भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ६१ -
  ये त्वत्पदाब्ज प्रभजन्ति सन्तस्तेषां परानुग्रहमात्रवश्या ।
  स्वं ब्रह्मधामं प्रविहाय मातः करोषि साश्चर्यचरित्रचर्याम् ॥ २८ ॥
  रजांसि भूमेः प्रमिमातु कश्चित्तथा तरङ्गान् जलधेर्बिभर्तु ।
  तथापि मातस्तव दिव्यकेलीगुणान् न संख्यातुमसौ समर्थः ॥ २९ ॥
  नमस्त्रिवेदीशिरसि स्थितायै ततोऽपि दौर्लभ्यतमान्वितायै ।
  स्वभक्तिमात्रैकसुलभात्मने ते श्रीसच्चिदानन्दपदोन्नतायै ॥ ३० ॥
  प्रमोदवनवीथीषु सहजानन्दिनी तु या ।
  सा त्वं जनकभूपस्य गृहे मातः समागता ॥ ३१ ॥
  भक्तानुग्रहकारिण्याः को जानाति तव क्रियाम् ।
  फलानुमेयमात्रत्वात्तथापि खलु गीयते ॥ ३२ ॥
  इत्युच्चार्यं शिवः स्तोत्रं सीतायाः परमश्रियः ।
  सानन्दाश्रुमिलन्नेत्रं दण्डवन्न्यपतद्भुवि ॥ ३३ ॥

• ६२ -
  पूर्णैव सर्वविषयेषु वितीर्णदृष्टिर्नित्यं तथापि रमसे रसिकेन्द्रयुक्ता।
  श्रीमत्प्रमोदवनवीथिषु नित्यमग्ना स्वानन्दसिन्धुलहरीगणसंगमेषु ॥ ७॥
  साकेतधाम्नि सुभगे सरयूतटान्तरिगन्तरंगशिशिरोपवनाभिरामे।
  नत्यं स्थितैव जगतोऽन्तकरणाय मातर्भूयोऽपि सम्प्रकटितासि निजांशुभासा ॥ ८॥
  कल्याणिनी सुखदकल्पलता जनानां स्वाङ्घ्रिप्रसादभवभव्यसमूहभाजाम्।
  भक्तिं तनोषि कृपया खलु रामचन्द्रहस्तग्रहं विदधती भवसिन्धुमध्ये ॥ ९॥
  न स्यास्त्वमेशि यदि दत्तकराव लम्बा भक्तावलेर्विदधतीकुशलानि नित्यम्।
  श्रीमन्महारसिकराजवरोऽपि किं तु कुर्वीत तेषु करुणामरुणाङ्घ्रिपद्मे ॥ १०॥
  स्वरूपभूता तव या प्रकाशशक्तिः परं सा सुविशुद्धसत्त्वा।
  उदीर्णबोधा विरजस्तमस्का न यत्र मायागुणसम्भूतओघः ॥ ११॥
  अज्ञानिनां ये गमकास्ते न सन्ति लोभादयस्तव देहानुबन्धाः।
  तथापि दर्पं शमयस्यासुराणां धर्मावगुप्तिं कुरुषे च स्वभावात् ॥ १२॥
  त्वं कालरूपा त्वमसि श्रीः सुधा त्वं माता पिताजगतस्त्वं हि तेषु।
  लीलावतारैर्जयसि क्रीडसि त्वं नानास्वरूपैः सह पत्या रमेत ॥ १३॥
  त्वं भक्तिरूपाखिलजीवजुष्टा प्रवर्तयस्यार्यपथं कृपादये।
  वेदार्थसारज्ञबुधावलीभिः प्रायः प्रपन्ना निजरूपलब्धये ॥ १४॥
  ब्रह्माण्डवर्गे मद्दिधाः कोटिशस्ते गायन्ति कीर्ति विपुलप्रणादम्।
  दृष्ट्वा विभूतिं तव भूरिभाग्ये न कस्य जायेत हि मानभङ्गः ॥ १५॥
  आविर्भवन्ती भुवने भ्राजसे त्वं शमाय दैतेयजभूभरस्य।
  तथैव पादाम्बुजमाधुरोजुषां भवापवर्गाय सता मुनीनाम् ॥ १६॥
  तुभ्यं नमो भगवत्यै पुरुष्यै श्रीजानक्यै श्रीसहजाधिकायै।
  अप्राकृतं सत्वमुपाददाना या क्षेममेतस्य करोषि तस्यै ॥ १७॥
  यः कृष्णनामा भगवान् यशोदागर्भरत्नं भविता द्वापरान्ते।
  सोऽपि त्वदंशेन समृद्धकामो भवायवर्गं स्वजुषां संविधाता ॥ १८॥
  श्रीरामचन्द्रोऽजनि राजमौलैरघुपवीराद्दशवक्रादिहन्ता।
  सो वै त्वदीयाधरपीयूषधारा।वशीकृतः क्रीत एव त्वयाम्ब ॥ १९॥
  स्वच्छन्दलोलावपुषे विशुद्धविज्ञानमूर्त्यै करुणात्मिकायै।
  सर्वात्मिकायै सर्वबीजप्रदायै नमो नमः सर्वभूतात्मने ते ॥ २०॥
  न ज्ञायते ते जननि स्वरूपमस्मादृशैस्तव भाव्यानुबद्धैः।
  तेषां कृपाहेतव एतदेव प्रकाशितं निजरूपं भवत्या ॥ २१॥
  त्वयानिजानुग्रहभाजनीकृताः सुरेश्वरा मादृशाः कोटिशोऽद्य।
  न चेत्कथ दृश्यरूपास्यमीभिर्निरञ्जना निर्गुणा त्वं निरीहा ॥ २२॥

• ६३ -
  त्वं जानकी जनकस्यालयेऽद्य त्वं श्रीः परा सहजा त्व कलेश्वरी ।
  स्वयोगशक्त्या बहुधा त्वं विभासि त्वया सनाथा वयमद्धा समस्ताः ॥ २३ ॥
  त्वमीश्वरीदेवि चराचरस्य त्वं नः पतीनां पतिरप्रमेया ।
  धराधर्मश्रुतिकोविप्रदेवरक्षाकरी जयतात्केवलैव ॥ २४ ॥
  लक्ष्मण उवाच
  इत्युक्त्वा देवराजस्तां सुरभीस्तननिर्गतैः ।
  अभ्यषिञ्चत्सुरभसं पयोभिरमृतोपमैः ॥ २५ ॥
  ऐरावतकरानीतव्योमगङ्गापयोभरैः ।
  मन्दारकुसुमस्तोममकरन्दसुगन्धिभिः ॥ २६ ॥
  सौराज्यं चैव साम्राज्यं सर्वैश्वर्यमहापदम् ।
  आधिराज्यं महाराज्यं दत्त्वा तस्यैपरश्रियै ॥ २७ ॥
  तदीयचरणाम्भोजमकरन्दसुनिर्वृतः ।
  कृतार्थं मन्यमानं स्वं निजलोकमुपाव्रजत् ॥ २८ ॥
  [L1

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

– ६४ –
प्रमुदविपिनक्रोडक्रीडापरा परपूरुषप्रणयपदवीसीमा सामानुग्रहभाजनम् ।
कलयकलयप्रेम्णा श्रीमत्पदाम्बुजयोः परं विधिहरिहरश्रीशोपेन्द्राद्युपासितमात्रयोः ॥६॥
परमपुरुषार्थस्ते लीलारसात्मकविग्रहेप्रमुदविपिनान्तश्रीः संयोगविप्रयुजात्मिका ।
विधिहरिहराद्यन्तर्निष्ठैः सुरैः समुपासिता प्रकृतिमधुराकारा धारामृतद्रवरूपिणी ॥७॥
रसिकमणिना युक्ता रामेन्दुनाप्रमुदाटवी प्रकटविलसद्रूपा गोपालिकापट्टवोशिनी ।
उदयसिकलाकोटिज्योत्स्नामयीमधुराकृतिर्निजरसमहामग्नानन्दोदधेःस्वसखीगणैः ॥८॥
तव हि रमणः प्रोक्तः श्रीरामचन्द्र इति श्रुतौ तदुदयपदंश्रीमर्याख्या श्रुताभवतीपुनः ।
त्वपि सतिभवेत्सद्बुद्धिश्चेज्जनो न विमुच्यतेनियतमथ तज्जायेतज्ञानंयदीश्वर

समासतो व्यास एव चापित्त्वमेव धर्मः श्रुतिलक्षणो यः ।
सर्गाय विश्वस्य तनोषि रूप मर्यादाख्यं यत एवास्य बन्धः ॥ ३ ॥
प्रवाहमार्गोऽप्यखिलस्त्वयीशि प्रतिष्ठितो यत्र भवः पुनः पुनः ।
निजेच्छया रामरमे कदाचिदनुग्रहं चेत्कुरुषे विमुक्त्यै ॥ ४ ॥
कर्त्ता क्रिया कर्मगणः समस्तस्त्वयीशि सर्वं करणप्रतिष्ठितम् ।
सर्वस्याधिष्ठानमयैकशक्त्या विचिन्त्य भोगेच्छतयास्त्वधोजुषे ॥ ५ ॥
कुतर्कमोहोपहतस्वभावाः कुतः क वा नेति वदन्ति विश्वम् ।
अध्यात्मविद्याकुशलाः पुनस्त्वा सर्वस्य मूल परमामनन्ति ॥ ६ ॥
दण्डं भवे धारयाम्युग्रमद्धा पापात्मसु त्वत्स्वरूपद्रुहेषु ।
सोऽहं यदा स्यां परमोशमानी तदा मयि त्व विदधासिदण्डम् ॥ ७ ॥
लिखाम्यहं सदसच्चेतरेषां भवप्रवाहोपगतात्मनां नृणाम् ।
न तु त्वदीयोन्नतपादपद्मपराय

's in the text:
ये (1) षॉ (2) प्र (3) मो (4) द (5) व (6) न (7) वी (8) थि (9) षु (10)
का (11) क (12) को (13) ल (14) - 14 syllables!
Wait! "येषां प्रमोदवनवीथिषु काककोलाः" is 14 syllables!
Then:
फे (15) र्वा (16) द्य (17) यः (18) क (19) व (20) ल (21) य (22) न्ति (23) व (24) पुः (25) क (26) दा (27) चित् (28) = 14 syllables!!
Wait! "फेर्वाद्ययः" or "फेर्वादयः"?
Look at the text:
फे - र्वा - द - यः is 4 syllables: फे-र्वा-द-यः (4) + कवलयन्ति (5) + वपुः (2) + कदाचित् (3) = 14 syllables!!
Wait:
फेर् ( _ ) वा ( _ ) द ( . ) यः ( _ ) = _ _ . _
क-व-ल-य-न्ति = . . . _ .
व-पुः क-दा-चित् = . _ . _ _

-के-न्द्र-न-न्दि-नी (7) -> 12 syllables?
Wait:
नमो नमस्ते जनकेन्द्रनन्दिनी (12)
प्रमोदकुन्दावनकुञ्जवासिनि (12)
Line b:
नमो नमस्ते रसिकेन्द्रसंगते (12)
स्फुरन्महाभोगसमूहभोगिनि ॥ ४ ॥ (12)
Metre: 12 syllables (Drutavilambita or Totaka or Vamshastha or Bhujangaprayata or Dodhaka?)
न-मो न-म-स्ते (u - u - -)
ज-न-के-न्द्र-न-न्दि-नि (u u - u - u -) -> Drutavilambita: द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ (u u u - u u - u u - u -).
Wait:
न-मो न-म-स्ते (u - u - -) is NOT Drutavilambita.
What metre is this?
न-मो (u -)
न-म-स्ते (u - -)
ज-न-के-न्द्र-न-न्दि-नि (u u - u - u u)
It's an anustubh or a paddhati/mishra metre?
Wait, let's check syllables:
न-मो न-म-स्ते ज-

• ६८ -
  यज्ञैर्दानैस्तपसाचातिमात्रैर्वृतः सुपुण्यातिशयेन कश्चित् ।
  त्वत्पादाब्जं भजते देवि सीते तस्य क्षणात्सुलभो रामचन्द्रः ॥ १० ॥
  शेषो रविर्वायु पुत्रोऽथ रुद्रः साक्षात्स्वयंभूर्भगवान् विरञ्चिः ।
  इन्द्रश्चन्द्रः सनकाद्याश्च सर्वे जानन्ति त्वामीशि भजन्ति भक्त्या ॥ ११ ॥
  ज्ञानात्मको भगवान् श्रीहयास्यस्त्वद्भक्तिमात्रादुतुलकः सदैव ।
  गृणाति त्वां कुम्भजाप प्रसादाद्यत्कुम्भजस्त्वां भजते नित्यमेव ॥ १२ ॥
  स्वायंभुवो मनुराख्यातधर्मः सर्वं ते चाब्रूत राद्धान्तमेकम् ।
  त्वद्भक्त्याख्ययेनेरामः प्रसन्नो नित्यानन्दं स्वपदं संददाति ॥ १३ ॥
  नान्यः पन्था विद्यते स्वात्मलब्धयै नान्यो भावो विद्यते चापि लोके ।
  नान्यज्ञानं विद्यते सर्ववेदेष्वेकं सीतानाममात्रं विहाय ॥ १४ ॥
  ज्ञानं सीतानामतुल्यं न किंचिच्छास्त्रं सीतानामतुल्यं न किंचित् ।
  कृत्यं सीतानामतुल्यं न किंचिद्ध्येयं सीतानामतुल्यं न किंचित् ॥ १५ ॥
  एकं शास्त्रं गीयते यत्र सीता एका लोके देवता चापि सीता ।
  एको मन्त्रश्चापि सीतेति नाम कर्माप्येकं पूज्यते यत्र सीता ॥ १६ ॥
  सर्वॆ देवा यत्पराः सम्बभूवुः सर्वॆ यज्ञा यत्पराः सम्बभूवुः ।
  सर्वॆ मार्गा यत्पराः सम्बभूवुः सा त्वं सीतानाम लोके प्रसिद्धा ॥ १७ ॥
  सीता नित्या जानकी मोदिनोति प्रेमा क्षेमा सहजानन्दिनीति ।
  ध्यायञ्छृण्वन् सगिरन् कीर्तयंश्च जन्तुर्नित्यं मुच्यते सर्वबन्धात् ॥ १८ ॥
  पाहि त्राहि त्रिभुवनमिदं स्वाश्रयं नित्यसिद्धे
  पाहि त्राहि त्रिभुवनजनान् स्वाश्रयान् देवि सीते ।
  पाहि त्राहि स्वरमणकरं रामचन्द्रस्थ लोकं
  भूयो भूयो जगति भवती भ्राजतां नित्यमेव ॥ १९ ॥
  जगत्स्वामिनी भामिनी कामिनी त्वं जगत्तोषिणी पोषिणी रामयो वा ।
  जगद्वन्दिता नन्दिता नन्दिनीत्वं चिरं देवि दीप्यत्स्वभक्तानवन्ती ॥ २० ॥
  अये रामचन्द्रप्रिये पूर्वरूपे परा चेन्दिरा

अहो भाग्यं नरेन्द्रस्य जनकस्य यदालये ।
प्रमोदवनतोऽभ्येत्य परा लक्ष्मीर्विराजते ॥ २५ ॥
किं भाग्यं मिथिलापुरीगृहजुषां भावोद्धुराणां नृणां
येषां दृष्टिपथं प्रयाति सुषमा लोकोत्तरं तावकी ।
ब्रह्माद्यैरपि वा स्मृता क्षणमपि स्वाराज्यलक्ष्मीमदं
दूरीकृत्य तनौ तनोति पुलकान् प्रेमाङ्कुरं चेतसि ॥ २६ ॥
अद्यापि त्वं प्रमुदविपिने क्रीडसि स्वैर्विलासै
स्तेनैवाविर्भवसि वपुषा दृश्यसेऽत्रापि चैवम् ।
कुन्दारण्ये कलयसितरां चैव लीलां विशालां
तेनैवासि श्रुतिषु गदिता व्यापिका ब्रह्मरूपा ॥ २७ ॥
अहो ईदृशी श्रीरिहाभून्नपूर्वं स्फुटं याजनि व्यक्तमेवावतारे ।
पुरे चापि देशे वने वीथिकासु प्रभाते यथा सूर्यरोचिःप्रसंगात् ॥ २८ ॥
तमो विनष्टं सकलभवेऽस्मिन् प्रफुल्लतां मानसपङ्कजानि ।
सातामगुः संप्रति तद्द्रुहां च शिरोऽवतंसान्यपतन् पृथिव्याम् ॥ २९ ॥
आब्रह्मलोकं जगदेतदद्धा प्रसन्नतां यन्नितरां जगाम ।
तेनैव भावानि सुमङ्गलानि महानुभावैर्विदितानि लोके ॥ ३० ॥
जय जय जाह्नवीविमलकीर्तिकदम्बरी जय जय सज्जनावलिमनोज्ञशुभाचरिता ।
जय जय भावनामयसुमङ्गलादिव्यतनो जय जय जानकीत्वममिताद्भुतमाङ्गलिके ॥३१॥
पाहि पाहि जगत्सवं रमय स्वामिकं निजम् ।
श्रीरामं चिद्घनानन्दं लीला विस्तारयामुना ॥ ३२ ॥
यथा पूर्वं रमयसि प्रमोदविपिनान्तरे ।
तथाधुनापि रमय रामचन्द्रं रमापतिम् ॥ ३३ ॥
प्रमोदविपिने यस्ते लीलापरिकरोऽखिलः ।
अधुनापि स एवात्र जायतां मनसो मुदे ॥ ३४ ॥
एवं स्तुत्वा निष्कृतिर्देवतात्मा तस्या अग्रेन्यपतद्दण्डवत्सः ।
भूयो भूयस्तनुसंजातरोमा नत्वानत्वाहृदि हर्षं चकार ॥ ३५ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
सीताजन्मोत्सवे निष्कृतिंकृतस्तुतिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

– ७० –
चतुर्विंशोऽध्यायः
वरुण उवाच
कूप्याः सरस्याः सरितां यथायः समुद्रमेव प्रविशन्ति सर्वाः ।
उच्चावचास्त्वयि सर्वेऽपि भावाः प्रविश्यास्तं यान्ति नित्यस्वरूपे ॥ १ ॥
यथा जलोत्थं मलमातृणोति जलस्वरूपं सर्वतः सम्प्लुतं यत् ।
त्वदुद्भवा देवि तथैव माया त्वामावृणीते व्यापिका ब्रह्मरूपाम् ॥ २ ॥
क्षारांस्तथा मधुराः सत्य आपो न माधुर्यं क्वचन व्यभिचरन्ति ।
एवं भावाः सदसद्रूपिणोऽपि न ते सत्तां व्यभिचरन्ति कुत्रचित् ॥ ३ ॥
स्वतन्त्रंच ते धाम नित्याव्ययं यत् सत्त्वान्तःस्थं भाति सर्वावतारे ।
तदेवेदं भासते शुद्धसत्त्वमन्तर्हितं तावकं शुद्धरूपम् ॥ ४ ॥
त्वमात्मभूता जगतामन्तरङ्गा माया गुणैर्लक्ष्यसे नो पृथक्त्वम् ।
एकत्वे सद्विदुषां ज्ञानगम्या प्रकाशसे बहिरङ्गेऽपि चार्थे ॥ ५ ॥
विशन्नयोगोलकमन्तरानलः स्वरूपशक्तिं वितरति लोहपिण्डे ।
तथा त्वमन्तः प्रविशन्ती जनानां स्वावेशेन स्फुरमाणं करोषि ॥ ६ ॥
त्वदाविष्टं मानसं सज्जनानां कल्याणैस्त्वद्गुणावर्गैरुपैति ।
त्वया विवर्ज्यं हृदयं दुर्जनानां मायागुणैराक्रमितं भवेच्च ॥ ७ ॥
कारुण्यं ते प्रकृतिः सर्वजीवेष्टाभद्रहृद्धार्ति सामान्यतोऽपि ।
तथाप्यमी दुःखस्था भजन्ते स्वकर्मभिः सदविद्याविलासाः ॥ ८ ॥
निर्गुणा सगुणा च त्वं निष्क्रिया चापि सक्रिया ।
असौम्या चापि सौम्या त्वमेकैवानेकरूपिणी ॥ ९ ॥
परा त्वं च पश्यन्तिका मध्यमा त्वं त्वं वैखरी सृष्टिरनन्तरूपा ।
त्वं वर्णरूपा पदवाक्यार्थरूपा त्वं तद्वृत्तिः स्फोटरूपा त्वमेका ॥ १०॥
यथा नभो दूरतौ नीलवर्णं शुद्धादर्शे प्रतिबिम्बत्वमेति ।
तथैव त्वं प्रविकर्षेण दृष्टेर्मायागुणेषु प्रतिरूपं करोषि ॥ ११ ॥
त्वद्बोधकं वाक्यमेकं वदन्ति ओंतत्सद्दित्युच्चकैः सम्प्रयुक्तम् ।
तेनाशेषा वेदज्ञाः क्रियाद्याः सद्वस्तुवर्गा. प्रभवन्त्यर्थदाने ॥ १२ ॥
जपं तपश्चापि यज्ञादिकाः क्रियाः प्रकुर्वतां फलवाञ्छापराणाम् ।
श्रद्धारूपा त्वं मनस्यभ्युपैषि यथा शेषः सिध्यति कार्यवर्गः ॥ १३ ॥
जीवन्नैवासौ परेतो मनुष्यो यस्त्वद्रूपं कापि जानाति नैव ।
यज्ञैर्दानैस्तपोभिरनाशकाद्यैर्यस्यां भक्ति स्पृहयन्ति प्रवीणाः ॥ १४ ॥
निन्दावादस्तावको यत्र मातः संजायेताज्ञानिनामासुराणाम् ।
ततो गच्छेद्देवि कर्णौ पिधाय तिष्ठेद्वापि स्वामिनं यस्त्वदीयः ॥ १५ ॥

्रादिदेवास्त्वत्सेवकानां नितरामिन्द्रियाणि ।Line 15:प्रविश्य नित्यं निभृतं पिबामस्त्वदीयलीलाश्रवणादिकाः सुधाः ॥ २२ ॥`

Let's check Verse 23:
Line 16:
अहो इयं मिथिलानामभूमेरनन्यशोभाकरणी बभूव ।
Line 17:
आविर्भूता यत्र रामस्य रामा त्वं वै साक्षात्प्रकृतेः पूरुषात्परा ॥ २३ ॥

Let's check Verse 24:
Line 18:
कीर्तिस्त्वदीया जनकेन्द्रसम्भवे गङ्गादितीर्थावलिपावनोचिता ।
Line 19:
येषामन्तः सम्प्रविष्टा जनानां त आवलीपावनपावनास्युः ॥ २४ ॥
Wait, "त आवलीपावनपावनास्युः":
Is it "त आवलीपावनपावनास्युः" or "त आवलीपावनपावनाः स्युः"?
There is no visarga before स्य, it is fused: "पावनास्युः".

Let's check Verse 25:
Line 20:
यस्याः कटाक्षस्पृशिमात्रेण लक्ष्मीर्नारायणस्याङ्गगा सम्भूवः ।

(2) सम्(3) प्र(4) ति(5) चि(6) त्र(7) कू(8) ट(9) शि(10) ख(11) रि(12) श्रे(13) ष्ठ(14) प्र(15) रू(16) ढान्(17) व(18) यम्(19) -> wait, 19? Shardulavikridita!)
Let's check Shardulavikridita:
मातः सम्प्रति (--- - U U) चित्रकूटशिखरि (- U - U U U -) श्रेष्ठप्ररूढान् वयं (--U - - U -)?
Shardulavikridita has 19 syllables:

• • • U U - U - U U U - - - U - - U -

1. मा (-)
2. तः (-)
3. सम् (-)
4. प्र (U)
5. ति (U)
6. चि (-)
7. त्र (U)
8. कू (-)
9. ट (U)
10. शि (U)
11. ख (U)
12. रि (-)
13. श्रे (-)
14. ष्ठ (-)
15. प्र (U)
16. रू (-)
17. ढान् (-)
18. व (U)
19. यम् (-)
    YES! Exactly 19 syllables, Shardulavikridita!

Now let'

त्वद्भक्तिवर्जितहृदां भववेदनाभिः सतससर्ववपुषा सुमहोष्मरूपैः ।
अन्तः प्रविश्य निभृतं वयमाश्वसन्तः प्रज्वालयाम भवदुःखहुताशराशिम् ॥ ९ ॥
वयमेकोनपञ्चाशन्मातस्त्वच्चरणाम्बुजयोः ।
रजांस्यादायशिरसा लोकेषु विकिरामहे ॥ १० ॥
भक्त्यर्थं भविकार्थं च भूत्यर्थं भूपमानिनाम् ।
भक्तानामभ्युदयार्थं दाहार्थं चाप्यघैधसाम् ॥ ११ ॥
त्वत्कीर्तिपुण्डरीकेभ्यो वयमादाय सौरभम् ।
प्रसाद्यामः सर्वत्र पूतं येन जगद्भवेत् ॥ १२ ॥
त्वद्विलासाटवीमम्ब वयं तेऽनन्यसेवकाः ।
शोभाविशेषसम्पत्त्यै मन्दमान्दोलयामहे ॥ १३ ॥
सम्प्रेरयामः सरयूतीरभूमीतलस्पृशौ ।
परस्परादत्तहस्तौ युवां वैयत्र तिष्ठथः ॥ १४ ॥
कदा मातस्तीरत्रिदशतरुपुष्पप्रकारिणी
सरय्वभोवेणीं मधुरमकरन्दद्रववतीम् ।
ददामः पाद्यार्घ्याचमनमधुपर्कैस्तपनधीः ।
युताः शुद्धात्माने वयमिह युवाभ्यां सविनयम् ॥ १५ ॥
अयोध्याप्रासादोपरि विहरतोरम्ब युवयोः
प्रकामं दम्पत्योर्विहृतिभवसस्वेदवपुषोः ।
वहन्तः सौरभ्यं त्रिभुवनजनोन्मादनकरं
कृतार्था यास्यामः क्व नु परित्यज्य सविधम् ॥ १६ ॥
वयं वै तिष्ठामः प्रगुणवति तत्रैव सविधे
वने वा हर्म्ये वा यदि यदि युवां यत्र भवथः ।
नमस्यन्तो नित्यं कृतमति युवाभ्यां फलभरै
र्नमद्भिः श्रीखण्डप्रभृतितरुभिर्मूर्द्धवपुषा ॥ १७ ॥
इति निगद्य समीरणपुङ्गवा जनकभूपसुताचरणाम्बुजयोः ।
जगृहुरुद्गतभक्तिविशेषजप्रणयवन्मनसो विनयोन्मुखाः ॥ १८ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
सीताजन्मोत्सवे वायुकृतस्तुतौ पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥

's vertical line and angles left!
The right stroke is a repha hook!
Wait, could the left stroke be 'े' on 'भ'?? No, 'भ' has no 'े'.
Wait, what if the word is simply "पुनर्भरेत्"?
Let's search the text:
"न खल्वक्षयवस्तूनां विनाश उपपद्यते। भृतं भृतं रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्..."
In Sanskrit: "भृतं भृतं रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्..."
The idea is: "Things that are inexhaustible (अक्षयवस्तु) never perish. What is full empties out, and what is empty fills up again."
What is the verb for "fills up again"?
"पुनर् भ्रियते" (passive, like रिच्यते)? But this is "पुनर्भ..."
Wait! "रिच्यते" is passive: "भृतं भृतं रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्..."
Wait, if "रिच्यते" is passive, what is the passive of भृ? "भ्रियते"! But the text has "...त्".
Is it active: "रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्भरैत्"?
Wait, optative of 'भृ' (1P भरति) is 'भरेत्' (like 'नयेत्', 'पठेत्').
So "पुनर्भरेत्"!
Yes, "

• ७५ -
  स्वैरलीलाविनोदिन्यै वशिताधिकमूर्तये ।
  तत्सङ्गामृतपानेनाप्यतृप्तमनसे नमः ॥ १५ ॥
  श्रीभूलीलाद्यनन्तप्रकटगुणगणाख्यानरूपात्मिकायै ।
  साक्षाच्छ्रीरामचन्द्रामितरतिसुखितस्वादितस्वान्तरायै ।
  भक्तैकानुग्रहार्थप्रसृमरविमलापूर्णकारुण्यलक्ष्म्यै
  जानक्यै जन्मवत्यै खलु भुवि सहजायै परब्रह्मणे ते ॥ १६ ॥
  इत्युक्त्वा पदयोः पपातः भगवान् राजाधिराजः प्रभु-
  र्भूयोवैश्रवणः स्थितः सविनयं बद्ध्वा तदग्रेऽञ्जलिम् ।
  पद्माद्यैर्निधिभिः कृताञ्जलिपुटैर्जन्मोत्सवे संभ्रमं
  कर्तुं भूरि समागतेः सहयुतः श्रीमैथिलेन्द्रालये ॥ १७ ॥
  एवं सर्वे सुरौघाः स्तुतिमतुलतरां श्रौतवाक्यैः प्रमाणै
  र्निर्मायानन्तकोटिप्रचुरगुणगणाख्यायकैर्भूरि वारम् ।
  ब्रह्मोशानौ रमेशं सुरपतिमपि चोच्चैः पुरस्कृत्य याताः
  प्रेमानन्दाब्धिवीचिसमुदयनिभृतोद्भूतचित्तावगाहाः ॥ १८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे कुबेरकृतस्तुतौ षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
  सप्तविंशोऽध्यायः
  लक्ष्मण उवाच
  ततो गतेषु देवेषु स्तुत्वा कृत्वा च कौतुकम् ।
  जन्मोत्सव निमित्तं तत्तत्रावर्तत मङ्गलम् ॥ १ ॥
  प्रावर्तत महोत्साहो जनकक्षितिपालये ।
  कन्यारत्ने प्रजातेऽस्मिन् भाविसीतेतिनामनि ॥ २ ॥
  विप्रानामन्त्रयांचक्रे विधिज्ञान् जनको नृपः ।
  पुत्रवच्चोत्सवं चक्रे जातकर्मपुरःसरम् ॥ ३ ॥
  पुरग्रामव्रजादौ सा मिथिला समलंकृता ।
  काश्मीरचन्दनरसैः सिक्ताश्च पुरवीथयः ॥ ४ ॥
  प्रासादसौधशिखरेषु विचित्रवस्त्रञ्चत्पताकारुचिरध्वजकेतुमाल्यैः ।
  शोभातुलाजान सुमन्दसमीरलोलैर्जन्मोत्सव प्रमुदितौरिव नैम्यपुत्र्याः ॥ ५ ॥
  द्वाःसु प्रभूततरकाञ्चनकुम्भयुग्मैः शोभा च काप्यजनि सा प्रतिवेश्म नृणाम् ।
  पूर्णामृतोदकसपल्लवपञ्चरत्नदध्यक्षतक्रमुकद्रुर्वसनारिकेलैः ॥ ६ ॥

• ७६ -
  स्तम्भैः प्रभूतकदलीप्रभवैः सुपत्त्रैः सत्पत्त्रपुष्पफलतोरणवस्त्रमाल्यैः ।
  आमोदिभिर्मलयजैर्दहनप्रदग्धैः कालागुरुप्रभवधूमघनाघनैश्च ॥ ७ ॥
  कस्तूरिकाकहिमबालुकया प्रदिग्धैः श्रीचन्दनाक्तहरिचन्दनपङ्कभारैः ।
  १अन्योन्यमतिमहोत्सवमुक्ष्यमाणैरभ्युद्गतैश्च जलयन्त्रजचन्दनोदैः ॥ ८ ॥
  उत्साहिभिश्चटुलनागरलोकजल्पैः सम्मर्दिभिश्चनटमागधवन्दिसूतैः ।
  उद्गायकैश्च गुणवद्भिरतिप्रवीणैर्वीणा मृदंगपणवानकतालवाद्यैः ॥ ९ ॥
  जन्मोत्सवः स गुणवान् प्रबभूव तस्याः सानन्दनर्तनसगानसतूर्यघोषः ।
  यद्वत्सितुर्दशरथस्य सुते प्रजाते कौसल्यया जनविलोचनचारुचन्द्रे ॥ १० ॥
  रामे वरे रसिकरत्नशिरोऽवतंसे ब्रह्माक्षरप्रकृतिकालगुणातिगायिनि ।

– ७७ –
अष्टाविंशोऽध्यायः
भरत उवाच
श्रुत्वेदं श्रीप्रजावत्याः सहजायाश्चिदाकृतेः ।
श्रीरामचन्द्रप्रेयस्याः परमं जन्ममङ्गलम् ॥ १ ॥
प्रेमप्रमादसंयुक्तः संजातो मे महोत्सवः ।
एको मे संशयो जातस्त्वं च तं छेत्तुमर्हसि ॥ २ ॥
भ्रातर्लक्ष्मण भोगीन्द्र श्रीरामप्रियकारक ।
यतीन्द्र जगदाराम पराक्षर चिदाकृते ॥ ३ ॥
सर्वं जानासि तत्त्वं त्वं सीतारामचन्द्रयोः ।
यथा तथा स्वरूपं यदेकधानेकधा स्फुरत् ॥ ४ ॥
भूमेः सुताभवत्सीता हेमलांगलसीतया ।
कथं तस्यां निमिश्चक्रे पुत्रिप्रेमविवर्द्धनम् ॥ ५ ॥
राज्ञी सुनयना चापि कन्यारत्ने परोद्भवे ।
अन्यत्नयप्रेम प्रेयसी निमिभूपतेः ॥ ६ ॥
एतद्बीजं ममाचक्ष्व भ्रातरग्रजनेऽक्षर ।
कौतुकाविष्टचित्तस्य त्वद्भाषितसुधामनु ॥ ७ ॥
लक्ष्मण उवाच
शृणु भ्रातः प्रवक्ष्यामि प्रणयिन् भरत प्रभो ।
सावधानमना भूत्वा यथावदवधारय ॥ ८ ॥
सीतायाः समभूज्जन्म जनकस्य गृहे यथा ।
पूर्वं तु जनकस्यैव गेहेऽभूत्सा लक्ष्मीभिधा ॥ ९ ॥
प्रेयसी रामचन्द्रस्य स्फुरन्ती तडिदाकृतिः ।
देवी सुनयनागर्भंरत्नं मूर्तिमती रमा ॥ १० ॥
या पूर्वंक्षीरपाथोघेस्तनया विष्णुसगता ।
रुचेः ख्यात्यां च या जाता ततोऽन्येष्वपि जन्मसु ॥ ११ ॥
द्वारकायां रुक्मिणी या वैकुण्ठे च तथा रमा ।
अविनाभावसम्बन्धात्तेन सर्वत्र योगिनी ॥ १२ ॥
सा तु संजातमात्रैव जनकस्यालये पुरा ।
दिशः प्रकाशयामास दीधितिर्भास्वतो यथा ॥ १३ ॥
चन्द्रानना चकोराक्षी गण्डमण्डलभास्वरा ।
विशालभालसंशोभिभूरिभाग्यार्णवोपमा ॥ १४ ॥

• ७८ -

शरदिन्दोश्चन्द्रिकेव सुधास्नपितविग्रहा ।
चाम्पेयनिर्जयितनुः कल्पवल्लीव चेतना ॥ १५ ॥
सद्यः प्रसूतमात्रापि प्रभामण्डलमण्डिता ।
कुमुद्वतीनाथकोटिसुप्रकाशस्मितानना ॥ १६ ॥
सर्वाश्चर्यकरी साक्षात्कल्याणगुणभूषिता ।
तस्या मुखेन्दुं नेत्राभ्यां पिबन् जनकभूपतिः ॥ १७ ॥
योगानन्दाधिकं योगी परानन्दमवाप सः ।
तस्मिन्नेव क्षणे तत्र सुवर्णहलकर्षिते ॥ १८ ॥
यज्ञवेदीस्थले सद्यः प्रादुर्भूता वराङ्गना ।
त्रैलोक्यातीतलावण्या रूपमाहात्म्यमञ्जुला ॥ १९ ॥
यथोक्तकुसमुद्भासिरत्नसिंहासनस्थिता ।
सरिद्रूपसखोवृन्दस्तूयमानगुणोत्करा ॥ २० ॥
चामराभ्यां वीज्यमाना महासिंहासनोपरि ।
चन्द्रमण्डलसन्दोहसुवर्णच्छत्रशोभिता ॥ २१ ॥
स्वाकार

• ७९ -
  तां पूर्वोक्तप्रकारेण राजा समुपलभ्य तु ।
  अनिनाय गृहे स्वस्य महिष्यै तां समर्पयितुम् ॥ ३१ ॥
  ततः सम्पश्यतां तेषां देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
  मनुष्याणां मुनीनां च बभूवातीव कौतुकम् ॥ ३२ ॥
  पूर्वं जाता तु सा तस्यां सद्य एव व्यलीयत ।
  सा चासीदद्य संजाता शिशुरूपा मनोहरा ॥ ३३ ॥
  एतच्चरित्रमतुलं निरीक्ष्य जनको नृपः ।
  अतीव विस्मयाविष्टो बभूव सुमहामतिः ॥ ३४ ॥
  जनक उवाच
  किमिदं खलु संजातं दैवतं चरितं महत् ।
  उभे अपि परे दृष्टे रूपसारविभूषिते ॥ ३५ ॥
  अन्यूनानतिरिक्तश्रीसम्भावितवपुर्लते ।
  एका विवेश चैतस्यां साप्येषा समभूच्छिशुः ॥ ३६ ॥
  अहो अत्यद्भुतं दृष्ट्वा मनो मे विस्मयाकुलम् ।
  चिरं समाधिनाप्येनामहं ज्ञातुं न पारये ॥ ३७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे ऽष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
  एकोनत्रिंशोऽध्यायः
  लक्ष्मण उवाच
  एवं चिन्तयतस्तस्य मुनीन्द्रः समुपागतः ।
  शुकः सर्वार्थतत्त्वज्ञो वैयासकिरुदारधीः ॥ १ ॥
  तमपृच्छत्ततो राजा तद्देवचरितं स्मरन् ।
  प्रजातामनुजातायां लीनां तस्याश्च शैशवम् ।
  स्मारं स्मारं बभूवासौ विमूढ इव योगवित् ॥ २ ॥
  राजोवाच
  जाता मे परमा कन्या देवतात्मा कलानिधिः ।
  तस्याः प्रकाशमात्रेण निस्तमस्कमभूज्जगत् ॥ ३ ॥

?
Wait, look at the letters:
त - पो - र्थ्या - त्म... wait, look at line 22:
'त पो र्या त्म सा र वि त्' -> wait, is it 'तपोर्याथात्म्यसारवित्'?
Look closely at:
त (ta)
पो (po)
र् (repha)
या (yā)
था (thā)
त्म्य (tmya)
सा (sā)
र (ra)
वि (vi)
त् (t)
YES! Look at line 24: "याथात्म्यं"!
In line 22: "तपोर्याथात्म्यसारवित्"!
तपः + याथात्म्य + सारवित् = तपोर्याथात्म्यसारवित्!
"तपोर्याथात्म्यसारवित्" (he who knows the essence of the true nature of austerities)!
WOW, that matches the characters EXACTLY:
त - पो - र्या - था - त्म्य - सा - र - वि - त् !
Letter by letter:

1. त (ta)
2. पो (po)
3. र्या (ryā - with repha)
4. था (thā)
5. त्म्य (tmya)
6. सा (sā)
7. र (ra)
8. वि (vi)
9. त् (t)
   Total 9 letters: तपोर्या