बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

264 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXX, Sl. 17-20.
Sloka 16.—The collection of Sun-beams, clouds and
wind, taking the form of a staff is called a Danda or rod.
If the Danda is seen in the intermediate directions,
misery will befall the kings, while, in the cardinal direc-
tions, it forebodes evil to Brahmins, Kshatriyas, etc.,
respectively.
शस्त्रभयातङ्ककरो दृष्टः प्राच्याद्यसन्धिषु दिनस्य ।
शुक्लाद्यो विप्रादीन् यदभिमुखस्तां निहन्ति दिशम् ॥१७॥
Sloka 17.—The Rod observed at dawn, noon and
twilight produces danger from weapons (war) and
diseases; while the same with white, red, yellow and
dark colours destroys the four classes in order. Also, it
destroys the particular direction which it faces.
That part of the Rod which is near the Sun is called its
bottom and the other end is its face.
दधिसदृशाग्रो नीलो भानुच्छादी खमध्यगोऽभ्रतरुः ।
पीतच्छुरिताश्च घना घनमूला भूरिवृष्टिकराः ॥१८॥
Sloka 18.—Blue and tree-shaped clouds, which
being situated at the zenith of the sky and having a curd-
like top, screen the Sun and those tinged yellow with
a dense bottom, produce copious rain.
अनुलोमगोऽभ्रवृक्षे शमं गते यायिनो नृपस्य वधः ।
बालतरुप्रतिरूपिणि युवराजामात्ययोर्मृत्युः ॥१९॥
Sloka 19.—If a cloud-tree moving in the same
direction (behind) as a marching monarch disappears
suddenly, the king will be killed; while the same in the
form of a young tree (plant) denotes the death of the
prince (Yuvaraja) and minister.
कुवलयवैडूर्याम्बुजकिञ्जल्काभा प्रभञ्जनोन्मुक्ता ।
सन्ध्या करोति वृष्टिं रविकिरणोद्भासिता सद्यः ॥२०॥

Adh. XXX. Sl. 21-23.] त्रिंशत्तमोऽध्यायः 265
Sloka 20.—A twilight which has the hue of blue
lily, beryl or lotus-filaments, which is free from wind
and which is brightened by the Sun's rays brings down
rain the same day.
अशुभाकृतिघनगन्धर्वनगरनीहारधूमपांसुयुता ।
प्रावृषि करोत्यवग्रहमन्वर्तौ शस्त्रकोपकरी ॥२१॥
Sloka 21.—A twilight which contains clouds in in-
auspicious* forms, an aerial city, fog, smoke and dust,
occasions drought in the rainy season, and clash of arms
in other seasons
*Like an ass, camel, a headless trunk, a crow, a cat and the
like.
शिशिरादिषु वर्णाः शोणपीतसितचित्रपद्मरुधिरनिभाः ।
प्रकृतिभवाः सन्ध्यायां स्वर्तौ शस्ता विकृतिरन्या ॥२२॥
Sloka 22.—In the six seasons beginning with winter
the natural colour of the sky at twilight is in their order
red, yellow, white, variegated, lotus-hued and crimson.
Each colour is beneficial in its own season and harmful,
if it is otherwise.
तथा च गर्गः ।
वसन्ते मधुवर्णाभाऽथवा रुधिरसन्निभा ।
ग्रीष्मे श्वेता रजोध्वस्ता पांसुवर्णा च शस्यते ॥
नीललोहितशुक्लाभा सन्ध्या वर्षासु वार्षिका ।
माञ्जिष्ठवर्णा शरदि पीयूषाभा च शस्यते ॥
हेमन्ते बभ्रुवर्णा च पिङ्गला चापि पूजिता ।
शिशिरे शोणवर्णा च सन्ध्या क्षेमसुखप्रदा ॥
स्निग्धा प्रसन्ना विमला सप्रभा नाकुलापि वा ।
सन्ध्या यथर्तुवर्णाभा शान्तद्विजमृगा शुभा ॥
आयुधभृन्नररूपं छिन्नाभ्रं परभयाय रविगामि ।
सितखपुरेऽर्काक्रान्ते पुरलाभो मेदने नाशः ॥२३॥

266 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXX. Sl. 24-27.
Sloka 23.—If a fragmentary cloud presents the
appearance of an armed person and is situated near the
Sun, there will be danger (to the king) from enemies.
If a white aerial city (of clouds) is approached by the
Sun, the town that is besieged by an enemy) will be
victorious ; while if it is cut in two by the Sun, the town
will be destroyed.
सितसितान्तघनवारणं रवेर्भवति वृष्टिकंर यदि सव्यतः ।
यदि च वीरणगुल्मनिभैर्घनैर्दिवसभर्तुरदीप्तदिगुद्भवैः ॥२४॥
Sloka 24.—If the Sun is covered on the right side
by clouds that are white or white-fringed, there will be
rain. If he is screened likewise by clouds which are
similar in appearance to the bushes of Andropogon grass
and which issue from an unblasted quarter, the same
result will ensue.
नृपविपत्तिकरः परिघः सितः क्षतजतुल्यवपुर्बलकोपकृत् ।
कनकरूपधरो बलवृद्धिदः सवितुरुद्गमकालसमुत्थितः ॥२५॥
Sloka 25.—A white cross-bar of clouds appearing at
sunrise will bring about a king's demise; a blood-red one
will ruin an army through internecine warfare; and one
with a golden hue will bestow prosperity on the army.
उभयपार्श्वगतौ परिधी रवेः प्रचुरतोयकरौ वपुषान्वितौ ।
अथ समस्तककुप्परिचारिणः परिधयोऽस्ति कणोऽपि न वारिणः ॥
Sloka 26.—If there are mock Suns touching the
Sun on both sides, there will be abundant rain. Should
they surround him on all the four sides, not a drop of
rain would fall.
ध्वजातपत्रपर्वतद्विपाश्वरूपधारिणः ।
जयाय सन्ध्ययोर्घना रणाय रक्तसन्निभाः ॥२७॥

Adh. XXX. Sl. 28-30.] त्रिंशत्तमोऽध्यायः 267
पलालधूमसञ्चयस्थितोपमा वलाहकाः ।
बलान्यरूक्षमूर्तयो विवर्धयन्ति भूभृताम् ॥२८॥
विलम्बिनो द्रुमोपमाः खरारुणप्रकाशिनः ।
घनाः शिवाय सन्ध्ययोः पुरोपमाः शुभावहाः ॥२९॥
Slokas 27-29.—At twilights, the clouds that have
the shapes of a banner, umbrella, mountain, elephant,
and horse, conduce to the victory of kings and the
people; while blood-red ones tend to war. Those
that are suspended like the mass of smoke from straw
fire, and are smooth in appearance, make the armies of
kings prosper. Those hanging low, resembling trees,
shining brightly owing to their deep-red colour or looking
like towns bestow prosperity.
दीप्तविहङ्गशिवामृगघुष्टा दण्डरजःपरिघादियुता च ।
प्रत्यहमर्कविकारयुता वा देशनरेशसुभिक्षवधाय ॥३०॥
Sloka 30.—If at a twilight birds, jackals and beasts
that face the Sun cry out, if there are the Rod, dust,
bolt and so forth, or if every day the Sun appears in an
unnatural form, the destruction of a country, king and
food will be the result.
तथा च काश्यपः ।
दिनरात्र्यन्तरं सन्ध्या सूर्यस्यार्द्धं प्रदृश्यते ।
यावच्च तावदारभ्य शुभा वाप्यशुभापि वा ।
नभोऽमलं शुभदिक्कः पद्मारुणसमप्रभाः ।
मारुतो वाति सुरभिः सुखदो मृदुशीतलः ॥
एषा सन्ध्या शुभा ज्ञेया विपरीताऽशुभा स्मृता ।
रूक्षा च सविकारार्का क्रव्यादाखरनादिता ॥
स्निग्धा दण्डपरीवेषा सुरचापविभूषिता ।
क्षिप्रं वर्षप्रदा सन्ध्या जयारोग्यविवृद्धिदा ॥

268 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXX. Sl. 31-33.
प्राची तत्क्षणमेव नक्तमपरा सन्ध्या त्र्यहाद्वा फलं
सप्ताहात्परिवेषरेणुपरिघाः कुर्वन्ति सद्यो न चेत् ।
तद्वत्सूर्यकरेन्द्रकार्मुकतडित्प्रत्यर्कमेघानिला-
स्तस्मिन्नेव दिनेऽष्टमेऽथ विहगाः सप्ताहपाका मृगाः ॥३१॥
Sloka 31.—The dawn produces its effects—good or
bad—at the same moment, the evening, on the same
night or in three days; haloes, dust and 'bolts', in a
week, if not the same day; the sun-beams (unerring,
etc.), rainbow, lightning, mock-Sun, clouds and wind act
in the same manner; birds do on the 8th day, if not the
same day, and beasts, in a week.
एकं दीप्त्या योजनं भाति सन्ध्या विद्युद्भासा षट् प्रकाशीकरोति ।
पञ्चाब्दानां गर्जितं याति शब्दो नास्तीयत्ता केचिदुल्कानिपाते ।३२
Sloka 32.—Twilight illuminates (and has effect
over) one Yojana with its gleam; lightning illumines
with its flash six Yojanas; the sound of thunder extends
over five Yojanas; and according to some there is no
limit to the falling of meteors.
तथा च देवलः । सन्ध्या तु योजनं याति विद्युद्भासा षडेव हि ।
मेघशब्दस्तु पञ्चानां योजनानां फलप्रदः ॥
उल्का सर्वत्र फलदा शुभा वाप्यशुभापि वा ॥ इति
प्रत्यर्कसङ्गः परिधिस्तु तस्य त्रियोजनाभः परिघस्य पञ्च ।
षट्पञ्चदृष्ट्यं परिवेषचक्रं दशामरेशस्य धनुर्विभाति ॥३३॥
Sloka 33.—The halo of the Sun called mock-Sun
spreads lustre (and has influence) over three Yojanas;
a bolt, (cross-bar of clouds), over five Yojanas; a halo,
over five or six Yojanas; and the rainbow shows its
lustre for ten Yojanas.
Thus ends the thirtieth Adhyaya on "The Indications of
Dawn and Twilight."

Adh. XXXI. Sl. 1-4.] एकत्रिंशोऽध्यायः 269
दिग्दाहलक्षणाध्यायः ॥३१॥ The Glow at the Horizon.
दाहो दिशां राजभयाय पीतो देशस्य नाशाय हुताशवर्णः ।
यश्चारुणः स्यादपसव्यवायुः सस्यस्य नाशं स करोति दृष्टः ॥१॥
Sloka 1.—The fire in the quarters, if yellow, indi-
cates peril to the king; if fiery in colour, the ruin of the
country; and if rubicund and observed with wind from
the left, it causes destruction of the crops.
योऽतीव दीप्त्या कुरुते प्रकाशं छायामपि व्यञ्जयतेऽर्कवद्यः ।
राज्ञो महद्वेदयते भयं स शस्त्रप्रकोपं क्षतजानुरूपः ॥२॥
Sloka 2.—That, which owing to great brilliance
creates illumination and reveals shadow also as the Sun
does, portends great calamity to the king. A blood-red
one indicates the raging of the sword (war).
प्राक्क्षत्रियाणां सनरेश्वराणां प्राग्दक्षिणे शिल्पिपुमारपीडा ।
याम्ये सहोग्रैः पुरुषैस्तु वैश्या दूताः पुनर्भूंप्रमदाश्च कोणे ॥३॥
पश्चात्तु शूद्राः कृषिजीविनश्च चौरास्तुरङ्गैः सह वायुदिक्स्थे ।
पीडां व्रजन्त्युत्तरतश्च विप्राः पाखण्डिनो वाणिजकाश्च शान्त्याम् ॥४॥
Slokas 3-4.—The fire seen in the east bodes evil to
the Kshatriyas with their chieftains; in the south-east, to
the smiths and boys (or princes ?); in the south, to
the Vaisyas along with cruel men; in the south-west,
to envoys and widows that have remarried; in the west,
to Sudras and agriculturists; in the north-west, to
thieves and horses; in the north, to the Brahmins; and
in the north-east, to the heretics and merchants.
तथा च काश्यपः ।
प्राच्यां दिशि प्रदीप्तायां श्रेणिनां भयमादिशेत् ।
आग्नेय्यां तु कुमाराणां वैश्यानां दक्षिणे तथा ॥

270 बृहत्संहितायाम् [XXXI. 5. XXXII. 1.
नैर्ऋत्यां च स्त्रियो हन्ति शूद्रान् पश्चिमतस्तथा ।
वायव्यायां चौरभयं विप्राणामुत्तरे तथा ॥
पाखण्डिवणिजां पीडा ईशानी यदि दीप्यते ॥ इति.
नभः प्रसन्नं विमलानि भानि प्रदक्षिणं वाति सदागतिश्च ।
दिशां च दाहः कनकावदातो हिताय लोकस्य सपार्थिवस्य ॥५॥
Sloka 5.—A calm sky, glossy and bright stars, breeze
blowing in a clock-wise direction, and the fire at the
horizon with the hue of gold, is for the good of mankind
and kings.
Thus ends the 31st Adhyaya on "the Glow at the Horizon."
भूकम्पलक्षणाध्यायः ॥३२॥ Signs of an Earth-quake.
क्षितिकम्पमाहुरेके बृहदन्तर्जलनिवासिसत्त्वकृतम् ।
भूभारखिन्नदिग्गजविश्रामसमुद्भवं चान्ये ॥१॥
Sloka 1. Some hold that an earth-quake is caused
by huge animals living in the midst of the ocean, while
others opine that it is the result of the rest that is availed
of by the elephants of the quarters tired by the weight
of the earth.
तथा च काश्यपः ।
वारणस्योपरि पृथ्वी सशैलवनकानना ।
स्थिता जलजसत्त्वाश्च सक्षोभाच्चालयन्ति ताम् ॥
तथा च गर्गः ।
चत्वारः पृथिवीं नागा धारयन्ति चतुर्दिशम् ।
वर्धमानः सुवृद्धश्चातिवृद्धश्च पृथुश्रवाः ॥
वर्धमानो दिशं पूर्वा सुवृद्धो दक्षिणां दिशम् ।
पश्चिमामतिवृद्धस्तु सौम्याशां तु पृथुश्रवाः ॥
नियोगाद्ब्रह्मणो ह्येते धारयन्ति वसुन्धराम् ।

Adh. XXXII. Sl. 2-7] द्वात्रिंशोऽध्यायः 271
ते श्वसन्ति यदा श्रान्ताः स वायुः श्वसितो महान् ॥
वेगान्महीं चालयन्ति भावाभावाय देहिनाम् । इति.
अनिलोऽनिलेन निहतः क्षितौ पतन् सस्वनं करोत्यन्ये ।
केचिच्चादृष्टकारितमिदमन्ये प्राहुराचार्याः ॥२॥
Sloka 2.—Yet, others there are who hold that it is
caused by the atmospheric wind colliding with another
and falling to the earth with a booming sound. There
are still others who maintain that it is occasioned by
some unseen power. Some more there are who declare
as follows :
तथा च वसिष्ठः ।
यदा तु बलवान्वायुरन्तरिक्षानिलाहतः ।
पतत्याशु स निर्घातो भवेदनिलसम्भवः ॥
तस्य योगान्निपततश्चलत्यन्याहता क्षितिः ।
सोऽभिघातसमुत्थः स्यात्सनिर्घातमहीचलः ॥ इति.
तथा च वृद्धगर्गः ।
प्रजा धर्मरता यत्र तत्र कम्पं शुभं वदेत् ।
जनानां श्रेयसे नित्यं विसृजन्ति सुरोत्तमाः ॥
विपरीतस्थिता यत्र जनास्तत्राशुभं तथा ।
विसृजन्ति प्रजानां तु दुःखशोकाभिवृद्धये ॥ इति.
गिरिभिः पुरा सपक्षैर्वसुधा प्रपतद्भिरुत्पतद्भिश्च ।
आकम्पिता पितामहमाहामरसदसि सव्रीडम् ॥३॥
भगवन्नाम ममैतत्त्वया कृतं यदचलेति तन्न तथा ।
क्रियतेऽचलैश्चलद्भिः शक्ताहं नास्य खेदस्य ॥४॥
तस्याः सगद्गदगिरं किञ्चित्स्फुरिताधरं विनतमीषत् ।
साश्रुविलोचनमाननमालोक्य पितामहः प्राह ॥५॥
मन्युं हरेन्द्र धात्र्याः क्षिप कुलिशं शैलपक्षभङ्गाय ।
शक्रः कृतमित्युक्त्वा मा भैरिति वसुमतीमाह ॥६॥
किन्त्वनिलदहनसुरपतिवरुणाः सदसत्फलावबोधार्थम् ।
प्राग्द्वित्रिचतुर्भागेषु दिननिशोः कम्पयिष्यन्ति ॥७॥

272 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl. 8-10.
Sloka 3-7.—In days of yore, the earth, being shaken
severely by the winged mountains which flew up and
down, spoke bashfully to the creator in the assembly
of the Gods—"My lord, the name that has been given
to me by you—namely अचला-immoveable—is not quite
right, for it is falsified by the flying mountains and I am
unable to put up with this misery." Hearing these
words of Mother Earth who was choked with tears,
whose lower lip quivered slightly, and observing her face
hanging down with tears trickling down from her eyes,
the Creator spoke thus: “ Indra, remove this humiliation
felt by Mother Earth; throw your thunderbolt and
chop off the wings of the mountains.” At this, Indra
saying ‘So be it’, comforted her with the word “Don’t
you fear; but Wind, Fire, myself and Varuna will shake
you in the four parts of the Day and Night put together
respectively in order to reveal the good and bad effects
to the world.”
गर्ग आह
कृत्वा चतुर्थाहोरात्रं द्विधाहोऽथ द्विधा निशाम् ।
देवताश्रययोगाच्च चतुर्था भगणं तथा ॥
पूर्वे दिनार्धे वायव्य आग्नेयोऽर्द्धे तु पश्चिमे ।
ऐन्द्रः पूर्वे च रात्र्यर्धे पश्चिमार्धे तु वारुणः ॥
चत्वार एवमेते स्युरहोरात्रविकल्पजाः ।
निमित्तभूता लोकानामुल्कानिर्घातभूचलाः ॥ इति.
चत्वार्यार्यम्णाद्यान्यादित्यं मृगशिरोऽश्वयुक् चेति ।
मण्डलमेतद्वायव्यमस्य रूपाणि सप्ताहात् ॥८॥
धूमाकुलीकृताशे नभसि नभस्वान् रजः क्षिपन् भौमम् ।
विरुजन्द्रुमांश्च विचरति रविरपटुकरोऽवभासी च ॥९॥
वायव्ये भूकम्पे सस्याम्बुवनौषधीक्षयोऽभिहितः ।
श्वयथुश्वासोन्मादज्वरकासभवो वणिकपीडा ॥१०॥

Adh. XXXII. Sl. 11-13] द्वात्रिंशोऽध्यायः 273
रूपायुधभृद्वैद्यालीकविगान्धर्वपण्यशिल्पिजनाः ।
पीड्यन्ते सौराष्ट्रककुरुमगधदशार्णमत्स्याश्च ॥११॥
Slokas 8-11.—The circle presided over by the Wind-
God consists of the seven asterisms, viz., Uttara, Hasta,
Chittra, Swati, Punarvasu, Mrigasiras and Aswini, (that
is, whenever an earthquake occurs in any one of these
stars, it has to be construed that it is due to the Wind
Circle). The following symptoms of this circle will be
revealed a week in advance: the quarters are covered
with smoke; a wind blows lashing with the dust of the
earth and breaking trees; and the Sun does not cast
bright rays. During an earthquake of the Wind Circle
the decay of crops, water, forest and herbs, the out-
break of swellings, asthma, madness, fever, phlegmatic
affections and trouble to the trading community will
ensue. So also, concubines, warriors, physicians, women,
poets, singers, traders, artisans, the Saurashtras, Kurus,
Magadhas, Dasarnas and Mathsyas will suffer.
तथा च गर्गः ।
प्रथमेऽह्नि चतुर्भागे निर्घातोल्कामहीचलाः ।
सौम्यादित्यार्यमहस्ताचित्रास्वात्यश्विनीषु च ॥
भवन्त्यनिलजाः सर्वे लक्षणाण्यवधारय ।
धूमव्याप्ता दिशः सर्वा नभस्वान् प्रक्षिपन् रजः ॥
द्रुमांश्च भञ्जंश्चरति रविस्तपति शीतकः ।
सप्तमेऽहनि कम्पः स्याद्भूमेरनिलसम्भवः ॥
पुष्याग्नेयविशाखाभरणीपित्र्याजभाग्यसञ्ज्ञानि ।
वर्गो हुतभुजोऽयं करोति रूपाण्यथैतानि ॥१२॥
तारोल्कापाताहूतमादीप्तमिवाम्बरं सदिग्दाहम् ।
विचरति मरुत्सहायः सप्तार्चिः स्तनितोऽल्पशब्दः ॥१३॥
बृ. सं. 35

274 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl.14-17.
आग्नेयेऽम्बुदनाशः सलिलाशयसङ्क्षयो नृपतिवैरम् ।
दद्रूविचर्चिकाज्वरविसर्पिकाः पाण्डुरोगश्च ॥१४॥
दीप्तौजसः प्रचण्डाः पीड्यन्ते चाश्मकाङ्गवाह्लीकाः ।
तङ्गणकलिङ्गवङ्गद्रविडाः शबरा अनेकविधाः ॥१५॥
Slokas 12-15.—Pushya, Krittika, Visakha, Bharani,
Magha, Purvabhadra and Purvaphalguni belong to the
‘Fire’ Circle. This also reveals its symptoms a week
in advance. They are the following : the sky is covered
with the fall of stars and meteors ; owing to the fire
in the horizon, the sky appears to be illuminated ; the
fire with the aid of wind rages over the land. During an
earthquake of the ‘Fire Circle’, the clouds will be des-
troyed ; lakes and tanks will dry up ; kings will be at
loggerheads with one another ; herpes, scab, fever,
erysipelas and jaundice will prevail ; men of great
valour, hot-tempered persons, the Asmakas, Angas, Bah-
leekas, Tanganas, Kalingas, Vangas, Dravidas and hill-
men of various tribes will be affected.
तथा च गर्गः ।
द्वितीयेऽह्नि चतुर्थांशे निर्घातोल्कामहीचलाः ।
पित्र्यभाग्याजपुष्याग्निद्विशाखामयदैवतैः ॥
भवन्त्यनिलजास्ते च लक्षणानि निबोध मे ।
तारोल्कापातदिग्दाहैर्भृशं लक्ष्यते नभः ॥
मरुत्सहायः सप्तार्चिः सप्ताहागन्तरस्त्वपि ।
सप्तमेऽहनि विज्ञेयः कम्पश्चानलसम्भवः ॥
अभिजित्श्रवणधनिष्ठाप्राजापत्यैन्द्रवैश्वमैत्राणि ।
सुरपतिमण्डलमेतद्भवन्ति चाप्यस्य रूपाणि ॥१६॥
चलिताचलवर्ष्माणो गम्भीरविराविणस्तडिद्वन्तः ।
गवलालिकुलाहिनिभा विसृजन्ति पयः पयोवाहाः ॥१७॥

द्वात्रिंशोऽध्यायः
ऐन्द्रं स्तुतकुलजाति ख्यातावनिपालगणपविध्वंसि ।
अतिसारगलग्रहवदनरोगकृच्छ्रर्दिकोपाय ॥१८॥
काशियुगन्धरपौरवकिरातकीराभिसारहलमद्राः ।
अर्बुदसुराष्ट्रमालवपीडाकरमिष्टवृष्टिकारम् ॥१९॥
तथा च गर्गः
निशार्द्धे तु यदा पूर्वे उल्कानिर्घातभूचलाः ।
मैत्रेन्द्ववैश्वश्रवणाभिजिद्रोहिणिवासवैः ॥
स्यादिन्द्रसम्भवः कम्पो लक्षणानि च मे शृणु ।
वर्षन्ति बहवो मेघा वराहमहिषोपमाः ॥
मुञ्चन्तो मधुरान् रवान् विद्युद्भासितभूतलाः ।
सप्तमेऽहनि सम्प्राप्ते कम्पः स्यादिन्द्रसम्भवः ॥
पौष्णाप्यार्द्राश्लेषामूलाहिर्बुध्न्यवरुणदेवानि ।
मण्डलमेतद्वारुणमस्यापि भवन्ति रूपाणि ॥२०॥
नीलोत्पलालिभिन्नाञ्जनत्विषो मधुरराविणो बहुलाः ।
तडिदुल्लासितदेहा धाराङ्कुरवर्षिणो जलदाः ॥२१॥

276 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl. 22-23.
वारुणमर्णवसरिदाश्रितभ्रमतिवृष्टिदं विगतवैरम् ।
गोनर्दचेदिकुकुरान् किरातवैदेहकान् हन्ति ॥२२॥
Slokas 20-22.—The asterisms Revati, Purvashadha,
Ardra, Aslesha, Moola, Uttarabhadra and Satabhishak
constitute "Varuna's" circle whose symptoms are the
following: huge clouds resembling blue lily, bees and
collyrium in hue, rumbling softly, shining with streaks of
lightning, send down slender lines of water resembling
sharp sprouts. An earthquake of this circle will kill
those that are dependent upon the seas and rivers; it will
yield excessive rain. People will forget their mutual
hatred. It will ruin the Gonardas, the Chedis, Kukuras,
Kiratas and the people of Videha.
तथा च गर्गः
निशायां पश्चिमे भागे निर्घातोल्का महीचलाः ।
पौष्णाप्याद्रौरगा मूलाहिर्बुध्न्यं वरुणं तथा ॥
कम्पो वारुण एभिः स्याच्छृणु तस्यैव लक्षणम् ।
वर्षन्ति जलदास्तत्र नीलाञ्जनचयोपमाः ॥
विद्युल्लसितदेहाश्च मधुरस्वरभूषिताः ।
सप्तमेऽहनि सम्प्राप्ते कम्पः स्याद्वारुणस्ततः ॥
षड्भिर्मासैः कम्पो द्वाभ्यां पाकं च याति निर्घातः ।
अन्यानप्युत्पातान् जगुरन्ये मण्डलैरैतैः ॥२३॥
Sloka 23.—An earthquake shows its effect in six
months, and a portentous thunder in two months. Other
sages have included other portents also in the above
circles.
तथा च गर्गः
निर्घातोल्कामहीकम्पाः दिग्दाहगम्भीरनिःस्वनाः ।
मेघाः स्तनितशब्दाश्च सूर्यस्यग्रहणे तथा ॥
परिवेषेन्द्रचापं च गन्धर्वनगरं तथा ।
मण्डलैरेव बोद्धव्याः शुभाशुभफलप्रदाः ॥

Adh. XXXII. Sl. 24-26.] द्वात्रिंशोऽध्यायः 277
तथा च समाससंहितायामाचार्येणैवोक्तम्
आर्यम्णपुत्रं भचतुष्टयं च शशाङ्कमादित्यमथाश्विनी च ।
वायव्यमेतत्पवनोऽत्र चण्डो मासद्वयेनाशुभदः प्रजानाम् ॥
अजैकपादं बहुलाभरण्यो भाग्यं विशाखा गुरुभं मघा च ।
क्षुदग्निशस्त्रामयकोपकारि पक्षैस्त्रिभिर्मण्डलमाग्निसञ्ज्ञम् ॥
प्राजापत्यं वैष्णवं मैत्रमैन्द्रं विश्वेशं स्याद्वासवं चाभिजित्च ।
ऐन्द्रं ह्येतन्मण्डलं सप्तरात्रात् कुर्यात्तोयं हृष्टलोकं प्रशान्तम् ॥
आहिर्बुध्न्यं वारुणं मूलमाप्यं पौष्णं सार्पं मन्मथारीश्वरं च ।
सद्यः पाकं वारुणं नाम शस्तं तोयप्रायं हृष्टलोकं प्रशान्तम् ॥
The following three slokas are from समाससंहिता-
उल्का हरिश्चन्द्रपुरं रजश्च निर्घातभूकम्पककुब्प्रदाहाः ।
वातोऽतिचण्डो ग्रहणं रवीन्द्रोर्नक्षत्रतारागणवैकृतानि ॥ २४॥
व्यभ्रे वृष्टिर्वैकृतं वातवृष्टिर्धूमोऽनग्निर्विरस्फुलिङ्गार्चिषो वा ।
वन्यं सत्त्वं ग्राममध्ये विशेद्वा रात्रावैन्द्रं कार्मुकं दृश्यते वा ॥ २५॥
सन्ध्याविकारः परिवेषखण्डा नद्यः प्रतीपा दिवि तूर्यनादः ।
अन्यच्च यत्स्यात्प्रकृतेः प्रतीपं तन्मण्डलैरेव फलं निगाद्यम् ॥ २६॥
Slokas 24-26.—The other portents referred to above
are enumerated here—meteors, aerial city, (Harischandra
pura), dust, portentous thunder, earthquake, fires in the
quarters, violent winds, solar and lunar eclipses, unnatu-
ral phenomena in the case of any star or groups of stars,
rain without clouds, any thing unnatural in the firmament,
excessive rain, smoke without fire, flames without sparks,
(?) entry of wild creatures into a village, sight of a
rainbow at nights—unnatural phenomena during twilights,
fragmentary circles (halos) round the Sun or the Moon,
contrary flows in rivers, sounds of musical instruments
in the heavens. Any other phenomenon which is con-
trary to nature and its effects should be included in the
above circles.

278 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl. 27-29.
Garga says; persons in whose Nakshatras earthquakes and
the like Utpatas occur will suffer miseries; they shall therefore
perform expiatory ceremonies in honor of the particular Deva under
whose influence the occurrences take place.
हन्त्यैन्द्रो वायव्यं वायुश्चाप्यैन्द्रमेवमन्योन्यम् ।
वारुणहौतभुजावपि वेलानक्षत्रजाः कम्पाः ॥२७॥
Sloka 27.—An earthquake of Indra's circle counter-
acts one born of the Wind's period (vide slokas 3-7
supra) and vice versa. Similarly the earthquakes of
Varuna's circle counteract one born of the Fire-period
and vice versa. Thus, the earthquakes of particular
periods and circles as stated above cancel each other.
Garga says that if an earthquake is connected with two
Nakshatras, division with respect to time of day takes precedence.
प्रथितनरेश्वरमरणव्यसनान्याग्नेयवायुमण्डलयोः ।
क्षुद्भयमरकावृष्टिभिरुपताप्यन्ते जनाश्चापि ॥२८॥
Sloka 28.—During an earthquake of the 'Fire'
circle and 'Wind' period or vice versa ('Fire' period
and 'wind' circle), a celebrated king will die or suffer
calamity; and the subjects will be troubled by the
dread of famine, by pestilence and drought.
वारुणपौरन्दरयोः सुभिक्षशिववृष्टिहृष्टयो लोके ।
गावोऽतिभूरिपयसो निवृत्तवैराश्च भूपालाः ॥२९॥
Sloka 29.—By an earthquake of 'Varuna' circle
and 'Indra' period or vice versa, there will be plenty of
food, prosperity, rain and contentment in the world.
Cows will yield plentiful milk and kings will sink their
differences.
तथा च काश्यपः
ऐन्द्रमण्डलजं हन्ति वायव्यश्चापि शाक्रजम् ।
आप्यो हौतभुजं हन्ति चाग्निवांश्रवसम्भवम् ॥

Adh. XXXII. Sl. 30-31.] द्वात्रिंशोऽध्यायः 279
वाय्वग्निमिश्रितो यश्च वेलामण्डलसम्भवः ।
दुर्भिक्षव्याधिरोगैस्तु पीड्यन्ते तत्र जन्तवः ॥
माहेन्द्रवारुणे यत्र वेलामण्डलसम्भवः ।
सुभिक्षक्षेमधर्माणां तत्र वृष्टिः प्रतिष्ठिता ॥
एवमुक्तपरिशेषाणां विशेषफलं नास्ति पाराशरे तन्त्रे विशेषतरं पठ्यते-
तथा च
योऽन्यस्मिन्नक्षत्रे भागे चान्यत्र भूचलो भवति ।
स भवेद्व्यामिश्रफलस्तन्मे गदितो निबोध त्वम् ॥
कुरुशाल्वमत्स्यनैषधपुण्ड्रान्ध्रकलिङ्गविन्ध्यपादस्थान् ।
वाय्वाग्नेयः कम्पः सानलजीवान् भवति भैक्ष्यान् ॥
प्राच्यशकचीनपह्नवयौधेयकपर्दिकश्ववक्रोमान् ।
शरदण्डमगधबन्धकिविनाशनः शक्रवायव्यः ॥
आवन्तिकाः पुलिन्दा विदेहकाश्मीरदरदवासान्ताः ।
बाह्याश्रिताश्च वायव्यवारुणे प्राप्नुयुः पीडाम् ॥
ऐक्ष्वाकवाडऽमरध्यान् पटच्चराभीरचनिमर्कुत्सान् ।
ऐन्द्राग्नेयः कम्पो हिनस्ति राज्ञश्च समुदीर्णान् ॥
सरितः सरः समुद्राश्रितांश्च गोनर्दमञ्जनाराज्यम् ।
क्षत्रियगणांश्च हन्यात्कम्पो वरुणाग्निदैवत्यः ॥
काश्याभिसारकाच्युतकच्छद्वीपार्यदेशजाः पुरुषाः ।
गणपूजिताः कुलाग्र्या नृपाश्च वरुणेन्द्रवध्याः स्युः ॥—इति-
पक्षैश्चतुर्भिरनिलस्त्रिभिरग्निर्देवराट् च सप्ताहात् ।
सद्यः फलति च वरुणो येषु न कालोऽद्रुतेषूक्तः ॥३०॥
Sloka 30.—Where the time-limits for the happen-
ings of the effects arising from certain omens have not
been specified, they will be felt in the course of two
months, if the omens arise in the 'wind' circle; in three
fort-nights, in the 'Fire' circle; in a week, in 'Indra's'
circle; and those of the 'Varuna' circle on the same day.
चलयति पवनः शतद्वयं शतमनलो दशयोजनान्वितम् ।
सलिलपतिरशीतिसंयुक्तं कुलिशधरोऽभ्यधिकं च षष्टितः ॥३१॥

280 बृहत्संहितायाम् [XXXII-32. XXXIII.1.
Sloka 31.—An earthquake of the ‘Wind’ circle
shakes the earth to an extent of 200 Yojanas; one of
‘Fire’ circle, 110 Yojanas; one of ‘Varuna's, 180 Yo-
janas and one of ‘Indra’s’, 160 Yojanas.
तथा च काश्यपः
वायव्ये मण्डले नित्यं योजनानां शतद्वयम् ।
दशाधिकमथाग्नेय ऐन्द्रे षष्ट्याधिकं शतम् ॥
शतं चाशीतिसंयुक्तं वारुणे मण्डले चलेत् । - इति
त्रिचतुर्थसप्तमदिने मासे पक्षे तथा त्रिपक्षे च ।
यदि भवति भूमिकम्पः प्रधाननृपनाशनो भवति ॥३२॥
Sloka 32.—If there be another earthquake on the
3rd, the 4th, or the 7th day, or at the end of a month,
fortnight, or three fortnights, it will bring about the des-
truction of prominent kings.
अर्द्धमासे चतुर्थेऽह्नि तृतीये वाथ सप्तमे ।
कस्मात्पुनर्यदा कम्पो मासे सार्द्धे यदापि वा ॥
उत्पद्यते जने यत्र तत्र विन्द्यान्महद्भयम् - इति
Thus ends the 32nd Adhyaya on “Signs of an Earthquake.”
उल्कालक्षणम् ॥३३॥ Ulkas or Meteors.
दिविभुक्तशुभफलानां पततां रूपाणि यानि तान्युल्काः ।
धिष्ण्योल्काशनिविद्युत्तारा इति पञ्चधा भिन्नाः ॥१॥
Sloka 1.—The forms of those who fall down after
having enjoyed unalloyed happiness in Heaven are called
Ulkas or meteors which are divided into five kinds viz,
धिष्ण्य-ignescent balls, उल्का-meteors, अशनि-thunder-bolt.,
विद्युत्-lightning and तारा-shooting stars.
For a similar idea, Cf. भगवद्गीता- क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति.
Garga opines that the meteors are burning missiles that are
discharged by the protectors of the quarters for indicating good
and bad effects.

Adh. XXXIII. Sl. 2-4.] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 281
तथा च गर्गः
स्वास्त्राणि संसृजन्त्येते शुभाशुभनिवेदिनः ।
लोकपाला महात्मानो लोकानां ज्वलितानि तु ॥
आचार्येण स्वल्पसंहितायामेवोक्तम्
अस्त्राणि लोकपाला लोकाभावाय सन्त्यजन्त्युल्काः ।
केषांचित्पुण्यकृतां तत्रोल्काविद्युतिः स्वर्गादिति ॥
उल्का पक्षेण फलं तद्वद्धिष्ण्याशनिस्त्रिभिः पक्षैः ।
विद्युदहोभिः षड्भिस्तद्वत्तारा विपाचयति ॥२॥
Sloka 2.—An Ulka and a Dhishnya cause their
effects to be felt in a fortnight; thunderbolt, in three
fortnights; and lightning and Tara in six days.
तथा च समाससंहितायाम्
उल्काथ पञ्चरूपा धिष्ण्योल्का विद्युतोऽशनिस्तारा ।
धिष्ण्योल्के पक्षफले तस्त्रिगुणाश्चाशनिः षडहिकेऽन्ये ॥
फलपादकरी तारा धिष्ण्यार्द्धं पुष्कलं शेषाः ।
तारा फलपादकरी फलार्द्धदात्री प्रकीर्त्तिता धिष्ण्या ।
तिस्रः सम्पूर्णफला विद्युदथोल्काशनिश्चेति ॥३॥
Sloka 3.—The Tara meteor produces only a quarter
of the effects:fixed; the Dhishnya, a half of it; while the
remaining three produce their full effects.
अशनिः स्वनेन महता नृगजाश्वमृगाश्मवेश्मतरुपशुषु ।
निपतति विदारयन्ती धरातलं चक्रसंस्थाना ॥४॥
Sloka 4.—The, Asani or thunderbolt falls with a
deafening sound upon men, elephants, horses, beasts,
rocks, houses, trees and domestic animals, revolving like
a discus and piercing the surface of the earth.

282 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIII. Sl. 5-8.
विद्युत्सत्त्वत्रासं जनयन्ती तटतटस्वना सहसा ।
कुटिलविशाला निपतति जीवेन्धनराशिषु ज्वलिता ॥५॥
Sloka 5.—The lightning which is crooked and ex-
tensive falls all of a sudden on living-beings and heaps
of fire-wood, setting them aglow, causing fright to the
animals and producing a Tata-tata sound.
तथा च
विद्युत्तटतटशब्दा ज्वालामालाकुला पतति ॥
धिष्ण्या कृशाल्पपुच्छा धनूंषि दश दृश्यतेऽन्तराभ्यधिकम् ।
ज्वलिताङ्गारनिकाशा द्वौ हस्तौ सा प्रमाणेन ॥६॥
Sloka 6.—The Dhishnya is a slender thing with a
short tail; it resembles burning embers and is two cubits
long ; but appears quite distinct over a space of forty
cubits.
तथा च
धिष्ण्या सिता द्विहस्ता धनूंषि दश याति कृशदेहा ।
तारा हस्तं दीर्घा शुक्ला ताम्राब्जतन्तुरूपा वा ।
तिर्यगधश्चोर्ध्वं वा याति वियत्युह्यमानेव ॥७॥
Sloka 7.—The Tara or shooting star is a cubit long,
white or red, slender like the thread of lotus-stalk and
moves across, up or down the sky, as if being dragged.
तथा च
तारा तु हस्तमात्रा यात्यूर्ध्वमधः स्थिता सिता ताम्रा ॥
उल्का शिरसि विशाला निपतन्ती वर्धते प्रतनुपुच्छा ।
दीर्घा च भवति पुरुषं भेदा बहवो भवन्त्यस्याः ॥८॥
Sloka 8.—The Ulka or meteor is broad at the top,
having a very tiny tail. As it falls down, it increases in
dimensions. Its length is 3½ cubits. There are several
varieties of it.

Adh. XXXIII. Sl. 9-10] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 283
तथा च
उल्कायतो विशाला बहुप्रकारा पुरुषमात्रा ।
प्रेतप्रहरणखरकरभनक्रकपिदंष्ट्रिलाङ्गलमृगाभाः ।
गोधाहिधूमरूपाः पापा या चोभयशिरस्का ॥९॥
Sloka 9.—Those varieties of the above that resemble
dead bodies, weapons, asses, camels, crocodiles, monkeys,
boars, ploughs, wild deer, lizards, snakes and smoke, as
well as those that have two heads, are of evil conse-
quences.
ध्वजझषगिरिकरिकमलेन्दु तुरगसन्तप्तरजतहंसाभाः ।
श्रीवृक्षवज्रशङ्खस्वस्तिकरूपाः शिवसुभिक्षाः ॥१०॥
Sloka 10.—Those that resemble banners, fishes,
mountains, elephants, lotuses, the Moon, horses, molten
silver, swans, Bilva trees, diamond (or thunderbolt), couch,
and the Swastika design, tend to prosperity and abund-
ance of food-grains.
तथा च काश्यपः
नरेभतुरगाधामवृक्षेषु च पतेत्सदा ।
ज्वलन्ती चक्रवद् दृश्या श्वशनां रावसंयुता ॥
विद्युत्तत्रासकरी भीमा शब्दयन्ती तटत्तटा ।
बृहच्छाखाऽतिसूक्ष्मा च जीवेषु च पतेत्सदा ॥
धनूंषि दश या दृश्या सा च धिष्ण्या प्रकीर्तिता ।
ज्वलिताङ्गारसदृशी द्वौ हस्तौ सा प्रमाणतः ॥
पद्मपत्राकृतिश्चैव हस्तमात्रायता गता ।
तिर्यगूर्ध्वमधो याति सोह्यमानेव तारका ॥
उल्का मूर्धनि विस्तीर्णा पतन्ती वर्धते तु सा ।
तनुपुच्छा नृमात्रा तु बहुभेदसमावृता ॥
आयुधप्रेतसदृशी जम्बुकोष्ठखराकृतिः ।
धूम्रवर्णा तु पापाख्या विशीर्णा या तु मध्यमा ॥
ध्वजपद्मेभहंसाभा पर्वताश्वसमप्रभा ।
श्रीवृक्षशङ्खसदृशी या चोल्का सा शिवप्रदा ॥