बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

( २१ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
सप्तमयुगान्तर्गतपञ्चसंवत्सरनामानि | दिवादृष्टशुक्रस्य विशेषफलम् १९४
फलानि च १७८ | कृत्तिकानक्षत्रभेदनाच्छुक्रफलम् १९४
अष्टमयुगान्तर्गतपञ्चसंवत्सरनामानि | रोहिणीशकटभेदनाच्छुक्रफलम् १९४
फलानि च १७९ | मृगशिर-आर्द्रयोर्भेदनाच्छुक्रफलम् १९५
नवमयुगान्तर्गतपञ्चसंवत्सरनामानि | पुनर्वसु-तिष्यभेदनाच्छुक्रफलम् १९५
फलानि च १८० | आश्लेषा-मघाभेदनाच्छुक्रफलम् १९६
दशमयुगान्तर्गतपञ्चसंवत्सरनामानि | पूर्वोत्तरफल्गुनीभेदनाच्छुक्रफलम् १९६
फलानि च १८० | हस्त-चित्राभेदनाच्छुक्रफलम् १९६
एकादशयुगान्तर्गतपञ्चसंवत्सर- | स्वाती-विशाखाभेदनाच्छुक्रफलम् १९७
नामानि फलानि च १८१ | अनुराधा-ज्येष्ठा-मूलभेदनाच्छुक्र-
द्वादशयुगान्तर्गतपञ्चसंवत्सरनामानि | फलम् १९७
फलानि च १८२ | पूर्वाषाढोत्तराषाढश्रवणधनिष्ठा-
द्वादशयुगान्तर्गतपञ्चमवर्षस्य नाम | भेदनाच्छुक्रफलम् १९७
फलञ्च १८२ | शतभिषकपूर्वभद्रपदभेदनाच्छुक्र-
बृहस्पतिबिम्बलक्षणं फलञ्च १८३ | फलम् १९८
| उत्तरभद्रपदारेवत्यश्विनीभरणी-
९. शुक्रचाराध्यायः | भेदनात् शुक्रफलम् १९८
मतान्तरेण शुक्रस्य नववीथयस्तासां | शुक्रस्य तिथिष्वस्तमयोदयफलम् १९९
नक्षत्राणि च १८४ | गुरुशुक्रयोरन्योन्यं सप्तमस्थयो-
स्वमतेन वीथीनां नक्षत्राणि १८५ | फलम् २००
वीथीनां मार्गप्रविभागम् १८५ | शुक्रस्याग्रवर्तिभिः सर्वैर्ग्रहैःफलानि २०१
मतान्तरेण मार्गकल्पना १८७ | शुक्रस्याग्रवर्तिशनिफलम् २०२
मतान्तरकथनप्रयोजनम् १८८ | शुक्रस्याग्रवर्तिभौमफलम् २०२
उत्तरादिवीथिस्थितशुक्रफलम् १८८ | शुक्रस्याग्रवर्तिगुरुफलम् २०३
वीथीनां विशेषफलानि १८९ | शुक्रस्याग्रवर्तिबुधफलम् २०३
शुक्रस्य षण्मण्डले प्रथममण्डलस्य | शुक्रवर्णलक्षणं फलञ्च २०३
लक्षणं फलञ्च १८९ |
द्वितीयमण्डलस्य लक्षणं फलञ्च १९० | १०. शनैश्चरचाराध्यायः
तृतीयमण्डलस्य लक्षणं फलञ्च १९१ | नक्षत्रस्थितिवशाच्छनैश्चरस्य
तूर्यमण्डलस्य लक्षणं फलञ्च १९१ | संक्षिप्तफलम् २०६
पञ्चममण्डलस्य लक्षणं फलञ्च १९२ | अश्विनी-भरणीस्थितशनिफलम् २०६
षष्ठमण्डलस्य लक्षणं फलञ्च १९२ | कृत्तिका-रोहिणीस्थितशनिफलम् २०७
षण्मण्डलानां विशेषफलम् १९३ | मृगशिर-आर्द्रास्थितशनिफलम् २०७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २२ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
पुनर्वसु-तिष्यस्थितशनिफलम् २०७ | द्वाविंशतिभूुपुत्रकेतुलक्षणं फलञ्च २२०
आश्लेषा-मघास्थितशनिफलम् २०८ | त्रिसंख्यकचन्द्रपुत्रकेतुलक्षणं
पूर्वफल्गुन्योत्तरफल्गुनीस्थित- | फलञ्च २२१
शनिफलम् २०८ | ब्रह्मदण्डाख्यकेतुलक्षणं फलञ्च २२१
हस्तस्थितशनिफलम् २०९ | एकोननवशतकेतुकथनम् २२१
चित्रा-स्वातीस्थितशनिफलम् २०९ | चतुरशीतिसंख्यकशुकपुत्र-
विशाखास्थितशनिफलम् २०९ | केतुलक्षणं फलञ्च २२२
अनुराधास्थितशनिफलम् २१० | षष्टिसंख्यकशनिपुत्रकेतुलक्षणं
ज्येष्ठा-मूलस्थितशनिफलम् २१० | फलञ्च २२२
पूर्वाषाढास्थितशनिफलम् २१० | पञ्चषष्टिसंख्यकगुरुपुत्रकेतुलक्षणं
उत्तराषाढास्थितशनिफलम् २११ | फलञ्च २२२
श्रवण-धनिष्ठास्थितशनिफलम् २११ | एकपञ्चाशद्बुधपुत्रकेतुलक्षणं
शतभिषकपूर्वभद्रपदोत्तरभद्रपदा- | फलञ्च २२३
स्थितशनिफलम् २११ | षष्टिसंख्यकभौमपुत्रकेतुलक्षणं
रेवतीस्थितशनिफलम् २१२ | फलञ्च २२३
विशाखास्थगुरोःकृत्तिकास्थशने- | त्रयस्त्रिंशद्राहुपुत्रकेतुलक्षणं फलञ्च २२४
स्तथाऽनयोरेकर्षगतयोः फलम् २१३ | विंशत्यधिकशतमग्निपुत्रकेतुलक्षणं
शनिवर्णस्वरूपं फलञ्च २१३ | फलञ्च २२४
११. केतुचाराध्यायः | सप्तसप्ततिवायुपुत्रकेतुलक्षणं
केतोरुदयास्तलक्षणम् २१५ | फलञ्च २२५
दिव्यवर्जितकेतुलक्षणम् २१५ | प्रजापति-ब्रह्मापुत्रकेतुलक्षणं फलञ्च २२५
दिव्यान्तरिक्षभौमकेतुलक्षणम् २१६ | द्वात्रिंशदरुणपुत्रकेतुलक्षणं फलञ्च २२६
मतान्तरेण केतुसंख्या २१६ | षण्णवतिकालपुत्रकेतुलक्षणं
स्वसिद्धान्तकथनम् २१६ | फलञ्च २२६
केतुदर्शनात्फलनिश्चयः २१७ | नवसंख्यकविदिकपुत्रकेतुलक्षणं
शुभकेतुलक्षणम् २१८ | फलञ्च २२६
अशुभकेतुलक्षणम् २१८ | दृष्टकेतोर्लक्षणं फलञ्च २२७
पञ्चविंशतिसूर्यपुत्रकेतुलक्षणं | अस्थिकेतोः शस्त्रकेतोश्च लक्षणं
फलञ्च २१९ | फलञ्च २२७
पञ्चविंशत्यग्निपुत्रकेतुलक्षणं | कपालकेतोर्लक्षणं फलञ्च २२८
फलञ्च २१९ | रौद्रकेतोर्लक्षणं फलञ्च २२८
पञ्चविंशतियमपुत्रकेतुलक्षणं | चलकेतोर्लक्षणं फलञ्च २२९
फलञ्च २२० | श्वेतकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३०
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

( २३ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
श्वेतलक्षणं फलञ्च २३१ | सप्तर्षीणां चारनक्षत्रानयनम् २५२
रश्मिकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३१ | सप्तर्षीणां नक्षत्रभोगप्रमाणकालं
ध्रुवकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३२ | नक्षत्रावस्थितिश्च २५३
कुमुदकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३३ | सप्तर्षीणां संस्थानलक्षणम् २५४
मणिकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३३ | सप्तर्षीणां शुभाशुभफलम् २५४
जलकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३४ | सप्तर्षीणां स्ववर्गकथनम् २५४
भवकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३४ | १४. नक्षत्रकूर्मविभागाध्यायः
पद्मकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३५ | नक्षत्राणां विभागकथनम् २५७
आवर्तकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३५ | मध्यदेशविभागकथनम् २५७
संवर्तकेतोर्लक्षणं फलञ्च २३५ | पूर्वदिक्स्थितदेशान् जनपदांश्च २५८
नक्षत्रस्पर्शधूपनत्वादशुभकेतूनाम- | आग्नेयदिक्स्थितदेशान् जनपदांश्च २५९
शुभफलम् २३६ | दक्षिणदिक्स्थितदेशान् जनपदांश्च २६०
केतोर्विशेषफलम् २३९ | नैर्ऋत्यदिक्स्थितदेशान् जनपदांश्च २६१
१२. अगस्त्यचाराध्यायः | पश्चिमदिक्स्थितदेशान् जनपदांश्च २६२
अगस्त्यमुनिवर्णनम् २४१ | वायव्यदिक्स्थितदेशान् जनपदांश्च २६२
समुद्रशोभावर्णनम् २४१ | उत्तरदिक्स्थितदेशान् जनपदांश्च २६३
प्रकारान्तरेण समुद्रवर्णनम् २४२ | ईशानदिक्स्थितदेशान् जनपदांश्च २६४
अगस्त्यप्रभाववर्णनम् २४३ | कृत्तिकादिनववर्गफलम् २६६
विन्ध्यवर्णनम् २४३ | १५. नक्षत्रव्यूहाध्यायः
अगस्त्योदयप्रभाववर्णनम् २४५ | कृत्तिकानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २६७
शरदृतुवर्णनम् २४५ | रोहिणीनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २६७
भूमिशोभावर्णनम् २४७ | मृगशिरनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २६७
अगस्त्यस्य प्राधान्यवर्णनम् २४७ | आर्द्रानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २६८
अगस्त्योदयलक्षणम् २४८ | पुनर्वसुनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २६८
अगस्त्यकृतेऽर्घदानलक्षणम् २४८ | पुष्यनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २६८
अर्घार्थं वस्तुवर्णनम् २४९ | आश्लेषानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २६९
अर्घस्य फलम् २४९ | मघानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २६९
अगस्त्यस्य वर्णानुसारिफलम् २५० | पूर्वफल्गुनीनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २६९
अगस्त्यस्योदयास्तमयलक्षणं | उत्तरफल्गुनीनक्षत्रगतपदार्थ-
शुभाशुभञ्च २५० | निरूपणम् २७०
१३. सप्तर्षिचाराध्यायः | हस्तनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७०
सप्तर्षीणां दिक्संस्थानलक्षणम् २५२ | चित्रानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७०
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २४ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः
स्वातीनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७१
विशाखानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७१
अनुराधानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७१
ज्येष्ठानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७१
मूलनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७२
पूर्वाषाढानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७२
उत्तराषाढानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७२
श्रवणनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७३
धनिष्ठानक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७३
शतभिषङ्नक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७३
पूर्वभद्रपदनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७४
उत्तरभद्रपदनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७४
रेवतीनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७४
अश्विनीनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७५
भरणीनक्षत्रगतपदार्थनिरूपणम् २७५
जातिनक्षत्राणि २७५
क्रूरग्रहप्रयोजनम् २७६
१६. ग्रहभक्तियोगाध्यायः
सूर्यस्य देशाः जनाः ग्रहाधिपतयश्च २७८
चन्द्रस्य देशाः जनाः ग्रहाधिपतयश्च २७९
भौमस्य देशाः जनाः ग्रहाधिपतयश्च २८०
बुधस्य देशाः जनाः ग्रहाधिपतयश्च २८२
गुरोर्देशाः जनाः ग्रहाधिपतयश्च २८४
शुक्रस्य देशाः जनाः ग्रहाधिपतयश्च २८५
शनेर्देशाः जनाः ग्रहाधिपतयश्च २८७
राहोर्देशाः जनाः ग्रहाधिपतयश्च २८८
केतोर्देशाः जनाः ग्रहाधिपतयश्च २८९
उपर्युक्तानां प्रयोजनम् २९०
१७. ग्रहयुद्धाध्यायः
उपोद्घातः २९३
युद्धकारणम् २९३
चतुष्प्रकारकयुद्धस्य फलम् २९५
विषयाः पृष्ठाङ्काः
ग्रहाणां यायिनागराक्रन्दसंज्ञा २९७
अत्र विशेषफलम् २९८
पराजितग्रहलक्षणम् २९८
विजयिग्रहलक्षणम् २९९
विजयिग्रहलक्षणे विशेषः २९९
भौमस्य सर्वग्रहविजितस्य फलम् ३००
बुधस्य सर्वग्रहविजितस्य फलम् ३००
जीवस्य सर्वग्रहविजितस्य फलम् ३०१
शुक्रस्य सर्वग्रहविजितस्य फलम् ३०२
सौरस्य सर्वग्रहविजितस्य फलम् ३०३
विशेषकथनम् ३०३
१८. राशिग्रहसमागमाध्यायः
चन्द्रमसो गतिलक्षणं फलञ्च ३०५
अङ्गारकस्योत्तरगते चन्द्रे फलम् ३०६
बुधस्योत्तरगते चन्द्रे फलम् ३०६
गुरोरुत्तरगते चन्द्रे फलम् ३०६
शुक्रस्योत्तरगते चन्द्रे फलम् ३०६
सौरस्योत्तरगते चन्द्रे फलम् ३०७
ग्रहाणामुत्तरगते चन्द्रे विशेषः ३०७
१९. ग्रहवर्षफलाध्यायः
सूर्यस्य वर्षफलम् ३०९
चन्द्रमसः वर्षफलम् ३१०
भौमस्य वर्षफलम् ३१२
बुधस्य वर्षफलम् ३१३
गुरोर्वर्षफलम् ३१५
शुक्रस्य वर्षफलम् ३१६
सौरस्य वर्षफलम् ३१८
वर्षफले विशेषः ३१९
२०. ग्रहशृङ्गाटकाध्यायः
ताराग्रहाणामुदयास्तवशादिक्फलम् ३२१
ताराग्रहाणां संस्थानप्रदर्शनम् ३२१
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २५ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
अन्तरिक्षप्रविभागेनाशुभं फलम् ३२२ | गर्भसम्भवे विशेषः ३३९
नक्षत्रस्थितग्रहाणां फलम् ३२२ | दृष्टान्तद्वारा विशेषकथनम् ३४०
योगषट्कस्य नामानि ३२२ | गर्भपुष्टिलक्षणम् ३४०
योगषट्कस्य लक्षणं फलञ्च ३२३ | २२. गर्भधारणाध्यायः
संवर्त-समागपयोगे मध्यमफलम् ३२४ | गर्भधारणलक्षणम् ३४१
२१. गर्भलक्षणाध्यायः | गर्भधारणे विशेषः ३४१
गर्भलक्षणकथनप्रयोजनम् ३२६ | २३. प्रवर्षणाध्यायः
गर्भलक्षणम् ३२६ | प्रवर्षणलक्षणम् ३४४
गर्भलक्षणज्ञदैववित्प्रशंसा ३२६ | जलप्रमाणम् ३४४
शास्त्रप्रशंसा ३२७ | वर्षणप्रमाणम् ३४५
गर्भलक्षणविषये परमत- | वर्षणप्रमाणे मतान्तरम् ३४५
स्वमतकथनम् ३२७ | नक्षत्रेषु वृष्टिप्रमाणम् ३४६
गर्भलक्षणविषये गर्गमतोप- | नक्षत्रवृष्टिप्रमाणे विशेषः ३४७
स्थापनम् ३२७ | २४. रोहिणीयोगाध्यायः
धृतगर्भस्य प्रसवकालज्ञानम् ३२८ | आगमप्रदर्शनम् ३४८
गर्भाणां विशेषलक्षणं | रोहिणीयोगविचारसमयः ३४८
कालनिर्देशञ्च ३२९ | रोहिणीयोगे विधानम् ३४९
मेघानां वायोश्च लक्षणम् ३३० | कलश-होमव्यवस्था ३४९
गर्भसम्भवलक्षणानि ३३१ | पताकया वायुपरीक्षा ३४९
ऋतुवशेन गर्भलक्षणम् ३३२ | वायुना शुभाशुभफलम् ३५१
गर्भसमये मेघानां लक्षणम् ३३४ | बीजाङ्कुरेण शुभाशुभफलम् ३५३
गर्भविनाशलक्षणम् ३३४ | रोहिणीयोगसमये शुभशकुनानि ३५४
गर्भलक्षणे विशेषः ३३५ | रोहिणीयोगे मेघवर्णनम् ३५६
गर्भकालिकनक्षत्रवशादधिक- | रोहिणीयोगे मेघस्थितिफलम् ३५६
वृष्टियोगः ३३६ | अशुभमेघलक्षणम् ३५७
गर्भकालिकनक्षत्रवशादधिक- | शुभमेघलक्षणम् ३५८
दिनवृष्टियोगः ३३६ | दिग्भागेन मेघफलानि ३५८
अधिकदिनवृष्टियोगे दिनसंख्या ३३७ | दिग्भागेन मेघोत्पातलक्षणानि
निमित्तवशाद्वृष्टियोग्यप्रदेशाः ३३८ | फलानि च ३५८
निमित्तयुतगर्भवशाज्जलपरिमाणम् ३३८ | चतुर्षु दिक्षु कुम्भस्थापनफलम् ३५९
गर्भकालिकनक्षत्रे विशेषवृष्टियोगः ३३९ | रोहिणीसह दक्षिणगतचन्द्र-
गर्भसम्भवस्य विशेषलक्षणम् ३३९ | समागमफलम् ३६०
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

( २६ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
रोहिणीसहोत्तरगतचन्द्र- | पूर्वदिक्स्थितवातफलम् ३७४
समागमफलम् ३६० | आग्नेयदिक्स्थितवातफलम् ३७५
रोहिण्याः शकटमध्यगते | दक्षिणदिक्स्थितवातफलम् ३७५
चन्द्रे फलम् ३६१ | नैर्ऋत्यदिक्स्थितवातफलम् ३७६
रोहिण्याः पश्चिमदिक्स्थे | पश्चिमदिक्स्थितवातफलम् ३७६
चन्द्रे फलम् ३६१ | वायव्यदिक्स्थितवातफलम् ३७७
रोहिण्याः पूर्वदिक्स्थे चन्द्रे फलम् ३६१ | उत्तरदिक्स्थितवातफलम् ३७७
रोहिण्या आग्नेयादिदिक्स्थे | भद्रपदायोगाकथनम् ३७८
चन्द्रे फलम् ३६२ | ईशानदिक्स्थितवातफलम् ३७८
योगतारोपतापे छादने च फलम् ३६२ |
पशुवशाच्छुभाशुभज्ञानम् ३६३ | २८. सद्योवर्षणाध्यायः
अदृश्यचन्द्रफलम् ३६४ | वर्षप्रश्ने चन्द्रस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८०
२५. स्वातीयोगाध्यायः | प्रश्नकर्तुश्चेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८१
स्वातीयोगे फलादेशं कालनिर्देशञ्च ३६५ | सूर्यकिरणस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८१
स्वातीयोगे अहोरात्रत्रिभागे | अन्यद्वर्षज्ञानम् ३८२
वृष्टिफलम् ३६५ | मार्जारचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८२
अपांवत्सनिकटस्थितचन्द्रफलम् ३६६ | अन्यद्वर्षज्ञानम् ३८३
स्वातीयोगस्य कालयोगम् ३६६ | पिपीलिकादिचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८३
२६. आषाढीयोगाध्यायः | कृकलासादिचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८३
आषाढीयोगे कर्तव्यम् ३६८ | पशुचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८४
तुलाभिमन्त्रणार्थमार्षमन्त्रम् ३६९ | श्वानचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८४
तुलालक्षणम् ३६९ | चन्द्रस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८४
द्रव्यप्रमाणेन वृष्टिपरिज्ञानम् ३७० | वल्ल्यादिना वर्षज्ञानम् ३८५
तुलालक्षणम् ३७१ | सान्ध्यमेघवर्णवशाद्वर्षज्ञानम् ३८५
तुलितद्रव्याणां शुभाशुभफलम् ३७१ | मेघस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८६
पापग्रहयोगेन शुभाशुभफलम् ३७२ | उदयास्तसमये इन्द्रधनुरादिस्थिति-
योगत्रयमध्ये रोहिणीयोगस्य | वशाद्वर्षज्ञानम् ३८६
वैशिष्ट्यम् ३७२ | आकाशवर्णादिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८७
दिक्ष्वष्टासु वातफलम् ३७३ | सूर्यकिरणवशाद्वर्षज्ञानम् ३८७
२७. वातचक्राध्यायः | ग्रहस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८७
आषाढपूर्णिमायमैशान्यां दिशि | ग्रहयोगे फलम् ३८९
स्थितस्य वातस्य फलम् ३७४ | ग्रहसञ्चारवशाद्वर्षज्ञानम् ३८९
| खद्योतद्वारा वृष्टिज्ञानम् ३८९
| शृगालद्वारा वृष्टिज्ञानम् ३९०
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २७ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
२९. कुसुमलताध्यायः | अभ्रतरुलक्षणं फलञ्च ४००
कुसुमलताध्यायप्रयोजनम् ३९१ | अभ्रवृक्षेणैव यियासोः शुभा-
केन वस्तुना कस्य वृद्धिः ३९१ | शुभज्ञानम् ४०१
यवादिधान्यवृद्धिकारणम् ३९१ | पुनरपि सन्ध्यालक्षणं फलञ्च ४०१
तिलमाषादिधान्यवृद्धिकारणम् ३९१ | षट्सु ऋतुषु सन्ध्यालक्षणं फलञ्च ४०२
कर्पासादिवृद्धिकारणम् ३९२ | मेघादिना सन्ध्यायाः फलम् ४०२
अतस्यादिवृद्धिकारणम् ३९२ | मेघवर्णेन सन्ध्याफलम् ४०३
हस्त्यादिवृद्धिकारणम् ३९२ | परिघवशेन सन्ध्यायाः शुभा-
सुवर्णादिवृद्धिकारणम् ३९३ | शुभफलम् ४०३
मौक्तिकादिवृद्धिकारणम् ३९३ | परिधिवशेन सन्ध्यायाः शुभा-
वणिजादिवृद्धिकारणम् ३९३ | शुभफलम् ४०३
मानवानां क्षेमादौ हेतुः ३९३ | सायङ्कालिकमेघलक्षणं फलञ्च ४०४
सुभिक्षादिज्ञानम् ३९३ | सन्ध्यायाः विशेषलक्षणं फलञ्च ४०४
इक्षुरादिवृद्धिकारणम् ३९४ | सन्ध्यालक्षणोक्तफलानां
वृक्षपत्रेभ्यो वृष्टिज्ञानम् ३९४ | फलकालनिर्णयः ४०६
| सन्ध्यालक्षणोक्तफलानां प्रदेशाः ४०६
३०. सन्ध्यालक्षणाध्यायः |
| ३१. दिग्दाहलक्षणाध्यायः
सन्ध्यालक्षणम् ३९५ | वर्णभेदेन दिग्दाहफलम् ४०८
फलकथने आधारभूतवस्तु ३९५ | दिग्दाहलक्षणं फलञ्च ४०८
मृगचेष्टया फलज्ञानम् ३९५ | सर्वासु दिक्षु दिग्दाहफलम् ४०८
अन्यच्च सन्ध्यालक्षणम् ३९६ | दिग्दाहस्य शुभलक्षणम् ४०९
सन्ध्याकाले वायोर्लक्षणं फलञ्च ३९६ |
अन्यच्च सन्ध्यालक्षणम् ३९७ | ३२. भूकम्पलक्षणाध्यायः
सान्ध्यसूर्यरश्मिलक्षणं फलञ्च ३९७ | भूकम्पलक्षणे मतभेदप्रदर्शनम् ४१०
सन्ध्याकाले सूर्यकिरणस्य | भूकम्पलक्षणे मतान्तराणि ४१०
विशेषलक्षणं फलञ्च ३९८ | भूकम्पलक्षणे पराशरादिमतानि ४११
अमोघसूर्यकिरणलक्षणं फलञ्च ३९८ | वायव्यकम्पलक्षणं पूर्वलिङ्गानि च ४१३
अन्यद्रश्मिलक्षणं फलञ्च ३९८ | आग्नेयमण्डललक्षणं
ताम्रादिवर्णयुतसूर्यकिरणानां | पूर्वलिङ्गानि च ४१५
फलानि ३९९ | इन्द्रमण्डललक्षणं पूर्वलिङ्गानि
सन्ध्याकालिकरजोलक्षणं फलञ्च ३९९ | फलानि च ४१६
दण्डलक्षणं फलञ्च ४०० | वरुणमण्डललक्षणं पूर्वलिङ्गानि
दण्डस्य विशेषफलम् ४०० | फलानि च ४१७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २८ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
मण्डलानां फलकालनियमाः ४१८ | परिवेषवर्णेन शुभाशुभफलम् ४३७
उल्काद्युत्पातानां फलनियमाः ४१९ | परिवेषेण वृष्टिज्ञानम् ४३७
वेलामण्डलवशेन कम्पानां | भयकृत्परिवेषलक्षणम् ४३७
निष्फलत्वम् ४२० | परिवेषद्वारा राज्ञो नाशकथनम् ४३८
वेलामण्डलवशेन कम्पोक्तफले | परिवेषवशात्सेनापत्यादिभयम् ४३८
विशेषः ४२० | परिवेषवशाद्वृष्ट्यादियोगाः ४३९
अनुक्तफलकालनियमाः ४२१ | परिवेषगतग्रहफलम् ४३९
मण्डलवशेन भूकम्पप्रदेशाः ४२२ | द्व्यादिग्रहेषु परिवेषमध्यगतेषु
भूकम्पे वृत्ते पुनः भूकम्पे सति | फलम् ४४०
फलकालनियमाः ४२२ | ताराग्रहाणां नक्षत्राणां वा
३३. उल्कालक्षणाध्यायः | पृथक्परिवेष्टानां फलम् ४४१
उल्कास्वरूपम् ४२४ | तिथिक्रमेण परिवेषफलम् ४४१
उल्काफलसमयनिर्णयः ४२४ | परिवेषरेखावशेन शुभाशुभफलम् ४४२
उल्काफलभागनिरूपणम् ४२५ | ३५. इन्द्रायुधलक्षणाध्यायः
अशनिलक्षणम् ४२५ | इन्द्रधनुःस्वरूपम् ४४४
विद्युल्लक्षणम् ४२५ | अन्याचार्यमतं शुभाशुभफलञ्च ४४४
धिष्ण्यालक्षणम् ४२६ | इन्द्रधनुषः वर्णपरत्वेन फलम् ४४४
तारालक्षणम् ४२६ | विदिकस्थितेन्द्रधनुःफलम् ४४६
उल्कालक्षणम् ४२६ | जलादाववस्थितेन्द्रधनुःफलम् ४४६
उल्काभेदाः ४२६ | दिग्वशेनेन्द्रधनुःफलम् ४४६
अन्यदप्युल्कालक्षणम् ४२८ | इन्द्रधनुर्द्वारा ब्राह्मणादीनाम-
उल्काहतनक्षत्रफलम् ४३० | शुभफलम् ४४७
उल्काहतदेवप्रतिमादिफलम् ४३१ | ३६. गन्धर्वनगरलक्षणाध्यायः
उल्कापातसमयभूतशब्दफलम् ४३२ | दिग्वशेन गन्धर्वनगरफलम् ४४९
पातसमये उल्कास्थितिफलम् ४३२ | उत्तरदिकस्थितगन्धर्वनगरफलम् ४४९
पातसमये उल्कागतिफलम् ४३३ | सर्वासु दिक्षु सततोत्थितगन्धर्व-
३४. परिवेषलक्षणाध्यायः | नगरफलम् ४४९
परिवेषस्वरूपप्रदर्शनम् ४३५ | श्वेतवर्णयुतदीप्तदिकस्थितगन्धर्व-
परिवेषाणां संज्ञा तेषामधिपतयश्च ४३५ | नगरफलम् ४५०
कुवेरकृतपरिवेषवर्णः ४३५ | पताकादिसमगन्धर्वनगरफलम् ४५०
वस्तुवशेन परिवेषस्य शुभफलम् ४३६ | ३७. प्रतिसूर्यलक्षणाध्यायः
अशुभपरिवेषलक्षणम् ४३६ | प्रतिसूर्यवर्णं शुभाशुभफलञ्च ४५२
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २९ )
विषया: पृष्ठङ्का: | विषया: पृष्ठङ्का:
पीतवर्णप्रतिसूर्यस्य शुभा- | कर्कट-सिंहयोर्द्रव्याणि ४६६
शुभफलम् ४५२ | कन्या-तुलयोर्द्रव्याणि ४६६
दक्षिणोत्तरदिक्स्थितप्रतिसूर्यस्य | वृश्चिक-धनुषोर्द्रव्याणि ४६७
शुभाशुभफलम् ४५२ | मकर-कुम्भयोर्द्रव्याणि ४६७
३८. रजोलक्षणाध्याय: | मीनराशेर्द्रव्याणि ४६७
रजोलक्षणेन राज्ञो नाश: ४५४ | राशिद्रव्याणां शुभाशुभफलम् ४६८
रज:प्रभवेन तद्विनाशे च फलम् ४५४ | राशिद्रव्ये विशेष: ४६९
घनौघरज:फलम् ४५४ | ४२. अर्घकाण्डाध्याय:
एकाधिकदिनरज:च्छन्नाकाशफलम् ४५४ | अर्घकाण्डप्रयोजनप्रदर्शनम् ४७१
रात्रिपर्यन्तरजोव्याप्ताकाशफलम् ४५४ | मेष-वृषस्थे सूर्ये करणीयम् ४७१
रज:समूहेन परचक्रागमयोग: ४५४ | मिथुनस्थे सूर्ये करणीयम् ४७२
त्रिरात्रिपर्यन्तरजोवर्षणफलम् ४५५ | कर्कटस्थे सूर्ये करणीयम् ४७२
केतूद्यानन्तरजोवर्षणफलम् ४५५ | सिंहस्थे सूर्ये करणीयम् ४७२
३९. निर्घातलक्षणाध्याय: | कन्यागते सूर्ये करणीयम् ४७३
निर्घातलक्षणम् ४५६ | तुलागते सूर्ये करणीयम् ४७३
वेलावशेन निर्घातलक्षणम् ४५६ | वृश्चिकगते सूर्ये करणीयम् ४७३
४०. सस्यजातकाध्याय: | धनुगते सूर्ये करणीयम् ४७३
आगमप्रदर्शनम् ४५९ | मकर-कुम्भगते सूर्ये करणीयम् ४७४
ग्रैष्मिकधान्यवृद्धियोग: ४५९ | मीनगते सूर्ये करणीयम् ४७४
ग्रहस्थित्या ग्रैष्मिकधान्यवृद्धियोग: ४६० | प्रतिराशिगते सूर्ये विशेष: ४७४
ग्रहस्थित्या ग्रैष्मिकधान्यनिष्पत्ति: ४६० | ४३. इन्द्रध्वजसम्पदाध्याय:
ग्रहस्थित्या धान्यनिष्पत्ति: ४६१ | इन्द्रध्वजोत्पत्तिप्रदर्शनम् ४७६
शारदधान्यस्थितिज्ञानप्रकार: ४६३ | देवानां कृते ब्रह्मण उपदेश: ४७६
रविचारवशेन ग्रैष्मिकधान्यस्य | देवैर्द्वारा नारायणस्तुति: ४७६
सामर्थ्यं महर्घताञ्च ४६३ | नारायणप्रदत्तध्वजस्वरूपम् ४७७
रविचारवशेन शारदधान्यस्य | इन्द्रद्वारा ध्वजस्योपयोग: ४७७
सामर्थ्यं महर्घताञ्च ४६४ | इन्द्रद्वारा चेदिपं प्रति दण्डप्रदानम् ४७८
४१. द्रव्यनिश्चयाध्याय: | इन्द्रप्रसादं ध्वजमाहात्म्यञ्च ४७८
आगमप्रदर्शनम् ४६५ | ध्वजविधानम् ४७९
मेषराशेर्द्रव्याणि ४६५ | इन्द्रध्वजाय वने शुभवृक्षकर्तनम् ४८०
वृष-मिथुनयोर्द्रव्याणि ४६५ | ध्वजाय शुभवृक्षा: ४८१
| शुभवृक्षवर्णनम् ४८१
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( ३० )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
वृक्षपूजामन्त्रः ४८१ | ४४. नीराजनाध्यायः
वृक्षपूजानन्तरं करणीयकृत्यम् ४८२ | नीराजनार्थं कालनियमप्रदर्शनम् ४९९
कर्तनात्पतितवृक्षस्य | नीराजनसमयः ४९९
शुभाशुभफलम् ४८२ | तोरणनिर्माणविधानम् ४९९
वृक्षपतनानन्तरं करणीयकृत्यम् ४८२ | शान्तिगृहलक्षणम् ५००
कर्तितवृक्षस्य यष्ट्यानयन- | अश्वादीनां दीक्षाविधानम् ५००
कालफलम् ४८२ | शान्तिविधिः ५००
यष्टिप्रवेशकालः ४८३ | अश्वानां प्रति कृत्यम् ५००
यष्टिप्रवेशसमये नगरस्थितिः ४८३ | सप्तदिनानन्तरकृत्यम् ५०१
नगरपताकावर्णफलम् ४८४ | सम्भाराणां लक्षणानि ५०२
नगरे यष्टिं प्रवेशमानायां | सम्भारनिर्माणानन्तरकरणीयकृत्यम् ५०३
शुभाशुभफलम् ४८४ | दैववित्कृत्यम् ५०३
यष्टिप्रवेशानन्तरकृत्यम् ४८४ | अश्वानां तोरणसमीपानयनम् ५०४
अग्नेः शुभाशुभानि चिह्नानि ४८५ | अश्वगजयोश्चेष्टितम् ५०४
अग्निशब्दफलम् ४८७ | नीराजनकरणप्रकारः ५०६
अन्यदप्यग्निलक्षणम् ४८७ | नीराजनानन्तरं राज्ञः गमनम् ५०७
अग्निलक्षणमन्यत्रापि चिन्त्यम् ४८७ | सैन्यचेष्टितम् ५०८
ध्वजोत्थापनविधिः ४८८ | ४५. खञ्जनकलक्षणाध्यायः
शक्रकुमारीणां लक्षणानि ४८८ | आगमप्रदर्शनम् ५१०
इन्द्रध्वजस्याभूषणम् ४८९ | चत्वारः खञ्जनकास्तेषां
आभूषणप्रदानक्रमः ४८९ | नामानि फलञ्च ५१०
पिटकपरिमाणम् ४९१ | स्वानवशेन खञ्जनकदर्शनफलम् ५११
पिटकैः पूरणसमयः ४९१ | खञ्जनकदर्शनस्याशुभस्थानम् ५१२
पिटकपूरणमन्त्राः ४९२ | खञ्जनकदर्शनस्य शुभाशुभफलम् ५१२
मन्त्रपाठसमयः ४९३ | खञ्जनकदर्शनेन राज्ञः शुभा-
ध्वजोत्थापनविधिः ४९३ | शुभफलम् ५१३
ध्वजोत्थापनक्रमः ४९४ | शास्त्रोपरि विश्वासप्रदर्शनम् ५१३
नृपद्वारा ध्वजोत्थापनविधिः ४९४ | अन्यच्छुभाशुभफलम् ५१३
ध्वजस्य शुभोत्थानम् ४९५ | खञ्जनकदृष्टे विधानम् ५१४
ध्वजोच्छ्रिते शुभाशुभफलम् ४९५ | अशुभखञ्जनके दृष्टे विधानम् ५१४
ध्वजविसर्जनविधिः ४९७ | फलपाकावधिः ५१४
इन्द्रध्वजपूजनकर्तुः प्रभावः ४९७ |
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( ३१ )
विषया: पृष्ठाङ्का: | विषया: पृष्ठाङ्का:
४६. उत्पाताध्याय: | पशुप्रसवसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं
आगमस्थवस्तुप्रदर्शनम् ५१६ | फलञ्च ५३२
उत्पातसम्भवे हेतु: ५१६ | प्रसवविकृतिजन्योत्पातशान्त्यर्थं
मतान्तरेण दिव्यान्तरिक्षभौमो- | गर्गोक्तविधि: ५३३
त्पातलक्षणं तच्छमनोपायाश्च ५१७ | चतुष्पदविकृतिजन्योत्पातलक्षणं
उत्पातानां कृते स्वमतप्रदर्शनम् ५१८ | फलञ्च ५३३
दैवोत्पातफलपाकस्थानम् ५१८ | चतुष्पदविकृतिजन्योत्पात-
उत्पातप्रदर्शनम् ५१९ | शान्तिविधि: ५३४
विकृतवस्तुद्वारा उत्पातफल- | वायव्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५३५
प्रदर्शनम् ५१९ | वाद्यसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३५
उक्तोत्पातशान्तिविधि: ५२१ | तूर्यनादसम्बन्ध्युत्पात-
शान्तिकालप्रमाणं शान्तिप्रभावञ्च ५२१ | लक्षणं फलञ्च ५३५
अन्योत्पाता: ५२२ | गृहसम्भारसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं
अन्योत्पातलक्षणानि फलानि च ५२२ | फलञ्च ५३५
अन्योत्पातानां शान्तिविधि: ५२४ | वायव्याद्युत्पातशान्तिविधि: ५३६
वृक्षविकृतिजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५२५ | पशुपक्ष्यादिजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५३६
वृक्षविकृतिजन्योत्पातशान्तिविधि: ५२६ | श्वानादिपशुजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५३८
सस्यविकृतिजोत्पातलक्षणं फलञ्च ५२७ | पशुपक्ष्यादिजन्योत्पातशान्तिविधि: ५३८
सस्यविकृतिजन्योत्पातशान्तिविधि: ५२८ | इन्द्रध्वजसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३९
वृष्टिसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५२८ | तैजसादिजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५३९
ऋतुसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५२८ | राज्ञो व्यवहारेण देशनाश: ५३९
वर्षर्तुरतिरिक्तवृष्टिसम्बन्ध्युत्पात- | बालचेष्टाजन्योत्पातफलम् ५३९
लक्षणं फलञ्च ५२९ | गृहपतिचित्रजन्योत्पातलक्षणं
छायासम्बन्धीन्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३० | फलञ्च ५४०
इन्द्रधनु:सम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३० | गृहविकृतिजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५४०
उपर्युक्तोत्पातशान्तिप्रकार: ५३० | राक्षसदर्शनफलम् ५४०
सरित्सम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३१ | .शक्रध्वजेन्द्राद्युत्पातशान्तिविधि: ५४१
कूपसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३१ | फलरहितोत्पातकाल: ५४१
हृदसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३१ | सर्वर्तुस्वभावजन्योत्पाता: ५४१
जलविकृतिजन्योत्पातशान्तिप्रकार: ५३२ | वसन्तौ स्वाभाविकोत्पाता: ५४१
प्रसवविकृतिजन्योत्पातलक्षणं | ग्रीष्मतौ स्वाभाविकोत्पाता: ५४२
फलञ्च ५३२ | वर्षर्तौ स्वाभाविकोत्पाता: ५४२
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( ३२ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
शरदृतौ स्वाभाविकोत्पाताः ५४३ | पुष्यस्नानस्थानम् ५५९
हेमन्तर्तौ स्वाभाविकोत्पाताः ५४३ | भूलक्षणम् ५६३
शिशिरर्तौ स्वाभाविकोत्पाताः ५४४ | भूमौ विधानम् ५६३
सर्वर्तुस्वभावजन्योत्पाते विशेषः ५४४ | भूमौ देवावाहनमन्त्रः ५६४
सत्यवक्तारो लोकाः ५४५ | आवाहितदेवानां प्रति कृत्यम् ५६४
सत्यभाषणे हेतुः ५४५ | विविधस्थानकल्पनं नागादीनां
उत्पातशास्त्रज्ञस्य प्रभावः ५४५ | स्थापनञ्च ५६५
| स्थापितदेवानां पूजाविधिः ५६७
४७. मयूरचित्रकाध्यायः | देवपूजोत्तरकृत्यम् ५६८
मयूरचित्रकलेखने कारणप्रदर्शनम् ५४७ | पुष्यस्नाने द्रव्याणि ५६९
ग्रहचारोक्तफलम् ५४८ | पुष्यनक्षत्रगतचन्द्रसमये वेद्यामुपरि
शुक्र-गुरुसञ्चारोक्तफलानि ५४८ | राजद्वारा चर्मस्थापनम् ५७१
चन्द्रादिसञ्चारोक्तफलानि ५४८ | भद्रासनस्थापनम् ५७१
ग्रहनक्षत्रबिम्बोक्तफलम् ५५० | भद्रासनोपरि नृपोपवेशनम् ५७२
द्व्यादिसंख्यकचन्द्रसूर्यदर्शनफलम् ५५० | राज्ञः स्वरूपम् ५७२
केतुसञ्चारफलम् ५५१ | पुरोहितेन घृतपूर्णकलशेन राज्ञोऽ-
शनिसञ्चारफलम् ५५१ | भिषेचनम् ५७२
शनिमङ्गलकेतुभिर्वा रोहिणीशकट- | कलशप्रमाणम् ५७३
भेदने फलम् ५५२ | अभिषेकार्थं गर्गपठितमन्त्राः ५७३
केतूदयफलम् ५५२ | अन्यमन्त्रेण पुनरभिषेचनम् ५७३
चन्द्रचारोक्तफलम् ५५२ | अभिषेचनमन्त्राः ५७४
परिघादिलक्षणम् ५५४ | अभिषेकानन्तरमभिमन्त्रिवस्त्रधारणम् ५७६
सन्ध्यालक्षणं तत्समये बिम्बा- | नृपेणाभीष्टदेवपूजनम् ५७७
नुसारि फलञ्च ५५४ | नृपेणाभूषणधारणम् ५७७
वृष्टिज्ञानप्रकारः ५५५ | द्वितीयवेद्यामुपस्थाय नृपेण
अर्कचारोक्तफलम् ५५५ | चर्मधारणम् ५७७
पक्षिगतिवशाद्राज्ञः शकुनविचारः ५५५ | पुरोधसा अग्नावाहुतिदानम् ५७८
रविबिम्बवशाद्राज्ञः शकुनविचारः ५५६ | दैवज्ञकृतदेवविसर्जनम् ५७८
सन्ध्यावशाद्दैशिकशुभाशुभफलम् ५५६ | राजकृतदैवज्ञादिपूजनम् ५७८
स्वदक्षताप्रदर्शनम् ५५६ | बन्दिमोचनम् ५७९
| पुष्यस्नानमाहात्म्यम् ५७९
४८. पुष्यस्नानाध्यायः | पुष्यस्नानीयोऽन्यो कालः ५८०
आगमप्रदर्शनम् ५५८ | पुष्यस्नानफलम् ५८०
पुष्यस्नानविधिः ५५९ |
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( ३३ )
विषया: पृष्ठाङ्का: | विषया: पृष्ठाङ्का:
अन्यत्पुष्यस्नानमाहात्म्यम् ५८० | पृच्छाकरणकदिक्काललक्षणम् ५९७
४९. पट्टलक्षणाध्याय: | प्रश्नकालिकशुभाशुभलक्षणम् ५९८
पट्टलक्षणव्याख्याने आगमप्रदर्शनम् ५८२ | पुरुषसंज्ञकान्यङ्गानि ५९८
पट्टप्रमाणं फलञ्च ५८२ | स्त्रीसंज्ञकान्यङ्गानि ५९९
पट्टेन शुभाशुभफलम् ५८३ | नपुंसकसंज्ञकान्यङ्गानि ५९९
पट्टेऽशुभलक्षणदृष्टे सति | पृथक्पृथगङ्गस्पर्शफलम् ६००
करणीयकृत्यम् ५८४ | वक्षःस्थलाद्यङ्गस्पर्शफलम् ६००
५०. खड्गलक्षणाध्याय: | प्रश्नसमये पिप्पल्यादिदर्शनफलम् ६०२
खड्गप्रमाणं व्रणानां शुभा- | प्रश्नसमये न्यग्रोधादिधारणफलम् ६०२
शुभफलञ्च ५८५ | प्रश्नकाले धान्यपूर्णपात्रदर्शनफलम् ६०३
व्रणानामाकृतिलक्षणम् ५८५ | प्रश्नकाले पश्वादिदर्शनफलम् ६०३
व्रणानामशुभलक्षणम् ५८५ | वृद्धश्रावकादि(कापालिक)-
खड्गलक्षणम् ५८६ | दर्शनफलम् ६०४
खड्गचेष्टितं फलञ्च ५८६ | बौद्धादिदर्शनफलम् ६०४
खड्गविषये उपदेशा: ५८६ | तापसादिदर्शनफलम् ६०४
खड्गस्यान्यलक्षणानि ५८७ | प्रष्टुः शब्दद्वारा प्रष्टव्यज्ञानम् ६०५
खड्गमुष्टिदर्शनेन व्रणज्ञानम् ५८८ | अङ्गस्पर्शनेन चौरज्ञानम् ६०६
व्रणज्ञानोपाय: ५८८ | जठरादिस्पर्शनेन चौरज्ञानम् ६०६
खड्गे व्रणज्ञानप्रकार: ५८८ | अपहृतस्य लाभज्ञानम् ६०६
व्रणानां फलानि ५९० | पीडार्तानां मरणज्ञानम् ६०७
षट्प्रभृत्यङ्गुलपरिमितव्रणफलम् ५९० | प्रश्नकर्तृभोजनज्ञानम् ६०८
चतुर्दशाद्यङ्गुलपरिमितव्रणफलम् ५९१ | गर्भिण्या जन्मज्ञानम् ६१०
द्वाविंशत्प्रभृतित्रिंशदङ्गुलपरिमित- | गर्भचिन्ताज्ञानम् ६१०
व्रणफलम् ५९१ | गर्भस्य गर्भपातस्य च ज्ञानम् ६११
त्रिंशदङ्गुलात्परतः परिमित- | गर्भग्रहणकालज्ञानम् ६११
व्रणफलम् ५९१ | अङ्गस्पर्शनेन सन्ततिसंख्याज्ञानम् ६१२
खड्गगन्धलक्षणं फलञ्च ५९२ | सन्तानोत्पत्तौ नक्षत्रज्ञानम् ६१३
शस्त्रपानप्रकार: ५९३ | उपसंहारः ६१४
५१. अङ्गविद्याध्याय: | ५२. पिटकलक्षणाध्याय:
अङ्गविद्याकथने प्रयोजनप्रदर्शनम् ५९५ | ब्राह्मणादिवर्णानां पिटकलक्षणम् ६१५
पृच्छाकरणीयानि स्थानानि ५९६ | विशेषेण पिटकफलम् ६१५
पृच्छाकरणीयान्यशुभस्थानानि ५९६ | पिटकविशेषे फलम् ६१८
| अन्यपिटके फलनिर्देशः ६१९
बृ० सं० भू०-३
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

The text on this page is extremely faded/washed out (showing only faint bleed-through/ghost print from the reverse side of the leaf) and is illegible for reliable transcription, except for the digitization footer at the bottom:

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वराहमिहिरकृता
बृहत्संहिता
( पूर्वाद्धा )
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

॥ श्रीः ॥
वराहमिहिरकृता
बृहत्संहिता
‘भट्टोत्पलविवृति’समन्वित‘विमला’हिन्दीव्याख्यायुता
अथ शास्त्रोपनयनाध्यायः
जयति जगतः प्रसूतिर्विश्वात्मा सहजभूषणं नभसः ।
द्रुतकनकसदृशदशशतमयूखमालार्चितः सविता ॥१॥
❁ विमला ❁
संसार की उत्पत्ति का कारण—‘अग्नौ हुताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। आदित्या-
ज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः।।’ ( मनु )। विश्व की आत्मा—‘सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च’
( श्रुति )। आकाश का स्वाभाविक आभूषण और द्रवित सुवर्ण के समान अनेक किरणों
से शोभायमान श्री सूर्य भगवान् सर्वोत्कृष्टता से वर्तमान हैं।।१।।
❁ भट्टोत्पलविवृति ❁
ब्रह्माजशङ्कररवीन्दुकुजज्ञजीवशुक्रार्कपुत्रगणनाथगुरून प्रणम्य।
यः संग्रहोऽर्कवरलाभविवृद्धबुद्धेरावन्तिकस्य तमहं विवृणोमि कृत्स्नम्।।१।।
यच्छास्त्रं सविता चकार विपुलैः स्कन्धैस्त्रिभिर्ज्योतिषं
तस्योच्छित्तिभयात् पुनः कलियुगे संसृत्य यो भूतलम्।
भूयः स्वल्पतरं वराहमिहिरव्याजेन सर्वं व्यधा-
दित्यं यं प्रवदन्ति मोक्षकुशलास्तस्मै नमो भास्वते।।२।।
वराहमिहिरोदधौ सुबहुभेदतोयाकुले
ग्रहर्क्षगणयादसि प्रचुरयोगरत्नोज्ज्वले।
भ्रमन्ति परितो यतो लघुधियोऽर्थलुब्धास्ततः
करोमि विवृतिप्लवं निजधियाऽहमत्रोत्पलः।।३।।
कानीह शास्त्रे सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि भवन्तीत्युच्यते—वाच्यवाचकलक्षणः
सम्बन्धः। वाच्योऽर्थो वाचकः शब्दः। अथवापायोपेयलक्षणः सम्बन्धः। उपायस्त्विदं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२ बृहत्संहिता
शास्त्रमुपेयं ज्ञानम्। अथवा आब्रह्मादिविनिःसृतं वेदाङ्गममिति सम्बन्धः। अनेन शास्त्रेण च
यद्ग्रहनक्षत्रोत्थानां शुभाशुभानां दिव्वान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां फलज्ञानं तदभिधेयम्।
जगतः शुभाशुभकथनं प्रयोजनं सम्यग्ज्ञानान्मोक्षावाप्तिरिति च प्रयोजनम्। किमेभिरुक्तै-
रित्यत्रोच्यते—श्रोतॄणां सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनकथनाच्छास्त्रविषये श्रद्धा जायत इति। तथा
चोक्तमत्रार्थे—
सिद्धिः श्रोतॄप्रभृतीनां सम्बन्धकथनाद्यतः।
तस्मात् सर्वेषु शास्त्रेषु सम्बन्धः पूर्वमुच्यते।।
किमेवात्राभिधेयं स्यादिति पृष्टस्तु केनचित्।
यदि न प्रोच्यते तस्मै फलशून्यं तु तद्भवेत्।।
सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित्।
यावत्प्रयोजनं नोक्तं तावत्तत्केन गृह्यते।।
तस्मात् सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि। कस्याऽस्मिन् शास्त्रेऽधिकार इत्युच्यते—
द्विजस्यैव। यतस्तेन षडङ्गो वेदोऽध्येतव्यो ज्ञातव्यश्च। कानि तान्यङ्गानीत्युच्यते—
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं गतिः।
छन्दसां लक्षणं चैव षडङ्गो वेद उच्यते।।
सतामयमाचारो यच्छास्त्रप्रारम्भेष्वभिमतदेवतानमस्कारं कुर्वन्ति। तदयमप्यावन्तिकाचार्य-
मगधद्विजवराहमिहिरोऽर्कलब्धवरप्रसादो ज्योतिःशास्त्रसंग्रहकृद् गणितस्कन्धहोरास्कन्धौ
संक्षिप्तौ कृत्वा संहितास्कन्धं संक्षिप्तं चिकीर्षुरशेषविघ्नोपशान्तये भगवन्तं तत्प्रधानं सूर्य-
मादावेव प्रणनाम—जयतीति।
भगवान् सविता श्रीसूर्यो जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते। कीदृशः ? जगतः प्रसूतिः।
प्रसूयते उत्पद्यतेऽस्माज्जगदिति जगतः प्रसूतिः। यतस्तद्वशाद् वृष्टेः सम्भवस्ततोऽन्नं
ततः प्रजा इति। तथा च भगवान्मनुः—
अग्नौ हुताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजा।। इति।
विश्वात्मा विश्वस्य जङ्गमस्य स्थावररूपस्य चात्मा प्राणरूपेण हृदयान्तरस्थितः।
तथा च श्रुतिः—'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चे'ति।
जगतो जङ्गमस्य तस्थुषः स्थावरस्य सूर्य एवात्मा। सहजभूषणं नभसः। नभस आका-
शस्य सहजभूषणमकृत्रिममलङ्करणम्। यतो दृश्याकाशभागस्थेऽर्के सुतरां तस्य विराजनात्
सहजं भूषणम्। द्रुतकनकसदृशेति। द्रुतं गलितं कनकं सुवर्णं द्रुतकनकस्य सदृशास्तत्तुल्या
दशशतसंख्या ये मयूखाः किरणास्तेषां या माला प्रचयस्तयार्चितो व्याप्त इति। एवमिष्ट-
देवतासङ्कीर्तनात् कायवाङ्मनोभिः प्राधान्याद्धर्मः, धर्मेण चाधर्मनिवृत्तिः, तन्निवृत्तौ विघ्नो-
पशमस्तदुपशमादविघ्नेन शास्त्रपरिसमाप्तिरिति ।।१।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शास्त्रोपनयनाध्यायः ३
नन्वन्येषु ज्योतिःशास्त्रेषु सत्सु किमिदं प्रारब्धमिति पौनरुक्त्यपरिहारार्थमाह—
प्रथममुनिकथितमवितथमवलोक्य ग्रन्थविस्तरस्यार्थम् ।
नातिलघुविपुलरचनाभिरुद्यतः स्पष्टमभिधातुम् ॥२॥
प्रथम मुनि ( ब्रह्माजी ) द्वारा कहे गये विस्तृत ग्रन्थ का सत्य अर्थ देख कर उसको ही
संक्षेप और विस्तार से रहित रचना के द्वारा स्पष्ट रूप से कहने के लिए प्रस्तुत हुआ हूँ॥२॥
मननाद् ज्ञानान्मुनिः। प्रथमश्चासौ मुनिश्च प्रथममुनिर्ब्रह्मा, तेन यत्कथितमुक्तमवितथं
सत्यरूपं विस्तरग्रन्थमतिविस्तीर्णशास्त्रं तस्य ग्रन्थविस्तरस्यार्थमभिधेयमवलोक्य विचार्याहं
नातिलघ्वीभिः स्वल्पाभिर्न चातिविपुलाभिर्विस्तीर्णाभी रचनाभिर्वाच्यपदसन्निवेशैर्मध्यरचनाभिः
स्पष्टं स्फुटतरमभिधातुं वक्तुं समुद्यतः प्रवृत्त इति। यतः संक्षिप्तस्य ग्रन्थस्य ग्रहणधारणे
सुखम्। तथा च हस्तिवैद्यककारो वीरसोमः—
समासोक्तस्य शास्त्रस्य सुखं ग्रहणधारणे।। इति।।२।।
अधुना मुनिविरचितस्य स्वरचितस्य च शास्त्रस्य साम्यमाह—
मुनिविरचितमिदमिति यच्चिरन्तनं साधु न मनुजग्रथितम् ।
तुल्येऽर्थेऽक्षरभेदादमन्त्रके का विशेषोक्तिः ॥३॥
जो प्राचीन मुनि के द्वारा विरचित है, वही यथार्थ है; मनुष्य का लिखा हुआ नहीं—
ऐसा कहना भी ठीक नहीं है; यतः मन्त्रात्मक से भिन्न शास्त्र में अर्थ की तुल्यता रहने के
कारण केवल अक्षरमात्र का भेद रहने पर क्या विशेषता हो सकती है? अर्थात् कुछ भी
नहीं।।३।।
इदं यच्छास्त्रं मुनिभिर्ब्रह्मादिभिर्विरचितं निबद्धं तत्साधु श्रेष्ठमिति। इतिशब्दो निश्चयार्थे।
मुनीनामतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षदविशिष्टमाविर्भूतप्रकाशत्वात्। यतस्तच्चिरन्तनं मुनिभिः
प्रागेव विरचितं तेन साधु न मनुजग्रथितं मनुष्यरचितत्वान्न साधु साम्प्रतं रचितत्वान्न
शोभनमिति। एवमाशङ्क्याह—तुल्येऽर्थेऽक्षरभेदादमन्त्रक इति। तुल्ये सदृशेऽर्थेऽभि-
धेयेऽक्षराणां वर्णानां भेदादन्यत्वात्। तत्रामन्त्रक इति मन्त्रवर्जिते का विशेषोक्तिः किं विशेष-
वचनम्। एतदुक्तं भवति—मुनिकृतान्येव शास्त्राणि दृष्ट्वा तदर्थ एव नात्यल्पैर्नातिबहुभिः
पदसन्निवेशैरुच्यत इत्यक्षराणां मात्राभेदो नार्थानाम्। मन्त्रार्थो वेदार्थोऽन्यैः शब्दैस्तदर्थ-
प्रतिपादकैर्र्निबद्धो वेदवत्कार्यकरो न भवतीत्यत उक्तममन्त्रक इति।।३।।
अधुना मुनिकृतानां महत्त्वं च स्वशास्त्रस्य चाल्पत्वं प्रदर्शयितुमाह—
क्षितितनयदिवसवारो न शुभकृदिति पितामहप्रोक्ते ।
कुजदिनमनिष्टमिति वा कोऽत्र विशेषो नृदिव्यकृतेः ॥४॥
जैसे ब्रह्माजी द्वारा रचित ग्रन्थ में 'क्षितितनयदिवसवारो न शुभकृत्' और मनुष्यकृत
ग्रन्थ में 'कुजदिनमनिष्टम्' ऐसा लिखा है। इसमें मात्र पाठभेद के अतिरिक्त मनुष्यकृत से
मुनिकृत में क्या विशेषता है? अर्थात् कुछ भी नहीं।।४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४ बृहत्संहिता
क्षितितनयस्याङ्गारकस्य दिवसः वारः। दिवसे वारो दिवसवारः। पितामहप्रोक्ते
कमलजकथिते शास्त्रे न शुभकृदित्युक्तिः। न शुभं फलं करोतीति न शुभकृत्। भौमवारः
सर्वकर्मणामशुभकृदिति कमलजकथिते शास्त्र उक्तिः। मदीये पुनः कुजदिनमनिष्टम्।
‘कु’शब्देन भूरित्युच्यते; ततो जातः कुजस्तस्य दिनं वारस्तच्चानिष्टमशोभनं सर्वकर्मणा-
मित्यक्तिः। तस्मान्नृकृतेर्मनुष्यरचितस्य शास्त्रस्य दिव्यकृतेर्देवरचितस्यार्थस्यात्रास्मिन्नर्थे
को विशेषः किमन्तरमिति भवन्त एव विचारयन्तु। अनेनर्षिकृतानां महत्त्वं स्वशास्त्रस्य
संक्षिप्तत्वं प्रकाशितं भवतीति। अथवा नृदिव्यकृते इति पाठे नृकृते दिव्यकृतेऽत्रास्मिन्
शास्त्रे को विशेष इति॥४॥
एवं स्वग्रन्थकरणे निर्दोषतां संस्थाप्य सकलमुनिनिबद्धशास्त्रसंग्रहकरणहेतुं दर्श-
यितुमाह—
आब्रह्मादिविनिःसृतमालोक्य ग्रन्थविस्तरं क्रमशः।
क्रियमाणकमेवैतत् समासतोऽतो ममोत्साहः ॥५॥
ब्रह्मा आदि मुनियों के द्वारा कहे गये शास्त्रों में अतिविस्तार देखकर क्रम से संक्षेप में
इस शास्त्र को बनाने के लिये यह मेरा उत्साह है॥५॥
ब्रह्मादिभ्यो यद्विनिःसृतं निर्गतं ग्रन्थविस्तरं विस्तीर्णशास्त्रं तच्चालोक्य दृष्ट्वा।
अथवा तस्माद् ग्रन्थविस्तरादालक्ष्य क्रमशः क्रमेण समासतः संक्षेपेणैतच्छास्त्रं क्रियमाणम्।
एवशब्दो निश्चयार्थे। मुनिभिः पारम्पर्येण संक्षिप्तीकृतमहमपि संक्षिप्तीकरोम्यतोऽस्माद्धेतो-
र्ममोत्साहः शृङ्गार इति। तथा च भगवान् गर्गः—
स्वयं स्वयम्भुवा सृष्टं चक्षुर्भूतं द्विजन्मनाम्।
वेदाङ्गं ज्योतिषं ब्रह्मपरं यज्ञहितावहम्॥
मया स्वयम्भुवः प्राप्तं क्रियाकालप्रसाधनम्।
वेदानामुत्तमं शास्त्रं त्रैलोक्यहितकारकम्॥
मत्तश्चान्यानृषीन् प्राप्तं पारम्पर्येण पुष्कलम्।
तैस्तदा स्रष्टृभिर्भूयो ग्रन्थैः स्वैः स्वैरुदाहृतम्॥ इति॥५॥
अस्मिन् शास्त्रे जगतः शुभाशुभकथनं तात्पर्यं तस्य च जगतः कुत उत्पत्तिरस्त्येत-
त्प्रदर्शयितुमाह—
आसीत्तमः किलेदं तत्रापां तैजसेऽभवद्धैमे।
स्वभूश्शकले ब्रह्मा विश्वकृदण्डेऽर्कशशिनयनः ॥६॥
यह सम्पूर्ण जगत् पहले अन्धकारमय था। वहाँ अन्धकार के विषयभूत जल में
तेजोमय एक सुवर्ण का अण्ड उत्पन्न हुआ। उसके दो टुकड़े स्वर्ग और पृथ्वीरूप हुये। इन
टुकड़ों में से सूर्य-चन्द्ररूप दो नेत्र वाले ब्रह्माजी उत्पन्न हुये॥६॥
किलशब्दोऽत्रागमप्रदर्शनार्थः। इदं जगत्किल तम आसीत्। अन्धकारमभूत् तस्मिं-