भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ५५ -
  सत्कारणमसत्कार्यमेक एके विपर्ययम् ।
  कार्यकारणकर्त्रेक आहुर्नित्यं भवद्वपुः ॥ १८ ॥
  गुणातीततयास्तव्य प्राकृतप्रतियोगि यत् ।
  गुणानां प्राकृतत्वं तु न स्यादप्रतियोगिनाम् ॥ १९ ॥
  जातमात्रोऽहमैश्वर्यं न किंचिद्वेद कस्यचित् ।
  न हि जीवस्य मे मानं स्वाश्रयं खलु युज्यते ॥ २० ॥
  अथ मुक्तिरपि प्रायः स्वाश्रया नैव युज्यते ।
  न ह्यणोरस्य महिमा स्वेमहिम्न्यमहीयत ॥ २१ ॥
  अतः श्रुतिर्विप्रतिषिध्य सर्वं यद्दृश्यजातं वरिवर्ति लोके।
  दृङ्मात्रशेषं परमं स्वरूपमापादयन्ती फलगोचराभूत् ॥ २२ ॥
  स्वरूप एव भ्रमसंशयादिवृत्याकुलैः परतन्त्रैश्च जीवैः।
  न हीश्वरे त्वय्युपपन्नमन्य दृते कर्तुं न मनाच्चैव लापात् ॥ २३ ॥
  अतो नतोऽस्मि प्रयतोभूय भक्त्या श्रद्धासम्पत्संजनिताखिलार्थः।
  त्वां च त्वदीशं च रसात्मकं तल्लीलावपुर्नित्यनितान्तकान्तम् ॥ २४ ॥
  इत्यभिष्टूय पुरुषी सहजानन्दरूपिणीम् ।
  अवाङ्मनोगोचरत्वाद्विरंचिर्विरराम ह ॥ २५ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
  ✤
  अष्टादशोऽध्यायः
  श्रीनारायण उवाच
  नतोऽस्मि नित्यं जगदीश्वरेश्वरि त्वदङ्घ्रिसंतानकपुष्पयुग्मकम् ।
  चिरं यदाखाद्य रसोऽप्यहं सदा भवामि नित्योदयि दिव्यचेष्टितः ॥ १ ॥
  असौ विधिः सर्गविसर्गयोः क्षमस्तथाहमेतत्परिपालनप्रभुः ।
  हरस्तथा संहरणेऽस्य कोविदस्तदेतदाराधनमीशि तावकम् ॥ २ ॥
  अथ तत्रैत्य भगवान् नारायण उदारधीः ।
  निजांशिनीं श्रीसहजां तुष्टाव परमेश्वरीम् ॥ ३ ॥
  विभासि नित्यैव च चरित्रधोरणीविचिन्वतां वेदपथेषु वास्तवीम् ।
  वितन्वती ब्रह्मशिवादिचिन्तनप्रमोददां नित्यमुदारमानसे ॥ ४ ॥

ु-ते त्रि-व-र्ग-ल-भ्या-धि-क-म-र्थ-मु-ज्ज्व-ल-म् ॥ ६ ॥
Wait, जनोऽश्नुते: is it श्नु? Yes, श्नु.

Line :
आदिस्त्वमेवासि च मध्यमस्थ वै त्वमेव चान्तस्त्रिदशाधिपाधिये ।
Wait, look at मध्यमस्थ वै:
मध्यमस्था वै or मध्यमस्थ वै?
Look at स्थ: no ा? Wait, look at स्थ: there is no ा. It's मध्यमस्थ वै.
Wait, look at त्रिदशाधिपाधिये:
Is it त्रिदशाधिपाधिये or त्रिदशाधिपार्थिये or त्रिदशाधिपाधिपे?
Look at धि ये: the last two letters: धि ये or पि ते?
Let's zoom in on line 6 end:
चान्तस्त्रिदशाधिपाधिये ।
Wait, look at धि: circle at top, loop? No, it's ध with ि: धि. Then ये!
Wait, could it be त्रिदशाधिपार्थये? No, no repha. It is त्रिदशाधिपाधिये ।

Line :
`

भीरनाभीह्रदमाधुरीरसप्रमग्नरामेन्दुरसीन्द्रमानसम् ।
Wait, let's look at:
"गम्भीरनाभीह्रदमाधुरीरसप्रमग्नरामेन्दुरसीन्द्रमानसम् ।"
Wait, let's read the characters in line 22 carefully:
गम्भीरनाभीह्रद (7)
माधुरीरस (4) -> 11?
Let's count:
गम्-भी-र-ना-भी-ह्र-द-मा-धु-री-र-स- (12 syllables):
गम् (1) भी (2) र (3) ना (4) भी (5) ह्र (6) द (7) मा (8) धु (9) री (10) र (11) स (12)!
Second half:
प्र-म-ग्न-रा-मे-न्दु-र-सी-न्द्र-मा-न-सम् (12 syllables):
प्र (1) म (2) ग्न (3) रा (4) मे (5) न्दु (6) र (7) सी (8) न्द्र (9) मा (10) न (11) सम् (12)!
Wait, is it "रामेन्दुरसीन्द्रमानसम्" or "रामेन्दुमतीन्द्रमानसम्" or "रामेन्दुरसीन्द्र"?
Look at the characters:
"रा", "मे

्यै" -> "श्रीराजिन्यै" (रा-जि-न्यै, there is an i-matra on ज: राजिन्यै). Wait, Yashoda is sometimes called Radhaji? No, "राजिन्यै"? Or "राज्ञ्यै"?
Wait, look at the letter:
र + ा = रा
ज + ि = जि
न + य + ै = न्यै
"श्रीराजिन्यै"! Wait, look at line 25:
"नमस्तथा श्रीराजिन्यै याभ्यां त्वं नित्यलालिता ॥ ४६ ॥"
Wait, "त्वं नित्यलालिता"? Wait, त्वं नित्यलालितः or लालिता? It says "नित्यलालिता" (or लालितः? No, it has an aa-matra: लालिता, wait, let's look:
ल, ा, ल, ि, त, ा -> लालिता! Wait, is it addressed to Radha or Krishna/Rama?
Wait, if addressed to Radha, Rama/Sita? Wait, "नन्दनाथाय गोपराजाय धीमते" - Nanda, Yashoda? Yashoda is often called "राज्ञी" / "राजिनी"?

Now verse 47:
नमस्तदावेशयुग्भ्यां वात्सल्यरसपुष्टाभ्याम् ।
Wait, look at line 26:
नमस्तदावेशयुग्भ्यां वात्

• ५९ -
  मुहुर्मुहुः स्तुतिं कृत्वा नतिं कृत्वा मुहुर्मुहुः ।
  कृतार्थीकृत्य चात्मानं स्वधाम समगात्ततः ॥ ५१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवेऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
  ✼
  एकोनविंशोऽध्यायः
  महादेव उवाच
  अहं हरिः पद्मभवस्तथान्ये देवा पदङ्घ्रिद्वितयं प्रपन्नाः ।
  भवन्ति लोके महतामपीशास्तां रामरामां प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ १ ॥
  गुह्यं च ते नाम यदास्ति नित्यं गृह्णन्ति यद्वै सहजेति वेदाः ।
  मातः स्फुटं तत्प्रतिपाद्यरूपां त्वां देवतां कामपि संश्रयामि ॥ २ ॥
  वनं प्रमोदाख्यमनन्तकोटिश्रीजुष्टमानन्दमयं समंतात् ।
  त्वद्वल्लभो यत्र च रामचन्द्रो विभाति कन्दर्पवरार्घ्यवेषः ॥ ३ ॥
  भक्त्या प्र

• ६० -
  अचिन्त्यरूपा करुणा भवत्याः शक्ता समुद्धर्तुमुदेतिजीवान् ।
  नो चेत्कथं दुस्तरमोहजालं विभिद्य पारं परमं प्रयान्ति ॥ १२ ॥
  पितामहो यद्वितनोतिविश्वं रक्षन् हरिर्द्वावयते च दैत्यान् ।
  अहं तथा संहरणं करोमि तदेतदाभाति भवत्प्रसाद ॥ १३ ॥
  यतोऽभवद्वाङ्मनसं निवृत्तं यदाप्यनावाप्यमिहास्ति किंचित् ।
  यदेव सर्वैर्मुनिभिर्गृहीतं तदेव रूपं परमं भवत्याः ॥ १४ ॥
  अनन्तशक्तिप्रभवप्रभावमनन्तसंख्याकापुमर्थमूलम् ।
  अनन्तकालक्षपणाक्षयं ते विचेष्टितं मे हृदये चकास्तु ॥ १५ ॥
  तडिल्लतावच्च सुवर्णवर्णं रामाभ्रसम्पर्कसदामनोज्ञम् ।
  ध्यातं न यैस्ते जनर्न स्वरूपं तेषां भवेऽस्मिन् जनुरेव मोघम् ॥ १६ ॥
  तावन्मुखे जाड्यमुदेति भूयस्तावद्दरिद्रो भवतीह लोकः ।
  तवन्न कान्तिप्रसरोऽस्मिन् देहे यावन्न तेऽजायत दृष्टिपातः ॥ १७ ॥
  अधिप्रमोदाटविकुञ्ज मध्ये श्रीरामयोगेन सदा स्फुरन्ती ।
  इन्दीवरश्याममलोचनां त्वां सम्पत्तिसंवित्तिकृते भजामि ॥ १८ ॥
  यद्वाग्भवं नाम निरूढबीजं परात्मकं वेदसमूलमूलम् ।
  तत्तद्वपुः संनिहितं समस्ततन्त्रेषु मन्त्रात्मतया भजामि ॥ १९ ॥
  कदाचिदुन्मीलितमानभावोन्नते भ्रुवौ मन्मथचापचारू ।
  श्रीरामचन्द्रेकरसीन्द्रभाव्ये भजामि ते मुक्तकृपाकटाक्षे ॥ २० ॥
  वेदान्तवाक्येषु निगूढमुच्चैर्यत्तत्परं ब्रह्म चिदेकमात्रम् ।
  तस्यापि चेत्थं परमाप्रतिष्ठा तदा कथं वाग्विषयत्वमेषि ॥ २१ ॥
  नित्ये महिम्नि प्रथितप्रतिष्ठा त्वेके महागाथगुणैकजुष्टा ।
  अगोचरा ब्रह्मशिवादिभिस्त्वमधिप्रमोदाटवि दृश्यसे वै ॥ २२ ॥
  कदापि पञ्चत्वमियाद्विरंचिस्तथा विरामं भजते रमेशः ।
  भजाम्यहं चैव विनाशभाव तदा त्वमीशः स्वयमेव चासि ॥ २३ ॥
  त्वदङ्घ्रिपङ्केरुहगर्भधूली त्रिवेदमल्लीसुमनोमधूलीम् ।
  विचिन्वतां ज्ञानयथेष्वगम्यामधिप्रमोदाटवि किं न लप्स्ये ॥ २४ ॥
  वेदान्तविज्ञानविनिश्चिताथैर्योगेन कष्टेन गृहीतमन्यैः ।
  तत्त्वस्वरूपं प्रमुदाटवीनामाभीरकन्याभिरहो सुखापम् ॥ २५ ॥
  यथाकथंचिद्विषयैर्विमुक्ता नृणां मनोवृत्तिरुदीर्णरूपा ।
  त्वामप्रमेयामविलभ्य सीते कदर्थनीया किमु मुक्तिमार्गे ॥ २६ ॥
  ये स्वाश्रयां च प्रवदन्ति मुक्तिं तेषामहंभाविनष्टमात्रा ।
  ब्रह्मास्तिरूपाखलु चित्तवृत्तिरत्यर्थमेवप्रतिभाति मोघा ॥ २७ ॥

• ६१ -
  ये त्वत्पदाब्ज प्रभजन्ति सन्तस्तेषां परानुग्रहमात्रवश्या ।
  स्वं ब्रह्मधामं प्रविहाय मातः करोषि साश्चर्यचरित्रचर्याम् ॥ २८ ॥
  रजांसि भूमेः प्रमिमातु कश्चित्तथा तरङ्गान् जलधेर्बिभर्तु ।
  तथापि मातस्तव दिव्यकेलीगुणान् न संख्यातुमसौ समर्थः ॥ २९ ॥
  नमस्त्रिवेदीशिरसि स्थितायै ततोऽपि दौर्लभ्यतमान्वितायै ।
  स्वभक्तिमात्रैकसुलभात्मने ते श्रीसच्चिदानन्दपदोन्नतायै ॥ ३० ॥
  प्रमोदवनवीथीषु सहजानन्दिनी तु या ।
  सा त्वं जनकभूपस्य गृहे मातः समागता ॥ ३१ ॥
  भक्तानुग्रहकारिण्याः को जानाति तव क्रियाम् ।
  फलानुमेयमात्रत्वात्तथापि खलु गीयते ॥ ३२ ॥
  इत्युच्चार्यं शिवः स्तोत्रं सीतायाः परमश्रियः ।
  सानन्दाश्रुमिलन्नेत्रं दण्डवन्न्यपतद्भुवि ॥ ३३ ॥

• ६२ -
  पूर्णैव सर्वविषयेषु वितीर्णदृष्टिर्नित्यं तथापि रमसे रसिकेन्द्रयुक्ता।
  श्रीमत्प्रमोदवनवीथिषु नित्यमग्ना स्वानन्दसिन्धुलहरीगणसंगमेषु ॥ ७॥
  साकेतधाम्नि सुभगे सरयूतटान्तरिगन्तरंगशिशिरोपवनाभिरामे।
  नत्यं स्थितैव जगतोऽन्तकरणाय मातर्भूयोऽपि सम्प्रकटितासि निजांशुभासा ॥ ८॥
  कल्याणिनी सुखदकल्पलता जनानां स्वाङ्घ्रिप्रसादभवभव्यसमूहभाजाम्।
  भक्तिं तनोषि कृपया खलु रामचन्द्रहस्तग्रहं विदधती भवसिन्धुमध्ये ॥ ९॥
  न स्यास्त्वमेशि यदि दत्तकराव लम्बा भक्तावलेर्विदधतीकुशलानि नित्यम्।
  श्रीमन्महारसिकराजवरोऽपि किं तु कुर्वीत तेषु करुणामरुणाङ्घ्रिपद्मे ॥ १०॥
  स्वरूपभूता तव या प्रकाशशक्तिः परं सा सुविशुद्धसत्त्वा।
  उदीर्णबोधा विरजस्तमस्का न यत्र मायागुणसम्भूतओघः ॥ ११॥
  अज्ञानिनां ये गमकास्ते न सन्ति लोभादयस्तव देहानुबन्धाः।
  तथापि दर्पं शमयस्यासुराणां धर्मावगुप्तिं कुरुषे च स्वभावात् ॥ १२॥
  त्वं कालरूपा त्वमसि श्रीः सुधा त्वं माता पिताजगतस्त्वं हि तेषु।
  लीलावतारैर्जयसि क्रीडसि त्वं नानास्वरूपैः सह पत्या रमेत ॥ १३॥
  त्वं भक्तिरूपाखिलजीवजुष्टा प्रवर्तयस्यार्यपथं कृपादये।
  वेदार्थसारज्ञबुधावलीभिः प्रायः प्रपन्ना निजरूपलब्धये ॥ १४॥
  ब्रह्माण्डवर्गे मद्दिधाः कोटिशस्ते गायन्ति कीर्ति विपुलप्रणादम्।
  दृष्ट्वा विभूतिं तव भूरिभाग्ये न कस्य जायेत हि मानभङ्गः ॥ १५॥
  आविर्भवन्ती भुवने भ्राजसे त्वं शमाय दैतेयजभूभरस्य।
  तथैव पादाम्बुजमाधुरोजुषां भवापवर्गाय सता मुनीनाम् ॥ १६॥
  तुभ्यं नमो भगवत्यै पुरुष्यै श्रीजानक्यै श्रीसहजाधिकायै।
  अप्राकृतं सत्वमुपाददाना या क्षेममेतस्य करोषि तस्यै ॥ १७॥
  यः कृष्णनामा भगवान् यशोदागर्भरत्नं भविता द्वापरान्ते।
  सोऽपि त्वदंशेन समृद्धकामो भवायवर्गं स्वजुषां संविधाता ॥ १८॥
  श्रीरामचन्द्रोऽजनि राजमौलैरघुपवीराद्दशवक्रादिहन्ता।
  सो वै त्वदीयाधरपीयूषधारा।वशीकृतः क्रीत एव त्वयाम्ब ॥ १९॥
  स्वच्छन्दलोलावपुषे विशुद्धविज्ञानमूर्त्यै करुणात्मिकायै।
  सर्वात्मिकायै सर्वबीजप्रदायै नमो नमः सर्वभूतात्मने ते ॥ २०॥
  न ज्ञायते ते जननि स्वरूपमस्मादृशैस्तव भाव्यानुबद्धैः।
  तेषां कृपाहेतव एतदेव प्रकाशितं निजरूपं भवत्या ॥ २१॥
  त्वयानिजानुग्रहभाजनीकृताः सुरेश्वरा मादृशाः कोटिशोऽद्य।
  न चेत्कथ दृश्यरूपास्यमीभिर्निरञ्जना निर्गुणा त्वं निरीहा ॥ २२॥

• ६३ -
  त्वं जानकी जनकस्यालयेऽद्य त्वं श्रीः परा सहजा त्व कलेश्वरी ।
  स्वयोगशक्त्या बहुधा त्वं विभासि त्वया सनाथा वयमद्धा समस्ताः ॥ २३ ॥
  त्वमीश्वरीदेवि चराचरस्य त्वं नः पतीनां पतिरप्रमेया ।
  धराधर्मश्रुतिकोविप्रदेवरक्षाकरी जयतात्केवलैव ॥ २४ ॥
  लक्ष्मण उवाच
  इत्युक्त्वा देवराजस्तां सुरभीस्तननिर्गतैः ।
  अभ्यषिञ्चत्सुरभसं पयोभिरमृतोपमैः ॥ २५ ॥
  ऐरावतकरानीतव्योमगङ्गापयोभरैः ।
  मन्दारकुसुमस्तोममकरन्दसुगन्धिभिः ॥ २६ ॥
  सौराज्यं चैव साम्राज्यं सर्वैश्वर्यमहापदम् ।
  आधिराज्यं महाराज्यं दत्त्वा तस्यैपरश्रियै ॥ २७ ॥
  तदीयचरणाम्भोजमकरन्दसुनिर्वृतः ।
  कृतार्थं मन्यमानं स्वं निजलोकमुपाव्रजत् ॥ २८ ॥
  [L1

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

– ६४ –
प्रमुदविपिनक्रोडक्रीडापरा परपूरुषप्रणयपदवीसीमा सामानुग्रहभाजनम् ।
कलयकलयप्रेम्णा श्रीमत्पदाम्बुजयोः परं विधिहरिहरश्रीशोपेन्द्राद्युपासितमात्रयोः ॥६॥
परमपुरुषार्थस्ते लीलारसात्मकविग्रहेप्रमुदविपिनान्तश्रीः संयोगविप्रयुजात्मिका ।
विधिहरिहराद्यन्तर्निष्ठैः सुरैः समुपासिता प्रकृतिमधुराकारा धारामृतद्रवरूपिणी ॥७॥
रसिकमणिना युक्ता रामेन्दुनाप्रमुदाटवी प्रकटविलसद्रूपा गोपालिकापट्टवोशिनी ।
उदयसिकलाकोटिज्योत्स्नामयीमधुराकृतिर्निजरसमहामग्नानन्दोदधेःस्वसखीगणैः ॥८॥
तव हि रमणः प्रोक्तः श्रीरामचन्द्र इति श्रुतौ तदुदयपदंश्रीमर्याख्या श्रुताभवतीपुनः ।
त्वपि सतिभवेत्सद्बुद्धिश्चेज्जनो न विमुच्यतेनियतमथ तज्जायेतज्ञानंयदीश्वर

समासतो व्यास एव चापित्त्वमेव धर्मः श्रुतिलक्षणो यः ।
सर्गाय विश्वस्य तनोषि रूप मर्यादाख्यं यत एवास्य बन्धः ॥ ३ ॥
प्रवाहमार्गोऽप्यखिलस्त्वयीशि प्रतिष्ठितो यत्र भवः पुनः पुनः ।
निजेच्छया रामरमे कदाचिदनुग्रहं चेत्कुरुषे विमुक्त्यै ॥ ४ ॥
कर्त्ता क्रिया कर्मगणः समस्तस्त्वयीशि सर्वं करणप्रतिष्ठितम् ।
सर्वस्याधिष्ठानमयैकशक्त्या विचिन्त्य भोगेच्छतयास्त्वधोजुषे ॥ ५ ॥
कुतर्कमोहोपहतस्वभावाः कुतः क वा नेति वदन्ति विश्वम् ।
अध्यात्मविद्याकुशलाः पुनस्त्वा सर्वस्य मूल परमामनन्ति ॥ ६ ॥
दण्डं भवे धारयाम्युग्रमद्धा पापात्मसु त्वत्स्वरूपद्रुहेषु ।
सोऽहं यदा स्यां परमोशमानी तदा मयि त्व विदधासिदण्डम् ॥ ७ ॥
लिखाम्यहं सदसच्चेतरेषां भवप्रवाहोपगतात्मनां नृणाम् ।
न तु त्वदीयोन्नतपादपद्मपराय

's in the text:
ये (1) षॉ (2) प्र (3) मो (4) द (5) व (6) न (7) वी (8) थि (9) षु (10)
का (11) क (12) को (13) ल (14) - 14 syllables!
Wait! "येषां प्रमोदवनवीथिषु काककोलाः" is 14 syllables!
Then:
फे (15) र्वा (16) द्य (17) यः (18) क (19) व (20) ल (21) य (22) न्ति (23) व (24) पुः (25) क (26) दा (27) चित् (28) = 14 syllables!!
Wait! "फेर्वाद्ययः" or "फेर्वादयः"?
Look at the text:
फे - र्वा - द - यः is 4 syllables: फे-र्वा-द-यः (4) + कवलयन्ति (5) + वपुः (2) + कदाचित् (3) = 14 syllables!!
Wait:
फेर् ( _ ) वा ( _ ) द ( . ) यः ( _ ) = _ _ . _
क-व-ल-य-न्ति = . . . _ .
व-पुः क-दा-चित् = . _ . _ _

-के-न्द्र-न-न्दि-नी (7) -> 12 syllables?
Wait:
नमो नमस्ते जनकेन्द्रनन्दिनी (12)
प्रमोदकुन्दावनकुञ्जवासिनि (12)
Line b:
नमो नमस्ते रसिकेन्द्रसंगते (12)
स्फुरन्महाभोगसमूहभोगिनि ॥ ४ ॥ (12)
Metre: 12 syllables (Drutavilambita or Totaka or Vamshastha or Bhujangaprayata or Dodhaka?)
न-मो न-म-स्ते (u - u - -)
ज-न-के-न्द्र-न-न्दि-नि (u u - u - u -) -> Drutavilambita: द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ (u u u - u u - u u - u -).
Wait:
न-मो न-म-स्ते (u - u - -) is NOT Drutavilambita.
What metre is this?
न-मो (u -)
न-म-स्ते (u - -)
ज-न-के-न्द्र-न-न्दि-नि (u u - u - u u)
It's an anustubh or a paddhati/mishra metre?
Wait, let's check syllables:
न-मो न-म-स्ते ज-

• ६८ -
  यज्ञैर्दानैस्तपसाचातिमात्रैर्वृतः सुपुण्यातिशयेन कश्चित् ।
  त्वत्पादाब्जं भजते देवि सीते तस्य क्षणात्सुलभो रामचन्द्रः ॥ १० ॥
  शेषो रविर्वायु पुत्रोऽथ रुद्रः साक्षात्स्वयंभूर्भगवान् विरञ्चिः ।
  इन्द्रश्चन्द्रः सनकाद्याश्च सर्वे जानन्ति त्वामीशि भजन्ति भक्त्या ॥ ११ ॥
  ज्ञानात्मको भगवान् श्रीहयास्यस्त्वद्भक्तिमात्रादुतुलकः सदैव ।
  गृणाति त्वां कुम्भजाप प्रसादाद्यत्कुम्भजस्त्वां भजते नित्यमेव ॥ १२ ॥
  स्वायंभुवो मनुराख्यातधर्मः सर्वं ते चाब्रूत राद्धान्तमेकम् ।
  त्वद्भक्त्याख्ययेनेरामः प्रसन्नो नित्यानन्दं स्वपदं संददाति ॥ १३ ॥
  नान्यः पन्था विद्यते स्वात्मलब्धयै नान्यो भावो विद्यते चापि लोके ।
  नान्यज्ञानं विद्यते सर्ववेदेष्वेकं सीतानाममात्रं विहाय ॥ १४ ॥
  ज्ञानं सीतानामतुल्यं न किंचिच्छास्त्रं सीतानामतुल्यं न किंचित् ।
  कृत्यं सीतानामतुल्यं न किंचिद्ध्येयं सीतानामतुल्यं न किंचित् ॥ १५ ॥
  एकं शास्त्रं गीयते यत्र सीता एका लोके देवता चापि सीता ।
  एको मन्त्रश्चापि सीतेति नाम कर्माप्येकं पूज्यते यत्र सीता ॥ १६ ॥
  सर्वॆ देवा यत्पराः सम्बभूवुः सर्वॆ यज्ञा यत्पराः सम्बभूवुः ।
  सर्वॆ मार्गा यत्पराः सम्बभूवुः सा त्वं सीतानाम लोके प्रसिद्धा ॥ १७ ॥
  सीता नित्या जानकी मोदिनोति प्रेमा क्षेमा सहजानन्दिनीति ।
  ध्यायञ्छृण्वन् सगिरन् कीर्तयंश्च जन्तुर्नित्यं मुच्यते सर्वबन्धात् ॥ १८ ॥
  पाहि त्राहि त्रिभुवनमिदं स्वाश्रयं नित्यसिद्धे
  पाहि त्राहि त्रिभुवनजनान् स्वाश्रयान् देवि सीते ।
  पाहि त्राहि स्वरमणकरं रामचन्द्रस्थ लोकं
  भूयो भूयो जगति भवती भ्राजतां नित्यमेव ॥ १९ ॥
  जगत्स्वामिनी भामिनी कामिनी त्वं जगत्तोषिणी पोषिणी रामयो वा ।
  जगद्वन्दिता नन्दिता नन्दिनीत्वं चिरं देवि दीप्यत्स्वभक्तानवन्ती ॥ २० ॥
  अये रामचन्द्रप्रिये पूर्वरूपे परा चेन्दिरा

अहो भाग्यं नरेन्द्रस्य जनकस्य यदालये ।
प्रमोदवनतोऽभ्येत्य परा लक्ष्मीर्विराजते ॥ २५ ॥
किं भाग्यं मिथिलापुरीगृहजुषां भावोद्धुराणां नृणां
येषां दृष्टिपथं प्रयाति सुषमा लोकोत्तरं तावकी ।
ब्रह्माद्यैरपि वा स्मृता क्षणमपि स्वाराज्यलक्ष्मीमदं
दूरीकृत्य तनौ तनोति पुलकान् प्रेमाङ्कुरं चेतसि ॥ २६ ॥
अद्यापि त्वं प्रमुदविपिने क्रीडसि स्वैर्विलासै
स्तेनैवाविर्भवसि वपुषा दृश्यसेऽत्रापि चैवम् ।
कुन्दारण्ये कलयसितरां चैव लीलां विशालां
तेनैवासि श्रुतिषु गदिता व्यापिका ब्रह्मरूपा ॥ २७ ॥
अहो ईदृशी श्रीरिहाभून्नपूर्वं स्फुटं याजनि व्यक्तमेवावतारे ।
पुरे चापि देशे वने वीथिकासु प्रभाते यथा सूर्यरोचिःप्रसंगात् ॥ २८ ॥
तमो विनष्टं सकलभवेऽस्मिन् प्रफुल्लतां मानसपङ्कजानि ।
सातामगुः संप्रति तद्द्रुहां च शिरोऽवतंसान्यपतन् पृथिव्याम् ॥ २९ ॥
आब्रह्मलोकं जगदेतदद्धा प्रसन्नतां यन्नितरां जगाम ।
तेनैव भावानि सुमङ्गलानि महानुभावैर्विदितानि लोके ॥ ३० ॥
जय जय जाह्नवीविमलकीर्तिकदम्बरी जय जय सज्जनावलिमनोज्ञशुभाचरिता ।
जय जय भावनामयसुमङ्गलादिव्यतनो जय जय जानकीत्वममिताद्भुतमाङ्गलिके ॥३१॥
पाहि पाहि जगत्सवं रमय स्वामिकं निजम् ।
श्रीरामं चिद्घनानन्दं लीला विस्तारयामुना ॥ ३२ ॥
यथा पूर्वं रमयसि प्रमोदविपिनान्तरे ।
तथाधुनापि रमय रामचन्द्रं रमापतिम् ॥ ३३ ॥
प्रमोदविपिने यस्ते लीलापरिकरोऽखिलः ।
अधुनापि स एवात्र जायतां मनसो मुदे ॥ ३४ ॥
एवं स्तुत्वा निष्कृतिर्देवतात्मा तस्या अग्रेन्यपतद्दण्डवत्सः ।
भूयो भूयस्तनुसंजातरोमा नत्वानत्वाहृदि हर्षं चकार ॥ ३५ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
सीताजन्मोत्सवे निष्कृतिंकृतस्तुतिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

– ७० –
चतुर्विंशोऽध्यायः
वरुण उवाच
कूप्याः सरस्याः सरितां यथायः समुद्रमेव प्रविशन्ति सर्वाः ।
उच्चावचास्त्वयि सर्वेऽपि भावाः प्रविश्यास्तं यान्ति नित्यस्वरूपे ॥ १ ॥
यथा जलोत्थं मलमातृणोति जलस्वरूपं सर्वतः सम्प्लुतं यत् ।
त्वदुद्भवा देवि तथैव माया त्वामावृणीते व्यापिका ब्रह्मरूपाम् ॥ २ ॥
क्षारांस्तथा मधुराः सत्य आपो न माधुर्यं क्वचन व्यभिचरन्ति ।
एवं भावाः सदसद्रूपिणोऽपि न ते सत्तां व्यभिचरन्ति कुत्रचित् ॥ ३ ॥
स्वतन्त्रंच ते धाम नित्याव्ययं यत् सत्त्वान्तःस्थं भाति सर्वावतारे ।
तदेवेदं भासते शुद्धसत्त्वमन्तर्हितं तावकं शुद्धरूपम् ॥ ४ ॥
त्वमात्मभूता जगतामन्तरङ्गा माया गुणैर्लक्ष्यसे नो पृथक्त्वम् ।
एकत्वे सद्विदुषां ज्ञानगम्या प्रकाशसे बहिरङ्गेऽपि चार्थे ॥ ५ ॥
विशन्नयोगोलकमन्तरानलः स्वरूपशक्तिं वितरति लोहपिण्डे ।
तथा त्वमन्तः प्रविशन्ती जनानां स्वावेशेन स्फुरमाणं करोषि ॥ ६ ॥
त्वदाविष्टं मानसं सज्जनानां कल्याणैस्त्वद्गुणावर्गैरुपैति ।
त्वया विवर्ज्यं हृदयं दुर्जनानां मायागुणैराक्रमितं भवेच्च ॥ ७ ॥
कारुण्यं ते प्रकृतिः सर्वजीवेष्टाभद्रहृद्धार्ति सामान्यतोऽपि ।
तथाप्यमी दुःखस्था भजन्ते स्वकर्मभिः सदविद्याविलासाः ॥ ८ ॥
निर्गुणा सगुणा च त्वं निष्क्रिया चापि सक्रिया ।
असौम्या चापि सौम्या त्वमेकैवानेकरूपिणी ॥ ९ ॥
परा त्वं च पश्यन्तिका मध्यमा त्वं त्वं वैखरी सृष्टिरनन्तरूपा ।
त्वं वर्णरूपा पदवाक्यार्थरूपा त्वं तद्वृत्तिः स्फोटरूपा त्वमेका ॥ १०॥
यथा नभो दूरतौ नीलवर्णं शुद्धादर्शे प्रतिबिम्बत्वमेति ।
तथैव त्वं प्रविकर्षेण दृष्टेर्मायागुणेषु प्रतिरूपं करोषि ॥ ११ ॥
त्वद्बोधकं वाक्यमेकं वदन्ति ओंतत्सद्दित्युच्चकैः सम्प्रयुक्तम् ।
तेनाशेषा वेदज्ञाः क्रियाद्याः सद्वस्तुवर्गा. प्रभवन्त्यर्थदाने ॥ १२ ॥
जपं तपश्चापि यज्ञादिकाः क्रियाः प्रकुर्वतां फलवाञ्छापराणाम् ।
श्रद्धारूपा त्वं मनस्यभ्युपैषि यथा शेषः सिध्यति कार्यवर्गः ॥ १३ ॥
जीवन्नैवासौ परेतो मनुष्यो यस्त्वद्रूपं कापि जानाति नैव ।
यज्ञैर्दानैस्तपोभिरनाशकाद्यैर्यस्यां भक्ति स्पृहयन्ति प्रवीणाः ॥ १४ ॥
निन्दावादस्तावको यत्र मातः संजायेताज्ञानिनामासुराणाम् ।
ततो गच्छेद्देवि कर्णौ पिधाय तिष्ठेद्वापि स्वामिनं यस्त्वदीयः ॥ १५ ॥

्रादिदेवास्त्वत्सेवकानां नितरामिन्द्रियाणि ।Line 15:प्रविश्य नित्यं निभृतं पिबामस्त्वदीयलीलाश्रवणादिकाः सुधाः ॥ २२ ॥`

Let's check Verse 23:
Line 16:
अहो इयं मिथिलानामभूमेरनन्यशोभाकरणी बभूव ।
Line 17:
आविर्भूता यत्र रामस्य रामा त्वं वै साक्षात्प्रकृतेः पूरुषात्परा ॥ २३ ॥

Let's check Verse 24:
Line 18:
कीर्तिस्त्वदीया जनकेन्द्रसम्भवे गङ्गादितीर्थावलिपावनोचिता ।
Line 19:
येषामन्तः सम्प्रविष्टा जनानां त आवलीपावनपावनास्युः ॥ २४ ॥
Wait, "त आवलीपावनपावनास्युः":
Is it "त आवलीपावनपावनास्युः" or "त आवलीपावनपावनाः स्युः"?
There is no visarga before स्य, it is fused: "पावनास्युः".

Let's check Verse 25:
Line 20:
यस्याः कटाक्षस्पृशिमात्रेण लक्ष्मीर्नारायणस्याङ्गगा सम्भूवः ।

(2) सम्(3) प्र(4) ति(5) चि(6) त्र(7) कू(8) ट(9) शि(10) ख(11) रि(12) श्रे(13) ष्ठ(14) प्र(15) रू(16) ढान्(17) व(18) यम्(19) -> wait, 19? Shardulavikridita!)
Let's check Shardulavikridita:
मातः सम्प्रति (--- - U U) चित्रकूटशिखरि (- U - U U U -) श्रेष्ठप्ररूढान् वयं (--U - - U -)?
Shardulavikridita has 19 syllables:

• • • U U - U - U U U - - - U - - U -

1. मा (-)
2. तः (-)
3. सम् (-)
4. प्र (U)
5. ति (U)
6. चि (-)
7. त्र (U)
8. कू (-)
9. ट (U)
10. शि (U)
11. ख (U)
12. रि (-)
13. श्रे (-)
14. ष्ठ (-)
15. प्र (U)
16. रू (-)
17. ढान् (-)
18. व (U)
19. यम् (-)
    YES! Exactly 19 syllables, Shardulavikridita!

Now let'

त्वद्भक्तिवर्जितहृदां भववेदनाभिः सतससर्ववपुषा सुमहोष्मरूपैः ।
अन्तः प्रविश्य निभृतं वयमाश्वसन्तः प्रज्वालयाम भवदुःखहुताशराशिम् ॥ ९ ॥
वयमेकोनपञ्चाशन्मातस्त्वच्चरणाम्बुजयोः ।
रजांस्यादायशिरसा लोकेषु विकिरामहे ॥ १० ॥
भक्त्यर्थं भविकार्थं च भूत्यर्थं भूपमानिनाम् ।
भक्तानामभ्युदयार्थं दाहार्थं चाप्यघैधसाम् ॥ ११ ॥
त्वत्कीर्तिपुण्डरीकेभ्यो वयमादाय सौरभम् ।
प्रसाद्यामः सर्वत्र पूतं येन जगद्भवेत् ॥ १२ ॥
त्वद्विलासाटवीमम्ब वयं तेऽनन्यसेवकाः ।
शोभाविशेषसम्पत्त्यै मन्दमान्दोलयामहे ॥ १३ ॥
सम्प्रेरयामः सरयूतीरभूमीतलस्पृशौ ।
परस्परादत्तहस्तौ युवां वैयत्र तिष्ठथः ॥ १४ ॥
कदा मातस्तीरत्रिदशतरुपुष्पप्रकारिणी
सरय्वभोवेणीं मधुरमकरन्दद्रववतीम् ।
ददामः पाद्यार्घ्याचमनमधुपर्कैस्तपनधीः ।
युताः शुद्धात्माने वयमिह युवाभ्यां सविनयम् ॥ १५ ॥
अयोध्याप्रासादोपरि विहरतोरम्ब युवयोः
प्रकामं दम्पत्योर्विहृतिभवसस्वेदवपुषोः ।
वहन्तः सौरभ्यं त्रिभुवनजनोन्मादनकरं
कृतार्था यास्यामः क्व नु परित्यज्य सविधम् ॥ १६ ॥
वयं वै तिष्ठामः प्रगुणवति तत्रैव सविधे
वने वा हर्म्ये वा यदि यदि युवां यत्र भवथः ।
नमस्यन्तो नित्यं कृतमति युवाभ्यां फलभरै
र्नमद्भिः श्रीखण्डप्रभृतितरुभिर्मूर्द्धवपुषा ॥ १७ ॥
इति निगद्य समीरणपुङ्गवा जनकभूपसुताचरणाम्बुजयोः ।
जगृहुरुद्गतभक्तिविशेषजप्रणयवन्मनसो विनयोन्मुखाः ॥ १८ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
सीताजन्मोत्सवे वायुकृतस्तुतौ पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥

's vertical line and angles left!
The right stroke is a repha hook!
Wait, could the left stroke be 'े' on 'भ'?? No, 'भ' has no 'े'.
Wait, what if the word is simply "पुनर्भरेत्"?
Let's search the text:
"न खल्वक्षयवस्तूनां विनाश उपपद्यते। भृतं भृतं रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्..."
In Sanskrit: "भृतं भृतं रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्..."
The idea is: "Things that are inexhaustible (अक्षयवस्तु) never perish. What is full empties out, and what is empty fills up again."
What is the verb for "fills up again"?
"पुनर् भ्रियते" (passive, like रिच्यते)? But this is "पुनर्भ..."
Wait! "रिच्यते" is passive: "भृतं भृतं रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्..."
Wait, if "रिच्यते" is passive, what is the passive of भृ? "भ्रियते"! But the text has "...त्".
Is it active: "रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्भरैत्"?
Wait, optative of 'भृ' (1P भरति) is 'भरेत्' (like 'नयेत्', 'पठेत्').
So "पुनर्भरेत्"!
Yes, "