बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

उदाहरणं — सानीधानीसासामापा । माँगांधामा ।
गासासागा । गधानी । सासाधासा । नीधापापागगामगाम-
सासानीधासासा । पामागाधामागासासा । पामापापासरि-
सासासामागा । गपापानिधा । सरिनीपामागागानिधासासा-
सरीसरी । सासारिधापापा । मागारीसासासारीसासासासमा ।
गमागभागमागपापामागारीसरीसासा । सापामागारिसांगग ।
सरिमागारीसानीससा । हर्षपूरी ।
माङ्गली मध्यमांशा तु षड्जाता मध्यमोञ्ज्वला ।
मध्यमर्षभसं पूर्णा + ++ लोकरञ्जिका ॥
एषा भाषा तु विज्ञेया माङ्गली गेयवेदिभिः ।
उदाहरणं — मागामा । गासामापमा । गमपापास-
निसासानीपापापाम । गममगगमामा । सगम । पापानीसानि-
सासासनीसासासनीपापा.......पाम । पापामगा । पमगाप-
मगा । मामामग । सासागमापापासनीरीरी । मागारी । सनि
ससा । माङ्गली ।
सैन्धवी चैव कर्तव्या षड्जायन्तविभूषिता ।
षड्जमध्यमबहुला निषादर्षभयोस्तथा ॥
सधन्धुविषयसम्भूता देशाख्यां सैन्धवीं विदुः ।
उदाहरणं — सारी । मामा । माधापापापागा ।
पामागारी । पामागारी । सनी । साधासारीमरीमा । मामाधा-
पापा । पाधमापाधापामागारीसनीसासा । सैन्धवी ।

११९ बृहद्देश्यां
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता सम्पूर्णदेशसम्भवा ।

• • • षड्जासंवादो द्विश्रुतिचाल्परूपिणौ (?) ॥
      साधारणकृता ह्येषा आभीरी गीयते जनैः ।
      उदाहरणं — सासारीरी । सासारीरीं । सासारी-
      सारी । सासानीसारीरी । सारीसारीसासानीसरीरीगारीगारी ।
      सनिसासा । गारीरी । गामागरी । गपापगारी । सनि-
      सासा । सनीसासाधारीगगमासा । पमागारी । सनीसासा ।
      धनीधानी । साधनिसा । रिरिगामा । गामारिरि । गापा-
      मापा । मागारीरी । सासारिसारी । सासानीसारी । रीरी-
      सासासानिरीरिंर्गारि । रिगागिरि । सनि । सासागारीरि ।
      गामगारी । सानि । गारीरी । मागागारी । गापागारी ।
      सनीसासासनी । सासा । रिगगमासा । पमागारी । सनि-
      ससा । सधनिसासा । सनिधान

भाषालक्षणम् । १४७
निषादांशा तु षड्जान्ता गूर्जरीदेशसम्भवा ।
निषादर्षभसंयोगो मध्यमर्षभयोस्तथा ॥
संपूर्णा चैव विज्ञेया पाण्ड्या गेयवेदिभिः ॥
उदाहरणं — निधानीनी । रिगानिधा । निसासा-
धनि । धाग । रि । सागरी । सानीधानी । गधासारी । गारी-
मागारी । सनिधाधानिधासरिगारी । सनीसासा । निधासा-
नीगरी । मगरि । मगरि । पापागारीमामा । रिधानिधानि-
धासरि । गरिसानीसासानीधासरीरि । निधासासा । धनी-
सागा । गारीरि । मगरीमगरि । मापागरि । मगरिसिनी ।
धाधानिधासरिगरि । सनिसासा ।
एता याष्टिकेन प्रयुक्ताः ।
अथ ककुभे —
धैवताद्यन्तसंयुक्ता काम्बोजा पूर्णसुस्वरा ।
षड्जधैवतसंवादः पञ्चमर्षभयोस्तथा ॥
एषा भाषा तु देशाख्या प्रथमा ककुभोद्भवा ।
उदाहरणं — धासागागा । मागारीसासासानिसासा ।
धापापा । धामासारिगा । मागारीसासा । सनिधाधापापा-
मधानिरिसनिधाधा ।
मध्यमांशा धैवतान्ता पूर्वमध्यमग्रामिका ।
परस्परं तु दृश्येत सहितावृषभधैवतौ ॥
एषा भाषा च सङ्कीर्णा रम्या ककुभसंभवा ।
उदाहरणं — मामा । गरिधासागीसामा । निगरि-
सनिसानिधा । साधासाधनिरिसा । धनिरिरि । मापाप-

११८ बृहद्देशी
मागा । रिरिरिरि । गाम । गाम । धाघामापामागारीसा-
साधा धधध । मध्यमग्रामिका ।
ऋषभांशा धैवतान्ता विज्ञेया सातवाहिनी ।
परस्परं तु दृश्यन्ते मध्यमर्षभसङ्गतौ ॥
सप्तमं किञ्चिदिच्छन्ति केचित् तेनैव दुर्बलम् ।
उदाहरणं — गधरिरिमा । मामात्रिमाधाधधाधा-
पमपममरिममासरि । मामपपामपपापाप(पमरिमरिमामासरि ।
पापपससानि । धाधारि । सासासासारीमनिधाधाधापधा-
साधपाधापमपापामरिमामासारिमापापामासानिधाधा । सात-
वाहिनी ।
मध्यमांशा निषादान्ता ऋषभेण तु दुर्बला ॥
सङ्गतिर्दृश्यते यत्र द्विश्रुत्योः पञ्चमस्य च ।
भाषेयं पाडबा ज्ञेया ककुभे भोगवर्धनी ॥
उदाहरणं — निनी । गगमा । पामापमा । धाधा ।
सनिसनि । धपधाधपमापाम । गगगग । मपधाधानी ।
सससस । मागसानिधाधाधा । भोगवर्धनी ।
पञ्चमांशा तेन बहुला + + मधुकरी शुभा ।
परस्परं तु संवादो गान्धारे पञ्चमस्य तु ॥
धैवत + निषाद + संयोगो दृश्यते यतः ।
एषा पूर्णा च सङ्कीर्णा भाषा ककुभसंभवा ॥
उदाहरणं — निनिनिनिपधपाधनिसासतनिसनि ।
सपधानिधाधपाधरिसासागरिमगरिससम । गरिसानिनिनि-

जा" or "ककुभ्यंशजा"?
Wait! Look at the first letter of L6:
Is it 'म'? Yes.
Second letter: 'जु'? Look at the loop: it is 'जु' or 'ञ्ज' or 'धु'?
Wait, look at 'मधुकरी' in L2: 'धु' has a small top loop and a curve down.
In L6: the second letter has a loop... wait, look at 'जु':
Wait, is it 'कु'? No.
Could it be 'ककुभ्यंशजा'?
First letter is 'म'! Definitely 'म'.
Second letter: look at the top horizontal, then a vertical, then... wait, look at 'ज' in 'षड्ज': 'ज' has three prongs/curves.
Here, it has a horizontal to the left, curve down... wait, is it 'धु'?
Compare with 'धु' in 'मधुकरी' (L2):
In L2: 'म' then 'धु'.
In L6: 'म' then ... wait, it looks like 'कु'? No, 'कु' has a loop to the left.
Wait! Could it be 'ककुभ्यंशजा'? But the first letter is clearly 'म'!
Wait, look at: "म जु व त्यं श जा"?
Wait, look at the letter between 'म' and 'व':
Wait, is it TWO letters?
Letter 1: म
Letter

१२० बृहद्देशीयां
उदाहरणं — सासागासासनिपानि । माधामागास-
मासासासा । समगासपमरिगासानिनिमासागासासा । धानि-
पापापनिसागा ।
गान्धारस्य प्रयोगेण भाषेयं तस्य वैसरी ।
पञ्चमांशा ऋपभहीना षड्जान्ता पाण्डवा भवेत् ॥
षड्जपञ्चमसञ्चारो द्विश्रुतीनां तथैव च ।
भाषा भिन्दोलके ह्येषा कथिता प्रथममञ्जरी ॥
उदाहरणं — पापापापाधमपानीसापञ्चमपाधनि धा-
सासापापानिसासासागासापागामानिसनिषापानिसापानिसा-
गानिसानिसासा । प्रथममञ्जरी ।
षड्जांशन्याससंयुक्ता संपूर्णा धेन दुर्बला ।
संवादश्चैव कर्तव्यः षड्जमध्यमयोस्तथा ॥
षड्जगान्धारयोर्नित्यं छेवाटी संप्रकीर्त्तिता ।
उदाहरण—सापासा । मागासासागामनिमापामासा-
सामामानीमामानीगामानीमामापापागामासासासागासनी ।
सागासानीसनिधामधामापापापाधामामाघमपमगरिसासानी -
नीनीसागारीमामारीनीसासा । छेवादी
घड्जांशा मध्यमान्ता च निषादर्षभदुर्बला ।
षड्जमध्यमसंवादस्तथा गान्धारपञ्चमे ॥
⸴

भाषालक्षणम् । १२१
षाड्बौङ्घिता ज्ञेया प्रकृत्या षड्जमध्यमा ।
एषा भाषा तु कथिता किन्नरैरपि गीयते ॥
उदाहरणं — सापापाधामामापागामगापधाधापाग-
मागापापापाधापासासापाधापनगामामागामसासासागागामा-
गामामा । षड्ज + + + ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता दुर्बला पञ्चमेन तु ।
धैवतनिषाद्बाहुल्यं षड्जधैवतयोस्तथा ॥
भाषेयं षाडवा ज्ञेया प्रेक्षके मधुकरी भवेत् ।
उदाहरणं — मापापाधाधामाधानिनिपासानिधसासा-
मापाधनीसननिसासामापानिसासाररीगमगारीसासानिधापापा-
पाधनिधा सासाररीगमागरिसासा । मधु(क)री ॥
इति हिन्दोलके भाषा समाप्ता ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि पञ्चमषाडवे भाषाः ।
पञ्चमांशा तदन्ता च निषाद्बहुला सदा ॥
परस्परं तु दृश्येत षड्जधैवतसङ्गतिः ।
पूर्णपञ्चमजा ह्येषा आभीरीदेशसम्भवा ।
एषा भाषा तु विज्ञेया प्रथमा पञ्चमोद्भवा ॥
उदाहरणं — पाधामाधनिधापापापापधनिधामामा-
धानिसासासनिनिधानिसधानिसानिधासाधरिमामाधानिनिधापा-
पापममधनिसासासनिनिनिसासासनिगरिमसमागरिसमसाधनि-
पाधामाभासरिमाधारिमपापा । आभीरी ।
१६

१२२ बृहद्देश्यां
भाविनी पञ्चमन्यासा गान्धारांशाल्पधैवता ।
मध्यमपञ्चमयोरत्र गमनं दृश्यते घनम् ॥
भाषा तु भाविनी ज्ञेया पूर्णा गान्धर्ववेदिभिः ।
उदाहरणं — गामापागमपानिधा । गमपामागागारी-
रीगानीधापापापापा । मामागामापापाभापापामाधारीसगग-
मापामागारीरीपापा । भाविनी ।
माङ्गली पञ्चमान्ता च धैवतांशा प्रकीर्तिता ।
षड्जधैवतसंवादो मध्यमर्षभयोस्तथा ॥
सङ्कीर्णा च मता नित्यं ज्ञेया वैदेशसम्भवा ।
एषा भाषा च गीतज्ञैरुक्ता पञ्चमसम्भवा ॥
उदाहरणं — सासासासधासारिरिधासारिरिधासाधा-
साधासासारिमारिमामामघमधपापापाघामपापमसासानिधता-
रिरिभागरिसासासारिमारिमाममधमपपापापामापापमसासानिघ -
ससारिरिगारिमारीसाधासासाधमासासा(सासाम। पमामापापा।
माङ्गली ।
पञ्चमांशा तदन्ता च संपूर्णा पञ्चमोज्ज्वला ।
सैन्धवी षड्जसंभूतां विभाषां सैन्धवीं विदुः ॥
षड्जपञ्चमसंवादो दृश्यते च मुहुर्मुहुः ।
उदाहरणं — पापाधसारिगागागरिमरि। ससानिधा-
धासनिधाधामसरिगागागरिसाधाधपांपाधापाधसारिगारिपा -
रिगागारीरीसाधासाधापामापापाधापाधापामामामापाधाधांसा-
रीरिसाधापामापापा । सैन्धवी ।

भाषालक्षणम् । १२३
गूर्जरी पञ्चमान्ता च गान्धारांशालपमध्यमा ।
षड्जमध्यमसंवादः संपूर्णा नित्यमेव हि ॥
विभाषेयं समाख्याता संपूर्णा पञ्चमोद्भवा ।
उदाहरणं — गरीमामामधानिधापापाधाधानीधामा-
मामाधागारीरीसरिगरिमाधामापाधपधनिधाधाधधपरीरीसारि -
मागारीमामामाधानीधरिपधानीवापापानीधामामानधमधम-
गारिरीमामारीसासागारीभामापाधानीसनीमनीधामपापा । गू-
र्जरी ।
पञ्चमाद्यन्तसंयुक्ता दाक्षिणात्या मनोरमा ।
संपूर्णा + + ज्ञेया जाता गान्धारप(ञ्च)मे ॥
विभाषेयं सदा ज्ञेया देशाख्या पञ्चमोद्भवा ।
उदाहरणं -- पापानीरी । निरिगारिगरिमामरिरिनि-
निरि । धापापापपनिगिरिगिरिगरिमगरिशिरि । धनिधवनिधा-
धनिधापापानिरिरिग।रिगाधामागार

१२४ बृहद्देश्यां
पपाप । मामाधपपापममरिंरिमपाप। धपापापधपधसासारिगिरि-
धपापापा । अन्धाली ।
मध्यमांशाल्पऋषभा पञ्चमन्याससंयुता ।
मध्यमधैवतसंवादस्तुल्यं स्यात् पञ्चमस्य तु ॥
संपूर्णषाड(बा) चेयं भाषा तानोद्भवा भवेत् ।
उदाहरणं — मामामगसारिरिनिसागरि । सानिनि-
गागागसानिपापापासानिसासासानिसानिनिधधधिनिनिसागरि-
सासासानिनिसाधानिपापाधानिनिगगसासासासागासानीधा -
मापापा ।
त्रापणी पञ्चमन्यासा पञ्चमर्षभदुर्बला ।
द्विश्रुतीनां तु रूपेण गमनं तत्प्रयोक्तृभिः ॥
षड्जमध्यमबाहुल्यं पञ्चमर्षभयोस्तथा ।
साधारणकृता ह्येषा त्रापणीदेशसम्भवा ॥
उदाहरणं -- सासासापापापाधाधाधाधानीनीनीसा-
सानिधानिधाधारिसासानीधानीधासाममरिमारिमागागारिसा-
सनिपापापानिधानिसासनिसनिमधधसनिधामागामाधानीसा-
सधानीसामधामागाभाधानीसास । सससनिसासानिगासानि-
धामामागाधारीसासासधानीधापा । त्रापणी ।
कैशिकी पञ्चमन्यासा मध्यमांशा निदुर्बला ।
मध्यमधैवतमात्रं बाहुल्यं पञ्चमस्य तु ॥
एषा भाषा तु सङ्कीर्णा नित्यं पञ्चमसम्भवा ।

भाषालक्षणम् । १२५

उदाहरणं — पामाधानिधापापापाधानीधाधाधामा-
मामा धामाघाघानीसासारिरीपापामाधामाधममधममामाधा ।
निरपापा । कैशिकी ।
एषा वाष्टिकनिर्दिष्टा एकादश च पञ्चमे ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भाषा वै भि(न ? ज्ञ)षड्जके ॥
धैवतांशा तदन्ता च पञ्चमर्षभवर्जिता ।
षड्जगान्धारसञ्चारा पञ्चमस्य प्रयोक्तृभिः ॥
एषा विशुद्धा विज्ञेया षड्जहीनौडुवा भवेत् ।
उदाहरणं — धाधामागामामागगसनसनिसनिधनि-
धाधानिमामामागामागसानिधिनिनिधाधानिसापामागासनि-
निनिधाधाधागामधमागासगसगामागमधमधसाग।सासामा-
धामा(म्म ? म)धमगागमसासासागासानिनिनितनिधाधाधा-
निधाममधमधमसागामधामामामास।निधानिधानीगासानिधा-
निधा । विशुद्धा दाक्षिणात्या ।
धैवतांशा धैवतान्ता षड्जधैवतसङ्गता ।
षड्जधैवतयोस्तु + ऋषभमध्यमयोगतः ॥
विभाषा षाडवा चेयं देशारूपा षड्जसम्भवा ॥
उदाहरणं ---- धाधासासागधरिगारिसागनिरीमासा-
धासानीनीनीनी । धाधाघानिधापापामाधामाधानिनिधाधा-
पागागाधारिद्यमामाधानिनिधाधा । दाक्षिणात्या ।
धैवतार्थन्तसंयुक्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारौ धैवतश्चात्र गमनं दृश्यते घनम् ॥

' with 'ा': 'षा'!
Wait, let me double check if it's 'पा':
In षाडव (hexatonic), it's definitely षा!
And in parentheses: "(वा)".
Then: "चेयं भाषा तानोद्भवा भवेत् ।"

Line 7:
उदाहरणं -- मामागमगासारिरिनिसागरि । सानिनि-
Wait, let's look at the dash after उदाहरणं:
It's a long dash: "उदाहरणं —" or "उदाहरणं --"
Then: "मामागमगासारिरिनिसागरि । सानिनि-"
Wait, is there a hyphen after सानिनि?
Yes, a hyphen at the end of the line: "-"

Line 8:
गागागसानिपापापासानिसासासानिसानिनिधधिनिनिसागरि-
Wait, let's look at that spot again:
"गागागसानिपापापासानिसासासा" (gā gā ga sā ni pā pā pā sā ni sā sā sā)
Then: "निसानिनि" (ni sā ni ni)
Then: look at the characters:
ध
ध
नि
नि
सा
ग
रि

Wait, is there an 'ि' on the second ध, or is it:
ध ध नि नि?
Wait, look at:
Is it ध ध नि नि?

भाषालक्षणम् । १२५
उदाहरणं — पामाधानिधापापाधानीधाधाधामा-
मामा धामाधाधानीसासारिरीपापामाधामाधमधमधमामाधा ।
निरिपापा । कैशिकी ।
एषा वार्त्तिकनिर्दिष्टा एकादश च पञ्चमे ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भाषा वै भि(न ? ज्ञ)पड्जके ॥
धैवतांशा तदन्ता च पञ्चमर्षभवर्जिता ।
पड्जगान्धारसञ्चारा पञ्चमस्य प्रयोक्तृभिः ॥
एषा विशुद्धा विज्ञेया पड्जहीनौंडुवा भवेत् ।
उदाहरणं — धाधामागामामागगसनसनिसनिधनि-
धाधानिमामामागामागसानिधिनिनिधाधानिसापामागासनि -
निनिधाधाधागामधमागासगसगामागमधमधधसाग(सासामा -
धामा(न्म ? म)धमगागमसासासागासानिनिनिसनिधाधाधा-
निधाममधमधमस(गामधामामासासानिधानिधानीगासानिधा-
निधा । विशुद्धा दाक्षिणात्या ।
धैवतांशा धैवतान्ता पड्जधैवतसङ्गता ।
पड्जधैवतयोस्तु + ऋषभमध्यमयोस्तथा ॥
विभाषा षाडवा ज्ञेयं देश्याख्या पड्जसम्भवा ॥
उदाहरणं — धाधासासागधरिंगारिसागनिरीगासा-
धासानीनीनीनी । धाधाधानिधापापामाधासाधानिनिधाधा-
पागागाधारिगामामाधानिनिधाना । दाक्षिणात्या ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारो धैवतश्चात्र गमनं दृश्यते घनम् ॥

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

१२६ बृहद्देश्यां
• भाषाङ्गा + तु सङ्कीर्णा गान्धारी समुदाहृता ।
उदाहरणं— धाधागागागारिरिगमगामाधारिरिरि रि-
गामापामा । मापामापामापासगारिरिगागाधापाधागागारी-
सासासा । निसासानिग।मापासासानीगारीमागमागामामामा-
मानिनीनीनि । मधाधाधाधा । गान्धारी ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता पाडवा पञ्चमा हिता ।
मध्यमर्षभसंवादो द्विश्रुतीनां च गीयते ॥
विभाषा चैव श्रीकण्ठे प्रयोगे ललितास्तुते ।
उदाहरणं — धानिमागाग(धारिमाग(गाधारिमाग-
रिगारिरिगा(रिगाभागारिगाधारिरिरीनिसानिनिधाधा । श्री-
कण्ठी ।
मध्यमांशा धैवतान्ता ऋषभेण (तु) दुर्बला ।
मध्यमर्षभपञ्चमगमनं दृश्यतेन्धनन् (?)॥
[L1

भाषालक्षणम् । १२७
बङ्गालदेशसम्भूता वङ्गाली दिव्यरूपिणी ।
एषा भाषा रसा च + धैवतस्यापि वल्लभा ॥
प्रयोगे श्लक्ष्णसूक्ष्मश्च गायकैः स्वरशोभितैः ।
उदाहरणं — धारीसारीगागाधारीसारीमानीसानीनी-
सांसासं। रिधामापाधाधारिसामाध। निधाधा । वङ्गाली ।
मध्यमांशा धैवतान्ता पञ्चमर्षभदुर्बला ।
षड्जमध्यमसंवादः षड्जगान्धारयोस्तथा ॥
सिन्धुविषयसंभूता देशाख्यां सैन्धवीं विदुः ।
उदाहरणं — नी। माधानीधानीसागासामासासागा-
मागामागासानिसानिधामापासामामासामाधा मानिसासासा -
सागारीधानिधापामाधानीथामाधाधाधा । सैन्धवी । (सै-
न्धर्वी ?)।
गान्धारांशा तु कालिन्दी धैवतान्ता चतुःस्वरा ।
पञ्चमर्षभहीना च निषादेन च दुर्बला ॥

• एषा ह्यन्तरभाषा वै कालिङ्गे सा तु गीयते ।
• हृद्या मनोहरा ह्येषा पञ्चमाद्वानुगीयते ॥
  उदाहरणं — गासामागामागासासासासाधामासा-
  साधामांनीमामासासासासामाधामामाधासासाधानीगाधा ।
  कालिन्दी ।
  षड्जान्ता धैवतान्न्यासा हीनौ गान्धारपञ्चमौ ।
  षड्ज + + + + + + + , धैवतयोस्तथा ॥
  एषा ह्यन्तरभाषा वै पुलिन्देन तु गीयते ।
  पुलिन्दके तु विख्याता षड्जऔडुवितारतधा ॥

उदाहरणं— धाधानिधासासानिधाधानिधाधाधापामा-
गारिरि रिगमपापाधापगारिरिधमाधापापाधापामरिगामानीधा-
वाधाधाधामपाधापानिरिगरिसारिधारिधारिधारिपाधाधाधाधा-
नि । सासारिगागामसामपमाधाधाधापाधासानिधैवतधाधा ।
धैवतभूषिता ।
विशाला पञ्चमांशा तु धैवतान्ता मनोहरा ।
सुसंपूर्णस्वरा ह्येषा सञ्चारो धैवतस्ततः ॥
एषा भाषा तु विज्ञेया किन्नरैर्गीयते सदा ।
उदाहरणं — पाधासासाधानीगासानिधाधा । पा-
धाधा । निसासानीधापामागानिनिनिरिगामामागाममधानी-
धानिसारिगारिसासानिधारिगसासनिसानिधानिनीधापधधध-
पापामागारिरिधारिरिममध्यमगमपापापापानिधधधधपामाधा-
निसासासारिरिरिममपमपापाधानीसानीधापाधाधापानिनि-
नि । सासामधापाधानिधा । विशाला । एता याष्टिकप्रोक्ता
भिन्नप(ञ्च)मभाषा(ः) ।
अथ पोट्टरागे —
पञ्चमांशा मध्यमान्ता संपूर्णा मध्यमोज्ज्वला ।
धैवतनिषादःसञ्चारो दृश्यते बहुलः सदा ॥
एषा वङ्गालभाषा (तु) पोट्टरागे प्रगीयते ।
सर्वेषां मङ्गलानां च गायकैर्गीयते सदा ॥
मङ्गल्या च प्रशस्ता च तेनासौ मङ्गला स्मृता ।
उदाहरणं— पाधापाधा । भाधापामागारिरि रिगमपा-
धासागासानिधापापामा । माङ्गली ।

भाषालक्षणम् । १३१
अथ टक्ककैशिके —
धैवताद्यन्तसंयुक्ता ज्ञेया मालवपञ्चमी ।
षड्जऋषभसंवादो बहुधैव तयोस्तथा ॥
संपूर्णा सुस्वरा ह्येषा देशभाषा मनोहरा ।
उदाहरणं — धैवत । धापाधैवतधाधाधारिमामाधा ।
पामधाधापामागरिमाधापाधा । मालवा ।
षड्जांशा धैवतन्यासा विज्ञेया भिन्नलालिका ।
धैवतनिषादबाहुल्या दृश्यते च परस्परम् ॥
किञ्चिद् दृष्टं न दृष्टं च भिन्नपञ्चमसंज्ञिता ।
एषा तु कथिता लोके भाषा सङ्कीर्णशोभना ॥
उदाहरणं — सासासागासाधानीसासाधानीमधनि-
धाधाधानिधामाधानिमधापाधाधाधा । भिन्नलालिता ।
गान्धारांशा धैवतान्ता द्राविडी संप्रकीर्तिता ।
द्विश्रुतीनां च गमनं षड्जधैवतयोस्तथा ॥
द्राविडविषये ह्येषा देशाख्या सुमनोहरा ।
उदाहरणं— धानिमधानिंधाधाधानिधामधापाधाधा-
धापामाधाधागामाधाधासागासानिधाधापामागाममनि । द्रा-
विडी । एताष्टक्कैशिकभाषास्तिस्रः ।
अथ वेसरषाडवे—
मध्यमाद्यन्तसंयुक्ता विज्ञेया ब्राह्मषाड(वे ? वा) ।
(वि ? द्वि)श्रुतिभ्यां च संवादो मध्यमर्षभयोस्तथा ॥
सुसंपूर्णस्वरा ह्येषा क्रिया चै गीयते जनैः ।
ब्राह्मषाडविका तत्र भाषा वेसरषाडवे ॥

? Wait, after रि रि, is that पिorविorधि? Wait, look at धरिin line 3:ग ग ध रि मा. In line 17: ऋ ष भाthenरि रिthenपिorयि? Wait, if svaras are being sung: रि रिthenप(पञ्चम)?रि रि पि? No, maybe पिकां? Wait, could it be ऋषभारिरिपिका ।orऋषभारिरिपिकां? Let's look at the character before कां: It has िand the letter isप? Yes, पि. Wait, why भा? If it's ऋषभ, why is it ऋषभा? Ah, because of sandhi or a-kara: ऋषभ+आ... or ऋषभारिरिपिकां! Wait, could it be ऋषभारिरिपिकां? Let's look at the image very carefully: रि रि सा गा रिThenऋwith a vertical stroke below? No, it'sऋ! Then ष भा रि रि पि कां । रेवगुप्ता ।`
Wait, look

भाषालक्षणम् । १३३
इत्येताः प्रकटा लोके भाषा बहुमताः स्मृताः ।
यथा यथा प्रयुञ्जीत तस्य सा तु विवर्तिता ॥
तथा सर्वप्रयत्नेन गीयते लक्षणान्विता ।
श्रोतव्या गायकैर्नित्यं परिहासार्थकौशिलि(?) ॥
यत्किञ्चिदाह्वये + + समस्तं नाशयेत् + तत् ।
सर्व+न्त्रामरागेषु भाषाणामुपलभ्यते ॥
सर्वागमसंहितायां याष्टिकप्रमुखभाषा(ख्या ? )लक्षणा-
ध्यायः चतुर्थः ॥
अतःपरं प्रवक्ष्यामि शार्दूलमते भाषालक्षणं —
पञ्चमांशा तु षड्जा(ता ?न्ता) भाषाभाषे प्रयोजयेत् ।
देवालवर्धनी पूर्णा भाषा चैषामनुक्रमात् ॥
उदाहरणं — पापानीसासा। नीसारीरीधापापामामा
मामाधासासासानिसारिरीनिधमागाप/धासासानीधानीधा
देवालवर्धनी ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता पौराली देशसम्भवा ।
संपूर्णा गीयते नित्यं भाषा वै टक्करागजा ॥
उदाहरणं — मामामामागारीरीरीसारिमरिगागारिग-
रिगसासानिधामाधामामाधाधनिसानिगागागागानिधानिसा-
सामानीगमापधानीनिधपधानि धापाममामामागामागारि-
रि । गासानिसा । पौराली ।
(वैध?धैव)तांशा तु षड्जान्ता पञ्चमर्षभवर्जिता ।
शकभाषा त्वौडुविता त्रावणी कामिनीषु च ॥

१३४ बृहद्देश्यां
उदाहरणं — धामगाधामागमामागधानिसासा । गा-
गामधामागसासा । मागा । सागा । धामामाधमागसासासा ।
त्रावणी ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता मानवलितिका विभा ।
विभाषा टक्करागस्यैषा गीयते मूढलालिता(?) ॥
उदाहरणं — मापाधापामासापधानीधापापा । मामा-
गरिसा धामाधाधामाधाधामाधानी । सासा । रिरिधारिरिमा-
गामारीसासा । साधाधनिसासा । तानललितिका ।
साधारणा तु षड्जांशान्ता दोद्धा पञ्चमस्वरा शुभा ।
पञ्चमर्षभहीनं तु ञ्व(?)देशाख्या टक्करागजा ॥
उदाहरणं — गासानीधधानीसानीसाधाधा । मामा-
धानि । सामागामाधाधामागामानीसासा । दोद्धा ।
निषादांशा तु षड्जेन वि(ही)ना पञ्चमस्वरा ।
टक्करागे (तु) शार्दूली ++ ऋषभ दुर्बला (ज्ञेया) ॥
उदाहरणं — नोंनिनि । सारीरीमारीरीपानिधापानि-
सारिरिमधामारिधानिरिसा । शार्दूली ।
षड्जायन्तममायुक्ता अलघ्वी देशसम्भवा ।
संपूर्णा टक्करागजाया स्वपाणिनि गीयते(?) ॥
उदाहरणं — सासासासा । धसासासासारीगामासानि-
धामामानीधापासामामा । मापाधामासाधागाग्सारिमानिधा-
निसासा । अलघ्वी ।
टक्करागे शार्दूलमते भाषा समाप्ता ।
भिन्नवलितिका रविचन्द्रा भिन्नपौराली द्राविडी पिञ्जरी पार्वती
(द्वे ? च)हिन्दोलके भाषाः ।