकरूप.

९१ श्रीदासबोधः [ दशक
नवविधा भक्ती । केलिया पाविजे सायुज्यमुक्ती । सायुज्यमुक्तीस कल्पांतीं
चळण नाहीं ॥ २६ ॥ तिन्ही मुक्तींस आहे चळण । सायुज्यमुक्ती अचळ
जाण । त्रैलोक्यास होतां निर्वाण । सायुज्यमुक्ती चलेना ॥ २७ ॥ अवधिया
चत्वार मुक्ती । वेदशास्त्रें बोलती । त्यांमध्यें तीन नासती¹ । चौथी ते
अविनाश ॥ २८ ॥ पहिली मुक्ति ते सलोकता² । दुसरी ते समीपता³ ।
तिसरी ते स्वरूपता⁴ । चौथी सायुज्यता⁵ मुक्ती ॥२९॥ ऐसिया चारि मुक्ती ।
भगवद्भजनें प्राणी पाविजेती । हें निरूपण प्रांजळ श्रोतीं । सावध पुढें
परिसावें ॥ ३० ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्थदशके आत्म-
निवेदननिरूपणं नाम नवमः समासः ॥ ९ ॥
१०. मुक्तिचतुष्टय.
श्रीगणेशाय नमः ॥ मूळ ब्रह्म निराकार । तेथें स्फूर्तिरूप अहंकार । तो
पंचभूतांचा विचार । ज्ञानदशकीं⁶ बोलिला ॥ १ ॥ तो अहंकार वायुरूप ।
तयावरी तेजाचें स्वरूप । तया तेजाच्या आधारें आपें⁷ । आवरणोदक दाटलें
॥ २ ॥ तया आवरणोदकाच्या आधारें । धरा⁸ धरिली फणिवरें⁹ । वरती
छप्पन्नकोटी विस्तारें । वसुंधरा हे ॥ ३ ॥ इयेवरी परिघ¹⁰ सप्त सागर । मध्यें
मेरु महा थोर । अष्ट दिक्पाळ परिवार । अंतरें वेष्टित राहिला ॥ ४ ॥ तो
सुवर्णाचा महामेरू । पृथ्वी तयाचा आधारू । चौऱ्यांशीं सहस्र विस्तारू ।
रुंदी तयाची ॥ ५ ॥ उंच तरी मर्यादावेगळा । भूमीमध्यें सहस्र सोळा ।
तया भोंवता वेष्टित पौळा¹¹ । लोकालोक पर्वतांचा ॥ ६ ॥ तया ऐलीकडे
हिमाचल । जेथें पांडव गळाले सकळ । धर्म आणि तमालनीळ¹² । पुढें गेले
॥ ७ ॥ तेथें जावया मार्ग नाहीं । मार्गी पसरले महा अही¹³ । शीतसुखें¹⁴
सुखावले तेही । पर्वतरूप भासती ॥ ८ ॥ तया ऐलीकडे शेवटीं जाण ।
बद्रिकाश्रम बद्रिनारायण । तेथें महातापसी निर्वाणें¹⁵ । देहत्यागार्थ जाती
१. नाश. २. देवलोकीं राहणें. ३. देवासंनिध राहणें. ४. देवाप्रमाणें आपलें
सामर्थ्य होणें. ५. देवाशीं मिळून जाणें. ६. द. ८, स. ४ व ५ पहा. ७. पाणी.
८. पृथ्वी. ९. शेषानें. १०. घेर. ११. वेढा. १२. श्रीकृष्ण. १३. सर्प. १४. थंड
हवेच्या सुखानें. १५. शेवटीं.

४ था. ] मुक्तिचतुष्टय. ९७
॥ ९ ॥ तया ऐलीकडे बद्रीकेदार । पाहून येती लहान थोर । ऐसा हा
अवघा विस्तार । मेरु पर्वताचा ॥ १० ॥ तया मेरु पर्वता पाठारीं । तीन
शृंगें विषेम¹ थोरी । परिवारें राहिले तयावरी । ब्रह्मा विष्णु महेश ॥ ११ ॥
ब्रह्मशृंग तो पर्वताचा । विष्णुशृंग तो मार्गैजांचा² । शिवशृंग तो स्फटिकाचा।
कैलास नाम त्याचें ॥ १२ ॥ वैकुंठ नाम विष्णुशृंगाचें । सत्यलोक नाम
ब्रह्मशृंगाचें । अमरावती इंद्राचें । स्थळ खालतें ॥ १३ ॥ तेथें गण गंधर्व
लोकपाळ । तेहेतीस कोटी देव सकळ । चौदा लोक सुवर्णाचळ³ । वेष्टित
राहिले ॥ १४ ॥ तेथें कामधेनूंचीं खिल्लारें । कल्पतरूंचीं वनें अपारें । अमृ-
ताचीं सरोवरें । ठायीं ठायीं उचंबळती ॥ १५ ॥ तेथें उदंड चिंतामणी⁴ ।
हिरे परिसांचिया खाणी । तेथें सुवर्णमय धरणी । लखलखायमान ॥ १६ ॥
परम रमणीय फांकती कळा⁵ । नवरत्नांचिया पाषाणशिळा । तेथें अखंड हर्ष-
वेळा । आनंदमय ॥ १७ ॥ तेथें अमृताचीं भोजनें । दिव्य गंधें दिव्य
सुमनें । अष्टनायका गंधर्व गायनें । निरंतर ॥ १८ ॥ तेथें तारुण्य वोस-
रेंना । रोग व्याधीहि असेना । वृद्धपण आणि मरण येईना । कदाकाळीं ॥
१९ ॥ तेथें एकाहूनि एक सुंदर । एकाहूनि एक चतुर । धीर उदार आणि
शूर । मर्यादेवेगळे⁶ ॥ २० ॥ तेथें दिव्यदेह ज्योतिरूपें । विद्युल्लतेसारिखीं
स्वरूपें । तेथें यश कीर्ति प्रतापें । सीमा सारिली ॥ २१ ॥ ऐसें तें स्वर्गभुवन ।
सकळ देवांचें वसतिस्थान । तया स्थळाचें महिमान । बोलिजे तितुकें थोडें
॥ २२ ॥ येथें ज्या देवाचें भजन करावें । तेथें त्या देवलोकीं राहावें । सलो-
कता मुक्तीचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥ २३ ॥ लोकीं राहावें ते सलोकता ।
समीप असावें ते समीपता । स्वरूपींच व्हावें सरूपता । तिसरी मुक्ती ॥
२४ ॥ देवस्वरूप जाहला देही⁷ । श्रीवत्स कौस्तुभ लक्ष्मी नाहीं । स्वरूप-
तेंचें लक्षण पाहीं । ऐसें असे ॥ २५ ॥ सुकृत⁸ आहे तें भोगिती । सुकृत
सरतां लोटून देती । आपण देव ते असती । जैसे तैसे ॥ २६ ॥ म्हणोनि
तिन्ही मुक्ती नाशवंत । सायुज्यमुक्ती ते शाश्वत । तीही निरूपिली साव-
चित्त । ऐक आतां ॥ २७ ॥ ब्रह्मांड नासेल कल्पांतीं । पर्वतांसहित जळेल
१. ओळीनें नव्हेंत अशीं. २. पाच्येचा. ३. मेरु. ४. चिंतितलेलें देणारा मणी.
५. तेज. ६. अमर्याद. ७. मनुष्य. ८. पुण्य.

९८ श्रीदासबोध. [ दशक
क्षिती १ । तेव्हां अवघेचि देव जाती । मुक्ती कैंच्या तेथें ॥ २८ ॥ तेव्हां
निर्गुण परमात्मा निश्चळ । निर्गुण भक्ति ते अचळ । सायुज्यमुक्ति ते केवळ ।
जाणिजे ऐसी ॥ २९ ॥ निर्गुणीं अनन्य २ असतां । तेणें होय सायुज्यता ।
सायुज्यता म्हणजे स्वरूपता । निर्गुण भक्ती ॥ ३० ॥ सगुण भक्ति ते चळे ।
निर्गुण भक्ती ते न चळे । हें अवघें प्रांजळ कळे । सद्गुरु केलिया ॥ ३१ ॥
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्थदशके मुक्तिचतुष्टयनिरूपणं नाम
दशमः समासः ॥ १० ॥ ओंवी २९६.
दशक पांचवा.
१. गुरुनिश्चय.
श्रीगणेशाय नमः ॥ जयजयाजी सद्गुरु पूर्णकामा । परमपुरुषा आत्मया-
रामा । अनिर्वाच्य तुमचा महिमा । वर्णिला न वचे ॥ १ ॥ जें वेदांसि
सांकडें ३ । जें शब्दासि कोंडडें ४ । तें सच्छिष्यासि रोकडें । अलभ्य लाभे ॥
२ ॥ जें योगियांचें निज वर्म ५ । जें शंकराचें निजधाम । जें विश्रांतीचें निज-
विश्राम । परम गुह्य अगाध ॥ ३ ॥ तें ब्रह्म तुमचेनि योगें । स्वयें आपणाचि
होइजे अंगें । दुर्घट संसाराचेनि पांगें । पांगिजेना ६ सर्वथा ॥ ४ ॥ आतां
स्वामिचेनि लडिवाळपणें । गुरुशिष्यांचीं लक्षणें । सांगिजती तेणेंप्रमाणें ।
मुमुक्षें शरण जावें ॥ ५ ॥ गुरु तो सकळांसि ब्राह्मण । जरी तो जाहला
क्रियाहीन ७ । तरी तयासि शरण । अनन्यभावें असावें ॥ ६ ॥ अहो या
ब्राह्मणांकारणें । अवतार घेतला नारायणें । विष्णूनें श्रीवत्स मिरवणे । तेथें
इतर ते किती ॥ ७ ॥ ब्राह्मणवचनें प्रमाण । होती शूद्राचे ब्राह्मण । धातु-
पाषाणीं देवपण । ब्राह्मणाचेनि मंत्रें ॥ ८ ॥ मुंजीबंधनाविरहित । तो
शूद्रचि निर्भ्रांत । द्विजन्मा म्हणोनि सतत । द्विज ऐसें नाम त्याचें ॥ ९ ॥
सकळांसि पूज्य ब्राह्मण । हे मुख्य वेदाज्ञा प्रमाण । वेदविरहित तें अप्र-
माण ८ । अप्रिय भगवंता ॥ १० ॥ ब्राह्मणीं योग याग व्रतें दानें । ब्राह्मणीं
१. पृथ्वी. २. एकनिष्ठ. ३. जाणण्यास कठीण. ४. अवघड. ५. गुह्य गोष्ट.
६. मळानें मळत नाहीं. ७. आचारभ्रष्ट. ८. प्रमाण नव्हे.

सकळ तीर्थाटणें । कर्ममार्ग ब्राह्मणाविणें । होणार नाहीं ॥ ११ ॥ ब्राह्मण
वेद मूर्तिमंत । ब्राह्मण तोचि भगवंत । पूर्ण होती मनोरथ । विप्रवाक्यें-
करोनि ॥ १२ ॥ ब्राह्मणपूजनें शुद्धवृत्ति । होऊनि जडे भगवंतीं । ब्राह्मण-
तीर्थे उत्तम गती । पावती प्राणी ॥ १३ ॥ लक्षभोजनीं पूज्य ब्राह्मण ।
अन्य यातीस पुसे कोण । परी भगवंतासि भाव प्रमाण । येरां चाड नाहीं
॥ १४ ॥ असो ब्राह्मणास सुरवर वंदिती । तेथें मानव बापुडें किती । जरी
ब्राह्मण मूढमती । तरी तो जगद्वंद्य ॥ १५ ॥ अंत्यज शब्दज्ञाता बरवा । परी
तो नेऊनि काय करावा । ब्राह्मणासन्निध पू जावा । हैं तौं घडेना कीं ॥ १६ ॥ जें
जें जनावेगळें केलें । तें तें वेदें अव्हेरिलें । म्हणोनि तयास नाम ठेविलें । पांखाड
मत ॥ १७ ॥ असो जो हरिहरदास । तयास ब्राह्मणीं विश्वास । ब्राह्मणभजनें
बहुतांस । पावन केलें ॥ १८ ॥ ब्राह्मणें पाविजे देवाधिदेवा । तरी किमर्थ
सद्गुरु करावा । ऐसें म्हणाल तर निजठेवा । सद्गुरूविण नाहीं ॥ १९ ॥ स्व-
धर्मकर्मीं पूज्य ब्राह्मण । परी ज्ञान नव्हे सद्गुरूविण । ब्रह्मज्ञान नसतां क्षीण ।
जन्ममृत्यु चुकेना ॥ २० ॥ सद्गुरूविण ज्ञान कांहीं । सर्वथा होणार नाहीं ।
अज्ञान प्राणी प्रवाही । वाहातचि गेले ॥ २१ ॥ ज्ञानविरहित जें जें केलें ।
तें तें जन्मासि मूळ झालें । म्हणोनि सद्गुरूचीं पाउलें । सदृढ धरावीं ॥ २२॥
जयास वाटे देव व्हावा । तेणें सत्संग धरावा । सत्संगेंवीण देवाधिदेवा ।
पाविजेत नाहीं ॥ २३ ॥ नाना साधनें बापुडीं । सद्गुरूविण करिती वेडीं ।
गुरुकृपेविण कुडकुर्डीं । व्यर्थचि होती ॥ २४ ॥ कार्तिकस्नानें माघस्नानें ।
व्रतें उद्यापनें दानें । गोरांजनें धूम्रपानें । साधीती पंचाग्नी ॥ २५ ॥ हरि-
कथा पुराणश्रवण । आदरें करिती निरूपण । सर्व तीर्थे परम कठिण । क-
रिती प्राणी ॥ २६ ॥ झळफळीत देवतार्चनें । स्नान संध्या दर्भासनें । टिळे
माळा गोपीचंदनें । ठसे श्रीमुद्रांचे ॥ २७ ॥ अर्घ्यपात्रें संपुट गोकर्णे । मंत्र-
यंत्रांचीं ताम्रपर्णै । नानाप्रकारीं उपकरणें । साहित्यशोभा ॥ २८ ॥ घंटा
१. इतरांची गरज. २. महारमांग. ३. स्वरूपाची प्राप्ति. ४. निरुपयोगी.
५. ईश्वरप्राप्तीसाठीं स्वतःला जाळून घेणें. ६. झाडाला टांगून घेऊन खालीं केलेला
धूर पिणें. ७. सभोवार चार अग्नी पेटवून मस्तकावर सूर्याचें ऊन घेणें. ८. तांब्याचे
पत्र्यावर कांहीं रेखाकृति काढून मंत्र साधणें. ९. पूजेच्या सामुग्रीचा थाट.

१०० श्रीदासबोध. [ दशक
घणघणा वाजती । स्तोत्रें स्तवनें आणि स्तुती । आसनें मुद्रा ध्यानें करिती ।
प्रदक्षिणा नमस्कार ॥ २९ ॥ पंचायतनपूजा केली । मृत्तिकेचीं लिंगें ला-
खोली । फळें नारिकेलें भरलीं । संपूर्ण सांग पूजा ॥ ३० ॥ उपोषणें निष्ठा
नेम । परम सायासीं केलें कर्म । फळचि पावती वर्म १ । चुकले प्राणी ॥३१॥
यज्ञादिक कर्मे केलीं । हृदयीं फळाशा कल्पिली । आपुले इच्छेनें घेतली ।
सूति जन्माची ॥ ३२ ॥ करूनि नाना सायास । केला चौदा विद्यांचा
अभ्यास । ऋद्धिसिद्धी सावकाश । वोळल्या जरी ॥ ३३ ॥ तरी सद्गुरु-
कृपेविरहित । सर्वथा न घडे स्वहित । यमपुरीचा अनर्थ । चुकेना येणें ॥
॥ ३४ ॥ जंव नाहीं ज्ञानप्राप्ती । तंव चुकेना यातायाती २ । गुरुकृपेविण
अधोगती । गर्भवास चुकेना ॥ ३५ ॥ ध्यान धारणा मुद्रा आसन । भक्ति-
भाव आणि भजन । सकळही फोल ब्रह्मज्ञान । जंव तें प्राप्त नाहीं ॥३६॥
सद्गुरुकृपा न जोडे । आणि भलतीकडे वावँडे ३ । जैसें आंधळें चांचरूनि पडे ।
गौरीं ४ आणि गडदरीं ५ ॥ ३७ ॥ जैसें नेत्रीं घालितां अंजन । पडे दृष्टीस नि-
र्धान ६ । तैसें सद्गुरुवचनें ज्ञान-। प्रकाश होय ॥ ३८ ॥ सद्गुरुविण जन्म
निष्फळ । सद्गुरुविण दुःख सकळ । सद्गुरुविण तळमळ । जाणार नाहीं ॥
॥ ३९ सद्गुरूचेनि अभयकरें । प्रकट होईजे ईश्वरें । जन्मदुःखें अपारें । ना-
सोनि जाती ॥ ४० ॥ मागां झाले थोर थोर । संत महंत मुनीश्वर । तयां
सहि ज्ञानविचार । सद्गुरूचेनि ॥ ४१ ॥ श्रीराम कृष्णादि करूनी । अति-
तत्पर गुरुभजनीं । सिद्धसाधु आणि सज्जनीं । गुरुदास्य केलें ॥ ४२ ॥
सकळ सृष्टीचे चालक । हरिहरब्रह्मादिक । तेहि

५ वा. ] सद्गुरुलक्षण. १०१
२. सद्गुरुलक्षण.
श्रीगणेशाय नमः ॥ जे करामती दाखविती । तेहि गुरु म्हणजेती ।
परंतु सद्गुरु नव्हेती । मोक्षदाते ॥ १ ॥ सैभामोहन भुरके चेटके । सौवरी
मंत्रकौटाळे अनेके । नाना चमत्कार कौतुकें । असंभाव्य सांगती ॥ २ ॥
सांगती औषधीप्रयोग । कां सुवर्णधातूचा मार्ग ५ । दृष्टिबंधन ६ लाँगवेग ।
अभिलाषाचा ॥ ३ ॥ ८ साहित्य संगीत रागज्ञान । गीत नृत्य तानमान ।
नाना वाद्यें शिकविती जन । तेहि एक गुरु ॥ ४ ॥ विद्या शिकविती पंचा-
क्षरी । तोडे ९ तोटगे १० नानापरी । कां पोट भरे जयावरी । ते विद्या शिक-
विती ॥ ५ ॥ जे यातीचा जो व्यापार । शिकविती भरावया उदर । तेहि
गुरु परी साचार । सद्गुरु नव्हेती ॥ ६ ॥ आपुली माता आणि पिता । तेहि
गुरुचि तत्वतां । परी पैलदार पावविता । तो सद्गुरु वेगळाची ॥ ७ ॥ गा-
यत्री

१०२ श्रीदासबोध. [ दशक
भरी । उदारवचनें ॥ १७ ॥ वेदशास्त्र महानुभाव । पहातां एकचि अनुभव ।
तोचि एक गुरुराव । ऐक्यरूपें ॥ १८ ॥ संदेह निःशेष जाळी । स्वधर्म आ-
दरें प्रतिपाळी । वेदविरहित टवाळी । करूं चि नेणे ॥ १९ ॥ जें जें मन अं-
गीकारी । तें तें स्वयें मुक्त करी । तो गुरु नव्हे भिकारी । झेंडे आला
॥ २० ॥ शिष्यांसि न लाविती साधन । न करविती इंद्रियदमन । ऐसे गुरु
अडक्याचे तीन । मिळाले तरी टाकावे ॥ २१॥ जो कोणी ज्ञान बोधी । समूळ
३अविद्या छेदी । इंद्रियदमन प्रतिपादी । तोचि सद्गुरु जाणावा ॥ २२॥ एक
द्रव्याचे विकिले । एक शिष्याचे आँखिले । ऐसे दुराशेनें केले । दीनरूप ॥ २३॥
जें जें रुचे शिष्याचे मनीं । तैसीच करी मनधरणी । ऐसी कामना पापिणी ।
पडिली गळां ॥ २४ ॥ जो गुरु भीडसारू । तो अधमाहूनि अधम थोरू ।
चोरटा मैंद पामरु । द्रव्यभोंदू ॥ २५ ॥ जैसा वैद्य दुराचारी । केली सर्वस्वें
बोहरी । आणि शेखीं भीड करी । घात घेणार ॥ २६ ॥ तैसा सद्गुरु नसावा ।
जेणें अंतर पडे देवा । भीड करूनियां गोंवी । घाली बंधनाचा ॥ २७ ॥
जेथें शुद्ध ब्रह्मज्ञान । आणि स्थूळ क्रियेचें साधन । तोचि सद्गुरु निधान ।
दाखवी डोळां ॥ २८ ॥ देखणीं दाखविती आदरें । मंत्र फुंकिती कर्णद्वारें ।
इतुकेंच ज्ञान तीं पामरें । अंतरलीं भगवंता ॥ २९ ॥ बाणे तिहींची खूण ।
तोचि गुरु सुलक्षण । तेथेंच रिघावें शरण । अत्यादरें मुमुक्षीं ॥ ३० ॥
अद्वैतनिरूपणीं अगाध वक्ता । परी विषयीं लोलंगतां । ऐसिया गुरूचेनि
सार्थकता । होणार नाहीं ॥ ३१ ॥ जैसा निरूपणसमय । तैसेंचि मनहि
करी वायें । कृतबुद्धीचा निश्चय । जाहलाचि नाहीं ॥ ३२ ॥ निरूपणीं
सामर्थ्यसिद्धी । श्रवण होतां दुराशा बाधी । नाना चमत्कारें बुद्धी ।
डळमळूं लागे ॥ ३३ ॥ पूर्वी ज्ञाते विरक्त भक्त । जयांस साह्य भगवंत ।
आणि सामर्थ्यहि अद्भुत । सिद्धीचेनि योगें ॥ ३४ ॥ ऐसें तयांचें सामर्थ्य ।
आमुचें ज्ञान नुसतें व्यर्थ । ऐसा सामर्थ्यांचा स्वार्थ । हृदयीं वसे ॥ ३५ ॥
निःशेष दुराशा तुटे । तरीच भगवंत भेटे । दुराशा धरिती ते खोटे । शब्द-
१. सत्पुरुष. २. काकुळतीस. ३. अज्ञान. ४. अंकित. ५. घातका. ६. राख-
रांगोळी. ७. फांस. ८. शास्त्र, सद्गुरु व आपण स्वतः यांची. ९. अनुभव. १०.
आसक्ति. ११. व्यर्थ. १२. बरोबरी. १३. हांव.