बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
वस्तुनिष्ठप्रश्ना: ६७१
६५. वास्तुपुरुषस्य कर्णे कस्तिष्ठति?
(अ) जयन्तः (स) सत्यः
(ब) पर्जन्यः (द) भृशः
६६. वास्तुपुरुषस्य उदरे कस्तिष्ठति?
(अ) यमः (स) भृङ्गराजः
(ब) विवस्वान् (द) सत्यः
६७. वास्तुपुरुषस्य वामस्तने कस्तिष्ठति?
(अ) पृथ्वीधरः (स) अदितिः
(ब) दितिः (द) भल्लाटः
६८. वास्तुपुरुषस्य कस्मिन्नङ्गे तिष्ठति भुजगः?
(अ) वक्षसि (स) बाहौ
(ब) ललाटे (द) मूर्ध्र्नि
६९. दक्षिणे भुजे कति देवताः तिष्ठन्ति वास्तुपुरुषस्य?
(अ) पञ्चदेवताः (स) सप्त देवताः
(ब) चत्वारो देवताः (द) अष्टौ देवताः
७०. सोमः वास्तुपुरुषस्य कस्मिन्नङ्गे वसति?
(अ) कन्धे (स) कर्णे
(ब) शिरसि (द) उरसि
७१. पापयक्ष्मा कस्मिन्नङ्गभागे तिष्ठति वास्तुपुरुषस्य?
(अ) बाहौ (स) चरणे
(ब) नेत्रे (द) वक्षसि
७२. वास्तुपुरुषस्य हृदि कस्तिष्ठति?
(अ) ब्रह्मा (स) पर्जन्यः
(ब) अर्यमा (द) इन्द्रः
७३. रुद्रः वास्तुपुरुषस्य कस्मिन्नङ्गभागे विराजते?
(अ) हस्ते (स) उरौ
(ब) पादौ (द) जङ्घे
७४. चतुःषष्ठिकोष्ठात्मके वास्तुमण्डले कति रेखा विधातव्या?
(अ) नव-नवसङ्ख्याका (स) अष्टाऽष्टसङ्ख्याका
(ब) सप्त-सप्तसङ्ख्याका (द) दश-दशसङ्ख्याका
७५. गन्धर्वः वास्तुपुरुषस्य कस्मिन्नङ्गे विराजते?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६७२ बृहत्संहिता
(अ) जानुनि (स) बाहौ
(ब) शिरसि (द) पादयोः
७६. एकाशीतिपदे क्षेत्रे कर्तव्यं वृत्तपञ्चकम् ।
बाह्ये वृत्तद्वयं यत्तत्पदद्वात्रिंशता युतम् ॥
तृतीयं द्वादशपदं चतुर्थं तु चतुष्पदम् ।
केवलं पञ्चमं कार्यं ब्रह्मा पञ्चस्ववस्थितः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) वराहमिहिरस्य (स) गर्गस्य
(ब) पराशरस्य (द) कश्यपस्य
७७. वास्तुमण्डलं कतिविधं भवति?
(अ) चतुर्विधम् (स) द्विविधम्
(ब) त्रिविधम् (द) एकविधम्
७८. वृत्तानि चत्वारि समानि कृत्वा वास्तोश्चतुःषष्टिपदस्य सम्यक् ।
अधस्तदर्धेन च सूर्यवेदैर्विभज्यते वृत्तचतुष्टयञ्च ॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) वराहमिहिरस्य (स) कमलाकरभट्टस्य
(ब) लल्लाचार्यस्य (द) आर्यभट्टस्य
७९. रोगाद्वायुं पितृतो हुताशनं शोषसूत्रमपि वितथात् ।
मुख्याद् भृशं जयन्ताच्च भृङ्गमदितेश्च सुग्रीवम् ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) गौतमस्य
८०. रोगाद्वायुं नयेत्सूत्रं पितृतोऽथ हुताशनम् ।
एतत् सूत्रद्वयं प्रोक्तं मुनिभिर्वंशसंज्ञितम् ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) महीधरस्य (स) आर्यभट्टस्य
(ब) वराहमिहिरस्य (द) लल्लाचार्यस्य
८१. काष्ठशल्येन किं भवति?
(अ) धनहानिः (स) रोगभयम्
(ब) पशुपीड़ा (द) शस्त्रभयम्
८२. कस्य शल्येन मृत्युभयं जायते?
(अ) केशशल्येन (स) काष्ठशल्येन
(ब) लौहशल्येन (द) अस्थिशल्येन
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्ना: ६७३
८३. केन शल्येन चौरभयं जायते?
(अ) लौहशल्येन (स) अङ्गारशल्येन
(ब) अश्मशल्येन (द) काष्ठशल्येन
८४. कति वंशसूत्राणि वास्तुमण्डलस्थदेवतान्?
(अ) षडङ्गानि (स) सप्ताङ्गानि
(ब) पञ्चाङ्गानि (द) चत्वार्यङ्गानि
८५. षट्सूत्रेषु कियन्ति परस्परसम्पातस्थानानि?
(अ) अष्टौ (स) दश
(ब) नव (द) सप्त
८६. एकपदे कतमांशतुल्यं मर्मस्थानं भवति?
(अ) पञ्चमांशतुल्यम् (स) अष्टमांशतुल्यम्
(ब) षष्ठमांशतुल्यम् (द) दशमांशतुल्यम्
८७. पूर्वककथितानां केषां वंशसंज्ञा?
(अ) षट्सूत्राणाम् (स) चतुःसूत्राणाम्
(ब) पञ्चसूत्राणाम् (द) सप्तसूत्राणाम्
८८. दक्षिणभुजाविकलः वास्तु किं करोति?
(अ) धननाशं करोति (स) स्त्रीदोषं जनयति
(ब) रोगभयं करोति (द) दास्यं करोति
८९. पुत्रमरणं कीदृग्वास्तुः करोति?
(अ) चरणहीनम् (स) नेत्रहीनम्
(ब) भुजाहीनम् (द) कर्णहीनम्
९०. सर्वाङ्गपूर्णवास्तु किं ददाति गृहस्वामिनम्?
(अ) धनधान्यं सुखं ददाति (स) मानं ददाति
(ब) ऐश्वर्यं ददाति (द) सर्वसौख्यं ददाति
९१. ब्राह्मणः निवासस्थानं कस्यां दिशि रचयेत्?
(अ) उत्तरस्यां दिशि (स) पूर्वस्यां दिशि
(ब) पश्चिमस्यां दिशि (द) दक्षिणस्यां दिशि
९२. पूर्वस्यां दिशि कः निवासस्थानं रचयेत्?
(अ) वैश्यः (स) शूद्रः
(ब) ब्राह्मणः (द) क्षत्रियः
९३. शिख्याद्यात्समारभ्य अष्टौ देवता कस्यां दिशि?
बृ० भ० द्वि०-४३
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६७४ बृहत्संहिता
(अ) पूर्वस्याम् (स) उत्तरस्याम्
(ब) दक्षिणस्याम् (द) पश्चिमायाम्
९४. पूर्वस्यां दिशि कियन्तः सन्ति देवताः?
(अ) अष्टौ (स) दश
(ब) नव (द) एकादश
९५. अष्टासु देवासु कस्योपरि कृते द्वारे शुभं भवति?
(अ) इन्द्रस्योपरि (स) पर्जन्यस्योपरि
(ब) अन्तरिक्षस्योपरि (द) सूर्यस्योपरि
९६. अल्पसुतत्वं कस्यां दिशि गतस्य द्वारफलम्?
(अ) दक्षिणस्यां दिशि (स) उत्तरस्यां दिशि
(ब) पूर्वस्यां दिशि (द) पश्चिमायां दिशि
९७. रिपुवृद्धिः कस्यां दिशि गतस्य द्वारस्य फलम्?
(अ) पश्चिमायां दिशि (स) उत्तरस्यां दिशि
(ब) पितुरुपरि (द) दक्षिणस्यां दिशि
९८. स्तम्भतरुभ्रमकोणैर्विद्धं वेधश्च न शुभकरद्वारम्।
वेधोच्छायाद् द्विगुणां भूमिं त्यक्त्वा न दोषाय॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) समाससंहिताकारस्य (स) गर्गसंहिताकारस्य
(ब) बृहत्संहिताकारस्य (द) सनत्कुमारसंहिताकारस्य
९९. द्वारोच्छ्रायद्विगुणितां त्यक्त्वाभूमिं बहिःस्थितः।
न दोषाय भवेद्वेधो गृहस्य गृहिणोऽथ वा॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) गर्गस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) वसिष्ठस्य
१००. केन वेधेन गृहस्वामिनो मृत्युर्भवति?
(अ) मार्गेण (स) पङ्केन
(ब) वृक्षेण (द) कूपेन
१०१. कूपेन विद्धं द्वारं किं करोति?
(अ) अपस्मारं रचयति (स) चौरभयं करोति
(ब) शोकं करोति (द) राजभयं करोति
१०२. पृच्छाकाले गृहस्वामी यदङ्गं स्पृशति स्वकम्।
भुवो हस्तप्रमाणेन शल्यं ब्रूयात्तदङ्गजम्॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६७५
कुत्र लिखितमस्ति पद्यमिदम्?
(अ) समाससंहितायाम् (स) गर्गसंहितायाम्
(ब) बृहत्संहितायाम् (द) आगमान्तरे
१०३. प्रश्नकाले गृहपतिः कस्मिन्नङ्गे समास्थितः ।
किमङ्गं संस्पृशेद्वापि व्याहरेद्वा शुभाशुभम् ॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) कश्यपस्य (स) शौनकस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) गर्गस्य
१०४. प्रथमं कुत्र पूजां विधाय शिलान्यासं कुर्यात्?
(अ) पूर्वे (स) पश्चिमायां
(ब) उत्तरे (द) ईशानकोणे
१०५. स्निग्धादिभूभागसमुत्थितानां न्यग्रोधबिल्वद्रुमखादिराणाम् ।
शमीवटोदुम्बरदेवदारुक्षीरिस्वदेशोत्थफलद्रुमाणाम् ॥
उपोषितं शिल्पिजनस्त्वथैषां मध्यात्तु तीक्ष्णेन कुठारकेण ।
मीत्वा ततो दिक्पतिनोत्तरस्यां शुभे च लग्ने परिगृह्य शङ्कुम् ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) वसिष्ठस्य
(ब) शौनकस्य (द) नारदस्य
१०६. प्रागुत्तरे समुन्नतायां वास्तुभूमौ किं भवति?
(अ) धनक्षयः (स) धनसुतक्षयः
(ब) सुतक्षयः (द) बन्धुनाशः
१०७. चतुःशालगृहे देवस्थानं कस्यां दिशि भवेत्?
(अ) पूर्वस्याम् (स) पश्चिमायाम्
(ब) उत्तरस्याम् (द) ईशानकोणे
१०८. पूर्वस्यां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां स्यान्महानसम् ।
शयनं दक्षिणायाञ्च नैर्ऋत्यामायुधाश्रयम् ॥
भोजनं पश्चिमायां च वायव्यां धनसञ्चयम् ।
उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहम् ॥
कुत्रास्ति वाक्यमिदम्?
(अ) शास्त्रान्तरे (स) बृहत्संहितायाम्
(ब) वसिष्ठसंहितायाम् (द) शारदातिलके
१०९. वास्तोरुत्तरस्यां दिशि सति जलाशये किम्फलम्?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६७६ बृहत्संहिता
(अ) धनवृद्धिः (स) शत्रुवृद्धिः
(ब) सन्तावृद्धिः (द) अग्निभयम्
११०. शय्यानुवंशविन्यस्ता तुला हन्यात् कुटुम्बिनः ।
कर्तुः शय्या स्वतानस्था नागदन्ताः क्षयावहाः ॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) शौनकस्य (स) पराशरस्य
(ब) अगस्त्यस्य (द) विश्वकर्मणः
१११. ज्येष्ठस्य कर्मसिद्धयर्थं नव पञ्चगुणाः सुराः ।
यतस्तत्र वसन्त्येते मूर्धाद्यङ्गेषु कृत्स्नशः ॥
वाक्यमिदं कुत्रास्ति?
(अ) वसिष्ठसंहितायाम् (स) भृगुसंहितायाम्
(ब) कुमारसंहितायाम् (द) तन्त्रान्तरे
११२. द्वारदेशे कं देवं स्थापयेत्?
(अ) उमापतिम् (स) धर्मराजम्
(ब) प्रजापतिम् (द) गणेशम्
११३. बलदेवः कुत्र भवेत्?
(अ) दक्षिणस्यां दिशि (स) पश्चिमे दले
(ब) उत्तरे दले (द) पूर्वे दले
११४. बाह्याभ्यन्तरदेवांस्तु वास्तुमध्ये यथास्थिताम् ।
तथा च सर्वान् सम्पूज्य विधिनैव पुरोहितः ॥
इति वाक्यं कुत्राऽस्ति?
(अ) अन्यतन्त्रे (स) रुद्रयामलतन्त्रे
(ब) डामरतन्त्रे (द) शारदातिलके
११५. वेतसः वृक्षस्य कस्यां दिशि जलं लभ्यते?
(अ) पश्चिमायां दिशि (स) दक्षिणस्यां दिशि
(ब) पूर्वस्यां दिशि (द) उत्तरस्यां दिशि
११६. पश्चिमायां दिशि कियन्नीचैः लभ्यते जलम्?
(अ) सार्धपुरुषप्रमाणैर्नीचैः (स) त्रिहस्तनीचैः
(ब) द्विहस्तनीचैः (द) चतुर्हस्तनीचैः
११७. कियदङ्गुलपरिमितं पुरुषप्रमाणम्?
(अ) विंशत्यधिकशताङ्गुलप्रमाणम् (स) सपादशताङ्गुलप्रमाणम्
(ब) सार्द्धशताङ्गुलप्रमाणम् (द) पादोनशताङ्गुलप्रमाणम्
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६७७
११८. निर्जले वेतसं दृष्ट्वा तस्माद् वृक्षादपि त्रयम्।
पश्चिमायां दिशि ज्ञेयमधः सार्धेन वै जलम् ॥
नरोऽत्र षष्टिर्द्विगुणा चाङ्गुलानां प्रकीर्तितः ।
तत्र खात्वाऽर्धपुरुषमेकः पाण्डुरवर्णकः ॥
मृत्पीता पुटभेदश्च पाषाणोऽधस्ततो जलम्।
शिरा पश्चिमदिक्स्थाऽत्र वहतीति विनिर्दिशेत् ॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) सारस्वतस्य (स) वसिष्ठस्य
(ब) शौनकस्य (द) गर्गस्य
११९. जम्बूवृक्षस्य कस्यां दिशि भवति जलम्?
(अ) उत्तरस्यां दिशि (स) पश्चिमायां दिशि
(ब) दक्षिणस्यां दिशि (द) पूर्वस्यां दिशि
१२०. वृक्षात् कियद्धस्तपरिमितं दूरं भवति जलस्रोत:?
(अ) त्रिहस्तपरिमितं दूरं (स) चतुर्हस्तपरिमितं दूरम्
(ब) द्विहस्तपरिमितं दूरं (द) पञ्चहस्तपरिमितं दूरम्
१२१. जम्बूवृक्षस्य कस्यां दिशि सति वल्मीके जलं भवति?
(अ) पूर्वस्याम् (स) उत्तरस्याम्
(ब) दक्षिणस्याम् (द) पश्चिमायाम्
१२२. वल्मीकात् कस्यां दिशि कियद् दूरं भवति जलम्?
(अ) वल्मीकात् दक्षिणस्यां दिशि त्रिहस्तपरिमिते दूरे
(ब) वल्मीकात् पूर्वस्यां दिशि द्विहस्तपरिमिते दूरे
(स) वल्मीकात् पश्चिमायामेकहस्तपरिमिते दूरे
(द) वल्मीकाच्चतुर्हस्तपरिमिते दूरे ईशाने
१२३. उदुम्बरवृक्षस्य कस्यां दिशे जलं लभ्यते?
(अ) पश्चिमायां दिशि (स) पूर्वस्यां दिशि
(ब) उत्तरस्यां दिशि (द) दक्षिणस्यां दिशि
१२४. अर्जुनवृक्षस्य कियद् दूरं भवेत् वल्मीक:?
(अ) उत्तरस्यां दिशि त्रिहस्तपरिमितं दूरम्
(ब) पश्चिमायां द्विहस्तपरिमितं दूरम्
(स) पूर्वस्यामेकहस्तपरिमितं दूरम्
(द) ईशानकोणे चतुर्हस्तपरिमितं दूरम्
१२५. निर्गुण्डीवृक्षस्य कस्यां दिशि जलं लभ्यते?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६७८ बृहत्संहिता
(अ) दक्षिणस्याम् (स) पूर्वस्याम्
(ब) उत्तरस्याम् (द) पश्चिमायाम्
१२६. बदर्या कस्यां दिशि वल्मीको भवेत्तदा जलं लभ्यते?
(अ) पूर्वस्यां दिशि (स) प्रतीच्यां दिशि
(ब) दक्षिणस्यां दिशि (द) उदीच्यां दिशि
१२७. पूर्वभागं बदर्याश्चेद्वल्मीको दृश्यते जलम्।
पश्चाद्धस्तत्रये वाच्यं खाते तु पुरुषत्रये॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) सारस्वतस्य (स) वसिष्ठस्य
(ब) शौनकस्य (द) गर्गस्य
१२८. पलाशयुक्ता बदरी यत्र दृश्या ततोऽपरे।
हस्तत्रयादधस्तोयं सपादे पुरुषत्रये॥
नरे तु डुण्डुभः सर्पो निर्विषश्चिह्नमेव च।
अधस्तोयं च सुस्वादु दीर्घकालं प्रवाहितम्॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) सारस्वतस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) वसिष्ठस्य
१२९. बिल्वोदुम्बरयोगे कस्यां दिशि जलं भवति?
(अ) दक्षिणस्यां दिशि (स) पश्चिमायां दिशि
(ब) उत्तरस्यां दिशि (द) पूर्वस्यां दिशि
१३०. निर्मले यत्र कम्पिल्लो दृश्यस्तस्मात् करत्रये।
प्राच्यां त्रिभिर्नरैर्वारि सा भवेद्दक्षिणा शिरा॥
अधो नीलोत्पलाभासा मृत्कापोतप्रभा क्रमात्।
हस्तेऽजगन्धको मत्स्यो जलमल्पमशोभनम्॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) सारस्वतवचनम् (स) अत्रिवचनम्
(ब) कश्यपवचनम् (द) शौनकवचनम्
१३१. विभीतकस्य याम्यायां वल्मीको यदि दृश्यते।
करद्वयान्तरे पूर्वे सार्धे च पुरुषे जलम्॥
इति वाक्यं कस्य?
(अ) वसिष्ठस्य (स) सारस्वतस्य
(ब) शौनकस्य (द) नारदस्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६७९
१३२. भुजङ्गगृहसंयुक्तो यत्र स्यात्सप्तपर्णकः।
ततः सौम्ये हस्तमात्रात्पञ्चभिः पुरुषैरधः ॥
वाच्यं जलं नरार्धे तु मण्डूको हरितो भवेत्।
हरितालनिभा भूश्च मेघाभोऽश्मा ततः शिरा ॥
उत्तरा सुजला ज्ञेया दीर्घा मृष्टाम्बुवाहिनी ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) कश्यपस्य
(ब) पराशरस्य (द) सारस्वतस्य
१३३. तरूणां यत्र सर्वेषामधःस्थो दर्दुरो भवेत्।
वृक्षादुदग्दिशि जलं हस्तात् सार्धैर्नरैरधः ॥
चतुर्भिः पुरुषे खाते नकुलो नीलमृत्तिका।
पीतश्वेता ततो भेकसदृशोऽश्मा प्रदृश्यते ॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) शौनकस्य (स) गर्गस्य
(ब) गालवस्य (द) सारस्वतस्य
१३४. कस्य वृक्षस्य कस्यां दिशि जलं भवति?
(अ) पश्चिमायाम् (स) पूर्वस्याम्
(ब) उत्तरस्याम् (द) दक्षिणस्याम्
१३५. मधूकवृक्षस्य कस्यां दिशि तोयं भवति?
(अ) पश्चिमायाम् (स) पूर्वस्याम्
(ब) दक्षिणस्याम् (द) उत्तरस्याम्
१३६. तिलकाद्दक्षिणे स्निग्धः कुशदूर्वासमायुतः।
वल्मीकाच्चोत्तरे पञ्चहस्तान् सन्त्यज्य पश्चिमे ॥
नरैः पञ्चभिरम्भोऽधः शिरा पूर्वात्र विद्यते ॥
कस्य वाक्यानीमानि?
(अ) वसिष्ठस्य (स) कश्यपस्य
(ब) पराशरस्य (द) सारस्वतस्य
१३७. कपित्थस्य कस्यां दिशि तोयं भवति?
(अ) दक्षिणस्याम् (स) उत्तरस्याम्
(ब) पूर्वस्याम् (द) पश्चिमायाम्
१३८. हरिद्रतरोः कस्यां दिशि जलम्?
(अ) पूर्वस्याम् (स) उत्तरस्याम्
(ब) दक्षिणस्याम् (द) पश्चिमायाम्
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६८० बृहत्संहिता
१३९. अश्मन्तकवृक्षस्य कस्मिन् भागे जलं लभ्यते?
(अ) वामभागे (स) उत्तरभागे
(ब) दक्षिणभागे (द) पश्चिमभागे
१४०. खर्जूरी द्विशिरस्का स्यान्निर्जले चेत् करद्वये।
निर्देश्यं पश्चिमे वारि खात्वाऽधः पुरुषत्रयम्॥
कस्येदं वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) सारस्वतस्य
१४१. खर्जूरवृक्षस्य कस्यां दिशि जलं लभ्यते?
(अ) पश्चिमायां दिशि (स) उत्तरस्यां दिशि
(ब) दक्षिणस्यां दिशि (द) पूर्वस्यां दिशि
१४२. पीलुवृक्षस्य कस्मिन् कोणे जलं भवति?
(अ) ईशानकोण (स) अग्निकोणे
(ब) वायव्यकोणे (द) नैर्ऋत्यकोणे
१४३. कस्य वृक्षस्य दक्षिणे जलं भवति?
(अ) पीलुवृक्षस्य (स) वटवृक्षस्य
(ब) बिल्ववृक्षस्य (द) करीरवृक्षस्य
१४४. उदक्करीराद्वल्मीको दृश्यते चेज्जलं वदेत्।
चतुर्भिर्दक्षिणैः हस्तैः सार्धैर्दशनरादतः॥
नरे भेकः पीतवर्णो दृश्यते चिह्नमत्र हि॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) गर्गस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) सारस्वतस्य
१४५. कस्य वृक्षस्योत्तरेण वल्मीके सति जलं भवति?
(अ) शमीवृक्षस्य (स) पीलुवृक्षस्य
(ब) बिल्ववृक्षस्य (द) न्यग्रोधवृक्षस्य
१४६. शमीपलाशसंयुक्ता यत्र स्यात्तत्र पश्चिमे।
पञ्चहस्ताज्जलं वाच्यं षष्ठ्यात्र पुरुषैरधः॥
इति वचनं केनोक्तम्?
(अ) सारस्वतेन (स) गर्गेण
(ब) शौनकेन (द) हारितेन
१४७. अग्निकोणस्थः कूपः किं करोति?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६८१
(अ) भयं करोति (स) भयं दाहञ्च करोति
(ब) दाहं करोति (द) बालक्षयं करोति
१४८. वल्मीकपक्त्यां यद्येकोऽभ्युच्छ्रितस्तदधो जलम्।
न रोहते शुष्यते वा यत्र सस्यं चतुष्करात्।
जलं तत्रैव निर्देश्यं भूमौ निःसंशयं तदा॥
इति कस्योक्तिः?
(अ) सारस्वतस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) कश्यपस्य
१४९. अशोकचम्पकारिष्टपुन्नागाश्च प्रियङ्गवः।
शिरीषोदुम्बराः श्रेष्ठाः पारिजातकमेव च॥
एते वृक्षाः शुभा ज्ञेयाः प्रथमं तांश्च रोपयेत्।
देवालये तथोद्याने गृहेषूपवनेषु च इति॥
कस्य वचनमिदम्?
(अ) कश्यपस्य (स) शौनकस्य
(ब) गर्गस्य (द) वसिष्ठस्य
१५०. अजातशाखा ये वृक्षाः शिशिरे तांश्च रोपयेत्।
जातशाखाश्च हेमन्ते रोपणीया विधानतः।
सुस्कन्धा साखिनो ये तान् प्रावृट्काले तु रोपयेत्॥
कस्येदं वाक्यम्?
(अ) कश्यपस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) गालवस्य
१५१. ग्रीष्मर्तौ कदा सेक्तव्याः वृक्षाः?
(अ) सायं-प्रातः (स) प्रातः
(ब) सायं (द) रात्रौ
१५२. अन्तरं विंशतिर्हस्ताः वृक्षाणामुत्तमं स्मृतम्।
मध्यमं षोडशं ज्ञेयमधमं द्वादशं स्मृतम्॥
कस्योक्तिरियम्?
(अ) कश्यपस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) पराशरस्य
१५३. इष्टापूर्तादिभिर्यज्ञैर्यैर्यत् कुर्वन्ति मानवाः।
अग्निष्टोमादिपशुभिरिष्टं यज्ञं प्रकीर्तितम्॥
इति कस्य वचनम्?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६८२ बृहत्संहिता
(अ) कश्यपस्य (स) गर्गस्य
(ब) भरद्वाजस्य (द) बृहस्पतेः
१५४. देवता कुत्र विहरन्ति?
(अ) उपवनेषु (स) वापीषु
(ब) वनेषु (द) तडागेषु
१५५. हरितोज्ज्वलतोयाढ्या वाप्या पक्षिभिरावृताः ।
वनोपवनमालिन्यो नित्यमुत्फुल्लितद्रुमाः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) वसिष्ठस्य (स) गालवस्य
(ब) पराशरस्य (द) कश्यपस्य
१५६. कतिविधा प्रासादाः?
(अ) दशविधा (स) अष्टादशधा
(ब) एकादशविधा (द) विंशतिप्रकाराः
१५७. प्रासादानां विंशतिनामानि केन प्रतिपादितानि?
(अ) वसिष्ठेन (स) आर्यभट्टेन
(ब) वराहमिहिरेण (द) भास्करेण
१५८. द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णं चतुर्द्वारं षडश्रिकम् ।
भूमिकास्तत्र कर्तव्या विचित्रकुहरान्विता ॥
किन्नाम्नः प्रासादलक्षणमिदम्?
(अ) मेरोः (स) कैलासस्य
(ब) मन्दरस्य (द) विमानस्य
१५९. अष्टोत्तरशताङ्गुलप्रमाणा भूमि कस्य मतानुसारम्?
(अ) मयस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) शौनकस्य
१६०. 'चतुर्भिरधिकाशीतिरङ्गुलानान्तु भूमिका' इति कस्योक्तिः?
(अ) कश्यपस्य (स) पराशरस्य
(ब) मयस्य (द) विश्वकर्मणः
१६१. कपोतपालिरहितं मानं चतुरशीतिकम् ।
भूमिकानां सह तया शतमष्टोत्तरं स्मृतम् ॥
कुतः गृहीतमेतत्?
(अ) तन्त्रसारतः (स) सनत्कुमारसंहितातः
(ब) शारदातिलकतः (द) वसिष्ठसंहितातः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६८३
१६२. संगृह्याष्टौ सीसभागान् कांसस्य द्वौ तथांशकम्।
रीतिकायास्तु सन्तप्तो वज्राख्यः परिकीर्तितः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) गर्गस्य
(ब) विश्वकर्मणः (द) मयस्य
१६३. कति परमाणुजः परिमाणं बालाग्रः कथ्यते?
(अ) अष्टपरमाणूनाम् (स) नवपरमाणूनाम्
(ब) दशपरमाणूनाम् (द) पञ्चपरमाणूनाम्
१६४. कतीनां बालाग्राणां लिक्षा भवति?
(अ) अष्टानाम् (स) नवानाम्
(ब) सप्तानाम् (द) द्वादशानाम्
१६५. कति लिक्षानां यूका जायते?
(अ) पञ्चानाम् (स) सप्तानाम्
(ब) षण्णाम् (द) अष्टानाम्
१६६. यूकानां यवपरिमाणं भवति—
(अ) सप्तानाम् (स) नवानाम्
(ब) अष्टानाम् (द) पञ्चानाम्
१६७. अङ्गुलपरिमाणं कतीनां यवानां जायते?
(अ) अष्टानाम् (स) पञ्चानाम्
(ब) नवानाम् (द) षण्णाम्
१६८. श्रीरामस्य प्रतिमा कियदङ्गुलपरिमितं दीर्घं भवेत्?
(अ) विंशदुत्तरशताङ्गुलम् (स) अशीत्यङ्गुलम्
(ब) नवत्यङ्गुलम् (द) चतुरशीत्यङ्गुलपरिमितम्
१६९. अन्येषां समेषां मूर्तीनां दैर्घ्यं कियदङ्गुलात्मकं भवेत्?
(अ) अष्टोत्तरशताङ्गुलात्मकम् (स) षण्णवत्यङ्गुलात्मकम्
(ब) पञ्चनवत्यङ्गुलात्मकम् (द) षण्णवत्यङ्गुलात्मकम्
१७०. छिन्नवृक्षस्य पतनं शुभं भवति—
(अ) पूर्वे (स) वायव्यकोणे
(ब) ईशानकोणे (द) अग्निकोणे
१७१. मण्डपस्य कस्मिन् भागे पुष्पमाला कुर्यात्?
(अ) पूर्वभागे (स) पश्चिमभागे
(ब) दक्षिणभागे (द) उत्तरभागे
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६८४ बृहत्संहिता
१७२. पीता पताका कस्यां दिशि भवेत्?
(अ) पूर्वे (स) उत्तरे
(ब) ईशानकोणे (द) पश्चिमभागे
१७३. यार्चा शङ्कपहता सा तु प्रधानकुलनाशिनी ।
छिद्रेणोपहता या तु बहुदोषकरी मता ॥
कस्येदं पद्यम्?
(अ) कश्यपस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) नारदस्य
१७४. पूर्वस्यां दिशि कस्य कृते मन्त्रो जाप्यते?
(अ) वरुणस्य कृते (स) इन्द्रस्य कृते
(ब) यमस्य कृते (द) कुवेरस्य कृते
१७५. मन्त्रान् के जपन्ति?
(अ) क्षत्रियाः (स) शूद्राः
(ब) वैश्याः (द) ब्राह्मणाः
१७६. ब्राह्मणाः कस्य कृते मन्त्रान् जपन्ति?
(अ) स्वस्य कृते (स) अन्यस्य कृते
(ब) यजमानस्य कृते (द) समेषां कृते
१७७. कदा प्रतिष्ठा कर्तव्या?
(अ) उत्तरायणे (स) वसन्तर्त्तौ
(ब) दक्षिणायने (द) माघे
१७८. कति दन्त्याः गावः शुभाः भवन्ति?
(अ) दश दन्त्याः (स) पञ्च दन्त्याः
(ब) सप्त दन्त्याः (द) चतुर्दन्त्याः
१७९. आपादक्षारकपिलाः कृष्णपुष्यचिताश्च ये ।
मार्जारकपिलाक्षाश्च दुर्बला यूथघातिनः ॥
पङ्कादिवार्त्ताः पादानुद्धरन्तो व्रजन्ति ये ।
अधूर्वहा भवन्त्येते भाराध्वनि विगर्हिताः ॥
इति कस्योक्तिः?
(अ) कश्यपस्य (स) शौनकस्य
(ब) गौतमस्य (द) पराशरस्य
१८०. शुक्लराजिपरीक्षिप्ते यस्यान्तर्लोचने शुभे ।
मल्लिकाक्षो महाधन्यः स महाकृष्णतारकः ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६८५
इति कस्य वचनम्?
(अ) शालिहोत्रस्य (स) कश्यपस्य
(ब) पराशरस्य (द) शौनकस्य
१८१. विस्तीर्णवक्षो जघनो भारे याने च पूजितः ।
स्निग्धपिङ्गेक्षणश्वेतस्ताम्रशृङ्गो महानसः ।
स तु गौः पद्मको नाम गोसहस्रप्रवर्धनः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) गर्गस्य
(ब) कश्यपस्य (द) पराशरस्य
१८२. त्रयः पादाः पञ्च नखा अग्रगो दक्षिणस्तथा ।
षण्णखस्ताम्रनासो यस्ताम्रोष्ठः सिंहविक्रमः ॥
इति कस्य लक्षणम्?
(अ) गोर्लक्षणम् (स) गर्दभलक्षणम्
(ब) धेनोर्लक्षणम् (द) शूनो लक्षणम्
१८३. अखङ्गास्ताम्रवक्त्राश्च स्निग्धवर्णाश्च पूजिताः ।
दीनाश्चैव विवर्णाश्च विस्वराश्च विगर्हिताः ॥
कस्येदं लक्षणम्?
(अ) कपोतस्य (स) काकस्य
(ब) कुक्कुटस्य (द) दिवान्धस्य
१८४. कोमला सुस्वरा च कुक्कुटी किं ददाति?
(अ) लक्ष्मीम् (स) विजयम्
(ब) यशः (द) बलम्
१८५. शङ्खदर्भप्रतीकाशाश्छत्राभो रजतप्रभः ।
तथा वैदूर्यवर्णाभो यो भवेदष्टसर्षपः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) नारदस्य
(ब) शौनकस्य (द) कश्यपस्य
१८६. गोधामुखं त्रिकोणं च तथा मण्डलवर्धनम् ।
स्त्रीपुत्रमतिदं विन्द्यात्कूर्मं राष्ट्रविवर्धनम् ॥
इति कस्य लक्षणम्?
(अ) शूनः (स) कच्छपस्य
(ब) गोः (द) कपोतस्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६८६ बृहत्संहिता
१८७. कति दन्ताः छागाः शुभदाः?
(अ) नवदन्ताः (स) अष्टदन्ताः
(ब) दशदन्ताः (द) सप्तदन्ताः
१८८. कति दन्तयुक्ताः छात्राः गृहे त्याज्याः?
(अ) सप्तदन्ताः (स) पञ्चदन्ताः
(ब) एकादशदन्ताः (द) चतुर्दन्ताः
१८९. किंवर्णकाः छागाः शुभाः भवन्ति?
(अ) कृष्णाः (स) अर्धकृष्णाः
(ब) श्वेताः (द) अर्धपीताः
१९०. मन्दं सशब्दं चरति श्वेतः कृष्णाण्डसंयुतः।
मध्ये कृष्णेन पट्टेन युक्तो यः सोऽपि वृद्धिदः ॥
कस्येदं वचनम्?
(अ) शौनकस्य (स) कश्यपस्य
(ब) पराशरस्य (द) गर्गस्य
१९१. ऋष्यमूर्धा नीलपादः प्राग्भागे यश्च पाण्डुरः।
पश्चिमे नीलवर्णः स्यात्सोऽपि भर्तुर्विवृद्धिदः ॥
कस्येदं लक्षणम्?
(अ) कुक्कुटस्य (स) छागस्य
(ब) कुक्कुरस्य (द) कपोतस्य
१९२. कति छागाः लक्ष्मीसुताः?
(अ) चत्वारः (स) पञ्च
(ब) त्रयः (द) सप्त
१९३. तथा च वर्णनैकेन स्निग्धवर्णो भवेद्यदि।
स हन्याद्वर्णजान् दोषान् देहः सर्वत्र शस्यते ॥
कस्येदं वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) पराशरस्य
१९४. अश्वस्य कति ध्रुवावर्ताः भवन्ति?
(अ) दश (स) अष्टौ
(ब) नव (द) द्वादश
१९५. सन्दंशं मध्यमन्त्यं दशनयुगमधः सोत्तरं वर्षजाते
स्फीतं द्व्यब्दे कषायं पतितसमुदितं त्रिचतुष्पञ्चकेषु।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६८७
त्रींस्त्रीनेकैकमब्दानसितहरिसिताकाचमाक्षीकशङ्खा
छिद्रं चालच्युतिश्च प्रभवति तुरगे लक्षणं वर्षजानाम्॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) कश्यपस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) वररुचेः
१९६. कति जातयो भवन्ति गजस्य?
(अ) त्रयः (स) पञ्च
(ब) चत्वारः (द) षट्
१९७. ताम्रोष्ठतालुवदनाः कलविङ्कन्नेत्राः स्निग्धोन्नताग्रदशनाः पृथुलायतास्याः।
चापोन्नतायतनिगूढनिमग्नवंशास्तन्वेकरोमचितकूर्मसमानकुम्भाः ॥
इति कस्य लक्षणम्?
(अ) अश्वस्य (स) गर्दभस्य
(ब) गोः (द) गजस्य
१९८. अन्याभ्यधिकं यस्य विस्तारेण स्तनान्तरम्।
विकटः स च निर्दिष्टो दुर्गार्तिर्निन्दितो गजः॥
इति किदृग्गजस्य लक्षणम्?
(अ) विकटगजस्य (स) मत्कुणगजस्य
(ब) षण्डगजस्य (द) वामनगजस्य
१९९. पादैः समासैः सुस्निग्धैः सोष्णैः श्लिष्टैः सुशोभनैः।
उन्नतैः स्वेदरहितैः शिराहीनैश्र्च पार्थिवः॥
इति कुतः गृहीतम्?
(अ) रुद्रयामलात् (स) गर्गसंहितातः
(ब) डामरतन्त्रात् (द) समुद्रात्
२००. पद्मरक्तोत्पलनिभैः तथा क्षतजसन्निभैः।
नृपाः पादतलैर्ज्ञेया ये चान्ये सुखभागिनः॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) गर्गस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) पराशरस्य
२०१. 'सिंहतुल्या कटिर्यस्य स नरेन्द्रो न संशयः' इति कस्य वचनम्?
(अ) समुद्रस्य (स) वसिष्ठस्य
(ब) पराशरस्य (द) गर्गस्य
२०२. ग्रीवा च वर्तुला यस्य स नरो धनवान् स्मृतः।
कम्बूग्रीवा नरा ये तु राजानस्ते न संशयः॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
६८८ बृहत्संहिता
सुस्निग्धं मांसलं पृष्ठमभग्नं चाप्यरोमशम्।
सधनानां विपर्यस्तं निर्धनानां प्रकीर्तितम्॥
कस्य कथनमिदम्?
(अ) शौनकस्य (स) वसिष्ठस्य
(ब) गर्गस्य (द) समुद्रस्य
२०३. निःस्वेदमांसलाः कक्षाः सुगन्धाः रोमसङ्कुलाः।
धनिनां तु विजानीयान्निर्धनानामतोऽन्यथा॥
कस्योक्तिरियम्?
(अ) पराशरस्य (स) गर्गस्य
(ब) वशिष्ठस्य (द) समुद्रस्य
२०४. दीर्घायुषामङ्गुलयः कीदृशाः भवन्ति?
(अ) दीर्घाः (स) सूक्ष्माः
(ब) अवलिताः (द) चिपटाः
२०५. स्थूलाङ्गुलयः केषाम्?
(अ) सज्जनानाम् (स) सधनानाम्
(ब) निर्धनानाम् (द) पापीनाम्
२०६. कपिसदृशकराः के?
(अ) निर्धनाः (स) धनिनः
(ब) पापिनः (द) सधर्माः
२०७. व्याघ्रपाणयः पुरुषाः के भवन्ति?
(अ) पापिनः (स) सज्जनाः
(ब) धर्मिणः (द) विद्वांसः
१०८. निम्नकरतलाः नराः कीदृशाः भवन्ति?
(अ) निर्भीकाः (स) निर्धनाः
(ब) पितृवित्तेन विहीनाः (द) सदोषाः
२०९. सेनापतिः को भवति?
(अ) ताम्रवर्णनखी (स) सुनखी
(ब) कुनखी (द) वर्णहीननखी
२१०. पुत्रवान् को भवति?
(अ) दीर्घाङ्गुलिपर्वाणः (स) स्निग्धाङ्गुलयः
(ब) यवयुक्ताङ्गुष्ठः (द) स्थूलाङ्गुलयः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६८९
२११. रूक्षाः रेखाः केषां भवन्ति?
(अ) सधनानां (स) निर्धनानाम्
(ब) विदुषाम् (द) अल्पबुद्धीनाम्
२१२. नृपतेः मणिबन्धे कीदृशः रेखाः भवन्ति?
(अ) मणिबन्धोत्थितास्तिस्रो रेखा (स) चतस्रः रेखा
(ब) द्वे रेखे (द) पञ्च रेखाः
११३. मीनयुगाङ्कितपाणिः को भवति?
(अ) नित्यं सत्रप्रदः (स) धनी
(ब) विद्याभाक् (द) नृपतिः
२१४. ऐश्वर्यशाली को भवति?
(अ) स्वस्तिकरेखायुतः (स) कमलचिह्नयुतः
(ब) दीर्घरेखायुतः (द) रज्जुरेखी
२१५. सेनापतिः को भवति?
(अ) खड्गरेखी (स) धनुःरेखी
(ब) तोमररेखी (द) कुन्तरेखी
२१६. धार्मिकः को भवति?
(अ) वापीरेखी (स) सिंहासनरेखी
(ब) मन्दिररेखी (द) श्रीवृक्षरेखी
२१७. यज्ञयाजी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः ।
श्रीवत्समथवा पद्मं वज्रं चामरमेव च।
यस्य हस्ते तु दृश्येत स भवेत्पृथिवीपतिः ॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) समुद्रस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) कश्यपस्य
२१८. निर्मांसैश्चिबुकैर्दीर्घैर्निद्रव्याश्चाशुवाचिनः ।
समांसलैरर्थनोपेता बहुपुत्रसमावृताः ॥
कस्य वचनमिदम्?
(अ) वराहमिहिरस्य (स) कश्यपस्य
(ब) पराशरस्य (द) गर्गस्य
२१९. विम्बाधरोष्ठाः के भवन्ति?
(अ) राजानः (स) विद्वांसः
(ब) धनिनः (द) याज्ञिकाः
बृ० भ० द्वि०-४४
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६९० बृहत्संहिता
२२०. रक्तजिह्वा के भवन्ति?
(अ) योगिनः (स) भोगिनः
(ब) रोगिणः (द) रागिणः
२२१. कृष्णतालुर्नरो यस्तु स भवेत् कुलनाशनः ।
विकृतं स्फुटितं तालुर्यस्य तस्य न शोभनम् ॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) शौनकस्य (स) गर्गस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) समुद्रस्य
२२२. सौम्यञ्च संवृतं वक्त्रममलं यस्य देहिनः ।
महाराजो भवेन्नित्यं विपरीते तु निर्धनः ॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) समुद्रस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) पराशरस्य
२२३. स्त्रीमुखं निरपत्यानां मण्डलं शाठ्यसेविनाम् ।
दीर्घं मुखञ्च निःस्वानां भीरुवक्त्रा दुराशयाः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) समुद्रस्य
२२४. स्निग्धमस्फुटिताग्रं च सन्नतं श्मश्रु चेष्यते ।
रक्तैरल्पैस्तथा रूक्षैः श्मश्रुभिस्तस्कराः स्मृताः ॥
कस्येदं पद्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) समुद्रस्य
२२५. ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा नासा केषाम्?
(अ) दुर्भाग्यानाम् (स) सभाग्यानाम्
(ब) सुखयुक्तानाम् (द) निर्धनानाम्
२२६. सकृत्क्षुतं भोगवतां द्विर्धनाय चिरायुषे ।
चतुः स्याद्रोगनाशाय परमस्मात् तदीशजाः ॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) व्यासस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) नारदस्य
२२७. मन्त्रित्वं स्थूलदृशां श्यावाक्षाणां भवति सौभाग्यम् ।
दीना दृग्निःस्वानां स्निग्धा विपुलार्थभोगवताम् ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA