आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

अथ षष्ठः पटलः ॥
एवं तावन्निमित्तदुष्टं जातिदुष्टं कालदुष्टं चाऽभोज्यमुक्तम् । तत्र नि-
मित्तदुष्टं 'यस्य कुले म्रियेते(पृ. ९२.)'त्यादि । जातिदुष्टं कलञ्जादि ।
कालदुष्टं पर्युषितादि । इदानीं प्रतिग्रहाशुचीनि कानिचिदनुज्ञाय
कानिचित् प्रतिषेधति—
मध्वामं मार्गं मांसं भूमिर्मूलफलानि रक्षा गव्यू-
तिर्निवेशनं युग्यघासश्चोग्रतः प्रतिगृह्याणि ॥ १ ॥
मधु पक्कमपक्वं वा । आम तण्डुलादि । मृगस्य विकारो मार्गं मांसम् ।
भूमिः शालेयादिक्षेत्रम् । विश्रमस्थानमित्यन्ये । मूलफलानि(१) मूलकाम्रा-
दीनि । रक्षा अभयदानम् । गव्यूतिर्गोमार्गः । निवेशनं गृहम् । युगं वहती-
ति युग्यो बलीवर्दः । तस्य घासो भक्ष्यं पलालादि । एतान्युग्रतोऽपि प्रति-
गृह्याणि प्रतिग्राह्याणि अदुर्भीक्षेऽपि । उग्रः पापकर्मा द्विजातिः, वैश्याद्वा
शूद्रायां जातः । उग्रग्रहणं तादृशानामुपलक्षणम् ॥ १ ॥
एतान्यपि नाऽनन्तेवास्याहतानीति हारीतः ॥ २ ॥
एतानि मध्वादीन्यपि अन्तेवास्याहतान्येव प्रतिग्राह्याणि, न स्वयमुग्रत
इति हारीत आचार्यो मन्यते ॥ २ ॥
आमं वा गृह्णीरन् ॥ ३ ॥
पूर्वोक्तेष्वामं स्वयमेव वा गृह्णीरन् द्विजा इति(२) हारीतस्यैव पक्षः ॥ ३ ।
कृतान्नस्य वा विरसस्य ॥ ४ ॥
आमस्याऽलाभे कृतान्नस्याऽपि विरसस्य लवणादिरसासंयुक्तस्य । षष्ठी
निर्देशात् स्तोकम् । स्वयमन्तेवास्याहृतं वा गृह्णीरन् ॥ ४ ॥
न सुभिक्षाः स्युः ॥ ५ ॥
अनन्तरोक्तविधानद्वये यद्गृहीतमन्नं तेन सुभिक्षाः सुहिता न भवेयु-
रेव । यावता प्राणयात्रा भवति तावदेव गृह्णीरन् , न यावता सौहित्यं
तावदिति ॥ ५ ॥
स्वयमप्यवृत्तौ सुवर्णं दत्वा पशुं वा भुञ्जीत ॥ ६ ॥
यदि तु दुर्भिक्षतया आत्मनोऽपि वृत्तिर्न लभ्यते प्रागेव पोष्यवर्गस्य,
१. मूलकन्दादीनि इति क. पु. २ हारीताचार्यस्य, इति छ. पु.

अनापद्वृत्तिः ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १०३
तदा स्वयमप्यवृत्तौ यत्रैव लभ्यते तत्रैव कृतान्नमपि भुञ्जीत । तत्र गुण-
विधिः— सुवर्णं दत्वा सकृदेवोपक्लृप्तमुपरिष्टात्सुवर्णेन स्पृष्ट्वा । एतेन
पशुं वा दत्वेत्यपि व्याख्यातम् । 'पशुराग्नेः, (१)अग्निः पशुरासी'दिति
मन्त्रलिङ्गात्(२) गोसूक्तेनाऽग्नेरुपस्थानदर्शनाच्च ॥ ६ ॥
नाऽत्यन्तमन्ववस्येत् ॥ ७ ॥
न पुनरत्यन्तमन्ववसीदेत् ॥ ७ ॥
वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ॥ ८ ॥
यदा विहिता वृत्तिर्लभ्यते तदा निषिद्धाया विरमेत् । न पुन'स्स-
कृत्प्रवृत्तायाः किमवकुण्ठनेने”ति न्यायेन तत्रैव रमेत । अत्र छान्दोग्यो
पनिषत्—‘(३)मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रा-
यण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास । स हेभ्यं कुलमाषान् खादन्तं बिभिक्षे'
इत्यादि । मन्त्रवर्णश्च भवति(४) ‘अवर्त्या शुन अन्त्राणि पेचे' इति ।
अवर्त्या वृत्त्यभावेन । अपर आह-दुर्भिक्षे स्वयमप्यवृत्तौ आ तन्निवृ-
त्तेर्यत्र कुत्रचिन्म्लेच्छेऽपि दातरि भुञ्जानो वसेत् यां च यावतीं च स्वर्ण-
मात्रां य कश्चन पशु वा तस्मै दत्वा । न पुनरत्यन्तमन्ववस्येत् वृत्तिं
प्राप्य विरमेदिति ॥ ८ ॥
एवमापदि वृत्तिमुक्त्वा सुभिक्षेऽनापदि वृत्तिमाह—
त्रयाणां वर्णानां क्षत्रियप्रभृतीनां समा-
वृत्तेन न भोक्तव्यम् ॥ ९ ॥
समावृत्तो द्विजातिः क्षत्रियादीनां त्रयाणां वर्णाना गृहे न भुञ्जीत ॥ ९ ॥
प्रकृत्या ब्राह्मणस्य भोक्तव्यमकारणादभोज्यम् ॥ १० ॥
१ तै. स. ५. ७. २६. २. ऋ. स. ६. २८. १
३. छा. उ १. १०. “मटचीहतेषु मटच्यः अशनयः ताभिर्हतेषु नाशितेषु कुरुषु
सस्येष्वित्यर्थः । ततो दुर्भिक्षे जाते आटिक्या अनुपजातपयोधरादिस्त्रीव्यञ्जनया जायया
उषस्तिर्ह नामतः चक्रस्यापत्यं चाक्रायणः इभः हस्ती तमर्हतीतीभ्यः ईश्वरः हस्त्यारोहो
वा । तस्य ग्रामः इभ्यग्रामः तस्मिन् प्रद्राणकः अन्नालाभात् । द्रा कुत्सायां गतौ । कुत्सिता
गतिं गतः । अन्त्यावस्था प्राप्त इत्यर्थः । उवास उषितवान् कस्यचिद्गृहमाश्रित्य । सो-
ऽन्नार्थमटन्निभ्यं कुल्माषान् कुत्सितान्माषान् खादन्त भक्षयन्त यदृच्छयोपलभ्य बिभिक्षे”
इति शाङ्करभाष्यम्। ४. ऋ. सं ४. १८. १३.

१०४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.६)क. १८.
ब्राह्मणस्यान्न प्रकृत्या स्वभावैनैव भोक्तव्यम्। कारणादेव स्वभोज्यम्॥१०॥
कारणमाह-
यत्राऽप्रायश्चित्तं कर्माऽऽसेवते प्रायश्चित्तवति ॥ ११ ॥
(१) यत्र यदा वैश्वदेवाग्निहोत्रादीनि नित्यमाभ्युदयिक वाऽप्राय-
श्चित्तं कर्माऽऽसेवते तात्पर्येण करोति प्रायश्चित्तवत्यात्मनि चोदितं प्रा-
यश्चित्तं (२)प्राणायामोपवासविधिकृच्छ्रादि न करोति तदा पत-
स्मात् कारणात् ब्राह्मणस्याऽन्नमभोज्यमिति ॥ ११ ॥
चरितनिर्वेशस्य भोक्तव्यम् ॥ १२ ॥
चरितो निर्वेशः प्रायश्चित्तं येन तस्याऽन्नं भोक्तव्यम्। तद्भोजने न दोषः।
निष्ठया भूतकालस्याऽभिधानाच्चर्यमाणेऽपि निर्वेशे न भोक्तव्यम्। किं
तर्हि ? चरिते ॥ १२ ॥
सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानानां भोक्तव्यं
शूद्रवर्जमित्येके ॥ १३ ॥
शूद्रवर्जितानां स्वधर्मे वर्तमानानां त्रयाणां वर्णानामन्नं भोज्यम्। न
ब्राह्मणस्यैवेत्येके मन्यन्ते ॥ १३ ॥
तस्याऽपि धर्मोपनतस्य ॥ १४ ॥
तस्याऽपि शूद्रस्याऽन्नं भोज्यम् , यद्यसौ धर्मार्थमुपनतः आश्रितो भ-
वति । धर्मग्रहणदर्थार्थमुपनतस्याऽभोज्यम् । आपत्कल्पश्चाऽयम् ॥१४॥
सुवर्णं दत्वा पशुं वा भुञ्जीत नाऽत्यन्तमन्वव-
स्येद्द्वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ॥ १५ ॥
गतम् ॥ १५ ॥
सङ्घान्न मभोज्यम् ॥ १६ ॥
सङ्घो गणः तस्य यत् स्वमन्न न त्वेकस्य । तदभोज्यं यद्यपि ते
सर्वे दद्युः ॥ १६ ॥
१. यत्र यदा अग्निहोत्रवैश्वदेवाकरणे प्रायश्चित्तं मुक्त्वा तदनुरूप, नित्यमाभ्यु-
दयिक वा कर्मासेवते तात्पर्येण करोति न प्रायश्चित्तवत्यात्मनि चोदिते प्रायश्चित्तं, तदैत-
स्मात्कारणादभोज्यमिति इति - क पु. । २ प्राणायामपथिकृदादि इति. ख. पु

अभोज्यान्नाः ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १०५
परिकुष्टं च ॥ १७ ॥
'भोक्तुकामा आगच्छत' इत्येवं परिकुश्य सर्वत आहूय यद्दीयते
तत्परिकुष्टं तदभोज्यम् ॥ १७ ॥
सर्वेषां च शिल्पाजीवानाम् ॥ १८ ॥
चित्रनिर्माणादिकं शिल्प ये आजीवन्ति(१) तेषां सर्वेषामपि ब्राह्म-
णादीनामन्नमभोज्यम् ॥ १८ ॥
ये च शस्त्रमाजीवन्ति ॥ १९ ॥
ये च शस्त्रेण जीवन्ति तेषामप्यन्नमभोज्यम् । क्षत्रियवर्जम्,(२)त-
स्य विहितत्वात् ॥ १९ ॥
ये चाऽऽधिम् ॥ २० ॥
आजीवन्तीत्यपेक्षते । स्वगृहे परान् वासयित्वा तेभ्यो भृतिग्रहणमा-
धि, यः स्तोम इति प्रसिद्धः ।
परभूमौ कुटि कृत्वा स्तोमं दत्त्वा वसेन्नु यः '। इति ।
तं चाऽऽधिं ये आजीवन्ति तेषामप्यन्नमभोज्यम् । ये तु प्रसिद्धमा-
धिमाजीवन्ति तेषां वार्धुषिकत्वादेव(३) सिद्धो निषेधः ॥ २० ॥
भिषक् ॥ २१ ॥
अभोज्यान्न इति प्रकरणाल्लभ्यते । भिषक् भैषज्यवृत्तिः । धर्मार्थं तु
ये सर्पदष्टादींश्चिकित्सन्ति ते भोज्यान्ना एव ॥ २१ ॥
वार्धुषिकः ॥ २२ ॥
वृद्ध्याजीवी । सोऽप्यभोज्यान्नः ॥ २२ ॥
दीक्षितोऽक्रीतराजकः ॥ २३ ॥
दीक्षितो(४) दीक्षणीयेष्ट्या संस्कृतः सोऽपि यावत् क्रीतराजको न
१ आजीवन्ति इत्यनन्तरं 'आजीवन्ति तेन ये जीवन्ति' इत्यधिकं क. पु.
२. तस्य विहितत्वात्, इति नास्ति क. पु.
३. अभोज्यान्नत्वं सिद्धम्, इति ख ग. पु.
४. ज्योतिष्टोमे- 'आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत् दीक्षिष्यमाण', इत्यनेन
दक्षिणीयेष्टिनम काचिदिष्टिर्विहिता । सा च यजमानसंस्कारार्था, इति निर्णीत पूर्वमीमा-
सायां पञ्चमाध्याये । तया संस्कृतो यजमानो यावत् यागार्थद्रव्य सोमलता न क्रीणाति
आप० ध० १४

१०६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र. ६.) क. १८.
भवति सोमक्रयं न करोति तावदभोज्यान्न. ॥ २३ ॥
अग्नीषोमीयसंस्थायामेव ॥ २४ ॥
भोक्तव्यमिति वक्ष्यमाणमपेक्षते । अग्नीषोमीये पशौ संस्थिते समाप्त
एव भोक्तव्यम् । न प्रागिति ॥ २४ ॥
पक्षान्तरमाह—
हुतायां वपायां दीक्षितस्य भोक्तव्यम् ॥ २५ ॥
अग्नीषोमीयस्य वपायां हुताया वा दीक्षितस्यान्नं भोक्तव्यम् । तथा च बह्वृ-
चब्राह्मणम्—'अशितव्यं वपायां हुतायाम्' इति ॥ २५ ॥
पक्षान्तरमाह—
(१)यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे शेषाद्भुञ्जीरन्निति हि ब्राह्मणम् २६
इदं यज्ञार्थमिति व्यादेशे कृते शेषाद्भुञ्जीरन्निति ब्राह्मणं भवति ।
ब्राह्मणग्रहणं प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तेरपस्मृतिता मा भूदिति प्रत्यक्षमेवाऽत्र
ब्राह्मणमिति ॥ २६ ॥
क्लीबः ॥ २७ ॥
षण्डकः । सोऽप्यभोज्यान्नः ॥ २७ ॥
राज्ञां प्रेषकरः ॥ २८ ॥
राज्ञामिति बहुवचनात् ग्रामादेर्यः प्रेषकरः तस्याऽपि प्रतिषेधः ॥२८॥
अहविर्याजी ॥ २९ ॥
यश्चाऽहविषा नररुधिरादिना यजतेऽभिचारादौ यथा 'यमभिचरे-
त्तस्य लोहितमवदानं कृत्वे' ति सोऽप्यभोज्यान्नः ॥ २९ ॥
चारी ॥ ३० ॥
चारो गूढचरः स्पशः । सोऽप्यभोज्यान्नः ॥ ३० ॥
तावत्पर्यन्तामित्यर्थ । प्रथमदिने 'अपराह्ने दीक्षयेत' इति अपराह्ने दीक्षा विहिता । ततः
पूर्वं दीक्षणीयेष्टि । तत्समनन्तरदिने सोमक्रयण विहितम् । ततश्च प्रथमदिनेऽपराह्ना-
दनन्तर द्वितीयदिनमध्याह्नात् पूर्वं दीक्षितान्नं न भोक्तव्यमिति फलितम् । इदं चैकदीक्षा-
पक्षे । अनेकदीक्षापक्षे तु तदनुरोधेन दिनसंख्यावृद्धिः प्रत्येतव्या ॥
१. Cf. आप श्रौ १० १५ १६.

भोज्यान्नाः ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १०७
अविधिना च प्रव्रजितः ॥ ३१ ॥
यश्चाऽविधिना प्रव्रजितः शाक्यादिस्सोऽप्यभोज्यान्नः ॥ ३१ ॥
यश्चाऽग्नीनपास्यति ॥ ३२ ॥
(१)(योऽनापद्यग्निं त्यक्त्वा प्रायश्चित्तं न करोति सोऽप्यभोज्यान्नः ।
अपि च) अविधिनेत्येव । यश्चाऽविधिना उत्सर्गेष्ट्या विनाऽग्नीनपास्यति
सोऽप्यभोज्यान्नः ॥ ३२ ॥
यश्च सर्वान् वर्जयते सर्वान्नी च श्रोत्रियो निराकृति-
र्वृषलीपतिः ॥ ३३ ॥
यश्च सर्वान् वर्जयते भोजने न कंचिद्भुङ्क्ते न कञ्चिद्भोजयति स
सर्ववर्गी । यश्च सर्वान्नी सर्वेषामन्नं भुङ्क्ते तावुभावप्यभोज्यान्नौ । श्रोत्रिय
इत्युभयोश्शेषः । श्रोत्रियोऽपि सन्नभोज्यान्न एवेति । निराकृतिः निःस्वा-
ध्यायः । निर्व्रत इत्यन्ये । सोऽप्यभोज्यान्न । वृषलीपतिः क्रमविवाहे यस्य
वृषली पत्नी जीवति इतरा मृताः स वृषलीपतिः । स श्रोत्रियोऽप्य-
भोज्यान्न इति ॥ ३३ ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावष्टादशी कण्डिका ॥ १८ ॥

मत्त उन्मत्तो बद्धोऽणिकः प्रत्युपविष्टो यश्च प्रत्युप-
वेशयते तावन्तं कालम् ॥ १ ॥
मदकरद्रव्यसेवया (२) विकृतिं गतो मत्तः । उन्मत्तो भ्रान्तः । बद्धो
निगलितः । अणिकः पुत्रात् श्रुतग्राही, पुत्राचार्य इति शास्त्रेषु निन्दितः।
प्रत्युपविष्टः ऋणादिना कारणेनाऽधमर्णादिकं निरुध्य तत्पार्श्व उपविष्टः ।
प्रत्युपवेशयिता त्वितरः, तस्य परिहारमकुर्वंस्तेन सह कामं
सुचिरमास्यतामित्यासीनः । ता एते मत्तादयस्तावन्तं कालमभो
ज्यान्नाः, यावन्मदाद्यनुवृत्तिः । अपर आह—अणिकः ऋणस्य दाता
प्रत्युपवेष्टुरिदं विशेषणमिति ॥ १ ॥
क आद्यान्नः ॥ २ ॥
यद्येते अभोज्यान्नाः कस्तर्हि आद्यान्नः ? कस्य तर्ह्यन्नमशनीियमिति ।
१. कुण्डलान्तर्गतोऽधिकः क पु २. अप्रकृतिं इति. ख. पु.

१०८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.६.)क.१९
यद्यप्येते अभोज्यान्ना इत्युक्ते परिशिष्टा भोज्यान्ना इति गम्यते । तथा-
प्यनेकमतोपन्यासार्थं प्रश्नपूर्वक आरम्भः ॥ २ ॥
य ईप्सेदिति कण्वः ॥ ३ ॥
य एव प्रार्थयते स एवाऽऽश्यान्न इति कण्व ऋषिर्मन्यते (१)प्रति-
षिद्धवर्जम् ॥ ३ ॥
पुण्य इति कौत्सः ॥ ४२ ॥
सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानाना' (१८.१३.) मित्युकत्वात् भोज्यान्ना-
स्सर्वे पुण्या एव । इह पुनः पुण्यग्रहणमतिशयार्थम् । तपोहोमजप्यैः
स्वधर्मेण च युक्त पुण्य । स स्वयमप्रार्थ्यमानोऽपि भोज्यान्न इति कौ-
त्सस्य पक्षः ॥ ४ ॥
यः कश्चिद्दद्यादिति वार्ष्यायणिः ॥ ५ ॥
यः कश्चित्पुण्योऽपुण्यो वा सततं दानशील. । स भोज्यान्न इति वार्ष्या-
यणिराह ।
तथा च मनुः—
(२)श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् ।' इति ॥ ५ ॥
अत्रोपपत्तिः—
यदि हि रजः स्थावरं पुरुषे भोक्तव्यमथ चेच्चलं दानेन
निर्दोषो भवति ॥ ६ ॥
रजः पापम् । तद्यदि पुरुषे कर्तरि स्थावरं स्थिरं नोपभोगमन्तरेण
क्षीयते तदा ततः प्रतिग्रहेऽपि भोक्तरि संक्रमाभावात् भोक्तव्यम् ।
अथ चेच्चलमुपभोगमन्तरेणाऽपि क्षीयते तदा सततदानशीले न मुहूर्त-
मपि पापमवतिष्ठत इति कुतो भोक्तुर्दोष इति ॥ ६ ॥
शुद्धा भिक्षा भोक्तव्यैककुणिकौ काण्वकुत्सौ तथा
पुष्करसादिः ॥ ७ ॥
धार्मिकेणोद्यता आहृता भिक्षा शुद्धा । सा भोज्येत्येकादीनां पञ्चानां
पक्षः । पुष्करसादिः(३) पौष्करसादिः । आदिवृद्ध्यभावश्छान्दसः ॥ ७ ॥
१. प्रतिषिद्धवर्जम् , इति नास्ति क. पुस्तके ।
२. म. स्मृ ४ २२८ ३. 'आचार्यः' इत्यधिक क. पुस्तके,

भोज्यान्नाः ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १०९
सर्वतोपेतं वार्ष्यायणीयम् ॥ ८ ॥
सर्वत उपेतं सर्वतोपेतम् । छान्दसो गुणः । उपेतमयाचितोपप-
न्नम् । तत्सर्ववर्णेष्वपि भोज्यमिति वार्ष्यायणीय मतम् ॥ ८ ॥
इदानीं स्वमतमाह—
पुण्यस्येप्सतो भोक्तव्यम् ॥ ९ ॥
कण्वकुत्सयोः पक्षौ समुच्चितावाचार्यस्य पक्षः(१) ॥ ९ ॥
पुण्यस्याऽप्यनीप्सतो न भोक्तव्यम् ॥ १० ॥
यः प्रार्थितोऽपि नेत्यसकृदुक्त्वा कथंचिदापादितेप्सः(२) सोऽनी-
प्सन्नित्युच्यते, तस्य पुण्यस्याप्यभोज्यमिति । अपर आह—अनीप्सत
इति कर्तरि षष्ठी । पुण्यस्याप्यन्नं न भोज्यं, यदि भिक्षमाणः पूर्ववैरा-
दिना स्वयमनीप्सन् भवतीति ॥ १० ॥
यतः कुतश्चाऽभ्युद्यतं भोक्तव्यम् ॥ ११ ॥
‘सर्वतोपेत’ (१९८.) मित्युक्तमेव पुनरुच्यते विशेषविवक्षया ॥११॥
तमाह—
नाऽननियोगपूर्वमिति हारीतः ॥ १२ ॥
‘अद्य तुभ्यमिदमाहरिष्यामि तद्भवता ग्राह्य’मिति निवेदनं नियो
गः। तदभावः अनियोगः । पुनर्नञ्समासः । द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं गम-
यत । अननियोगो नियोगः तत्पूर्व चेदभ्युद्यतं न भोज्यमिति ॥ १२ ॥
अथ पुराणे श्लोकावुदाहरन्ति—
(३)उद्यतामाहृतां भिक्षां पुरस्तादप्रवेदिताम् ।
भोज्यां मेने प्रजापतिरपि दुष्कृतकारिणः ॥
न तस्य पितरोऽश्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च ।
न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यधिमन्यते ॥ इति॥१३॥
१. 'आचार्यस्य पक्षेण' इति क, पु. २. सोऽल्पेप्सुस्सन्ननीप्सन्नित्युच्यते' इति क पु.
३. नाद्यतनभविष्यत्पुराणीयमिदं वचनम् । Cf मनु ४. २५१ २५२.

११० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.६.)क. १९.
अथ अपि च पुराणे-
(१)सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशमन्वन्तराणि च ।
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥'
इत्येवलक्षणे भविष्यदादौ । उद्यता हस्ताभ्यामुद्यम्य धारिताम् । आहृतां
स्वयमानीताम् । पूर्वमनिवेदितां भिक्षाम् । दुष्कृतकारिणोऽपि सकाशात्
भोज्या मेने प्रजापतिर्मनुः, मनुः प्रजापतिरस्मीति(२)दर्शनात् । यस्तु तामभ्य-
धिमन्यते प्रत्याचष्टे तस्य पितरः कव्य नाश्नन्ति । कियन्तं कालम् ? दश वर्षाणि
पञ्च च । अग्निश्च हव्यं न वहति । तावन्तमेव कालमिति प्रत्याख्यातुर्निन्दा-
र्थवादः ॥ १३ ॥
(३)चिकित्सकस्य मृगयोश्शल्यकृन्तस्य पाशिनः ।
कुलटायाष्षण्डकस्य च तेषामन्नमनाद्यम् ॥१४॥
चिकित्सको भिषक् । मृगयुर्मृगघाती लुब्धकः । शल्यकृन्तः शस्त्रेण ग्र-
न्थ्यादीनां छेत्ता अम्बष्ठः । पाशी पाशवान् पाशजालेन मृगादीनां ग्राह-
कः । कुलात्कुलमटतीति कुलटा व्यभिचारिणी । षण्डकः तृतीयाप्रकृतिः ।
एतेषां चिकित्सकादीनामन्नमनाद्यम् । चिकित्सकषण्डकयोः पुनर्वच-
नमुद्यतस्याऽपि प्रतिषेधार्थम् । (४) पूर्वत्र तर्हि ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । एवं
तर्हि सूत्रकारस्य स प्रतिषेधः । अयं तु पुराणश्लोके प्रतिषेध इत्यपौन-
रुक्त्यम् ॥ १४ ॥
अथाऽप्युदाहरन्ति --
अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि अनेना अभिशंसति ।
स्तेनः प्रमुक्तो राजनि याचन्ननृतसङ्करे ॥ इति ॥१५॥
षडङ्गस्य वेदस्याऽध्येता भ्रूण । तं यो हतवान् स भ्रूणहा । सोऽन्नादे
मार्ष्टि लिम्पति । किम् ? प्रकरणादेन इति गम्यते । भ्रूणघ्नो योऽन्नमत्ति
तस्मिंस्तदेनः संक्रामति । तस्मात्तस्योद्यतमप्यभोज्यामिति प्रकरणस-
ङ्गतः पादः । इतरत् पुराणश्लोके पठ्यमाने पठितम् । अनेनसं योऽभि-
शंसति मिथ्यैव ब्रूते-इदं त्वया कृतमिति । स तस्मिन्नभिशंसति तदेनो
१. अमरको. १. वा ५.
२. मनु प्रजापतिर्यस्मिन्निति दक्षे दर्शनात् , इति क. पु. प्रजापतिर्यस्मिन्निति मानवे
दर्शनात्' इति ख. पु.
३. Cf मनु. ४. २११. २१२ ४ पूर्वत्र तर्हि ग्रहणस्य वैयर्थ्यम् ।

उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १११
मार्ष्टि । मनुस्तु—
(१)पतितं पतितेत्युक्त्वा चोरं चोरेति वा पुनः ।
वचनात्तुल्यदोषस्स्यान्मिथ्या द्विर्दोषभाग्भवेत् ॥
इति द्वैगुण्यमाह । तदभ्यासे द्रष्टव्यम् । स्तेनः प्रकीर्णकेश’ (२५ ४.)
इति वक्ष्यति । स एव तृतीयस्य पादस्याऽर्थः । कर्तृभेदादपौनरुक्त्यम् ।
सङ्गरः प्रतिज्ञा प्रतिश्रवः । सत्यसङ्गर इति यथा । यः प्रतिश्रुत्य न ददाति
सोऽनृतसङ्गर इति । ककारस्तु छान्दसः । तस्मिन् याचकः स्वयमेनो
मार्ष्टि । तस्मात्प्रतिश्रुतं देयमिति ॥ १५ ॥
॥ इत्यापस्तम्बसूत्रवृत्तावेकोनविंशी कण्डिका ॥ १९ ॥
इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामु-
ज्ज्वलायां प्रथमप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥
१ म. स्मृ. श्लोकोऽयमिदानीं मुद्रितकोशेषु नोपल+यते ।

अथ सप्तमः पटलः ॥
नेमं लौकिकमर्थं पुरस्कृत्य धर्मान्श्चरेत् ॥ १ ॥
इमं लौकिकं लोके विदितं ख्यातिलाभपूजात्मकम्, अर्थं प्रयोज-
नम् । पुरस्कृत्य अभिसन्धाय । धर्मान् चरेत् ॥ १ ॥
किं कारणम् ?
निष्फला ह्यभ्युदये भवन्ति ॥ २ ॥
हि यस्मादेवं क्रियमाणा धर्मा अभ्युदये फलकाले निष्फला भव-
न्ति । (१)लोकार्थं ह्यसौ धर्मं चरति, न कर्तव्यमिति श्रद्धया । न च
श्रद्धया विना धर्मः फलं साधयति । (२) 'यो वै श्रद्धामनारभ्ये'ति श्रुतेः॥
किमेवेदानीं दृष्ट फलं त्याज्यमेव ? नेत्याह-
तद्यथाऽऽम्रे फलार्थे(३)निमित्ते छाया गन्ध इत्यनूत्पद्येते,
एवं धर्मं चर्यमाणमर्था अनूत्पद्यन्ते ॥ ३ ॥
तदिति वाक्योपन्यासे । फलार्थे ह्याम्रवृक्षो निर्मीयते आरोप्यते ।
तस्मिन् फलार्थे(४)निमित्ते छाया गन्धश्चाऽनूत्पद्येते। एवं धर्मे चर्यमाणमर्थाः ख्या-
त्यादयोऽनूत्पद्यन्ते अनुनिष्पद्यन्ते । तथैव स्वी कार्या.(५) । न चोद्देश्यतया ।
तथा चाह-
'यथेश्चुहेतोः सलिलं प्रसेचयंस्तृणानि वल्लीरपि च प्रसिञ्चति ।
तथा नरो धर्मपथेन वर्तयन् यशश्च कामांश्च वसूनि चाऽश्नुते ॥'इति॥३॥
नो चेदनूत्पद्यन्ते न धर्महानिर्भवति ॥ ४ ॥
यद्यपि दैवादर्था नाऽनूत्पद्यन्ते तथापि धर्मस्तावद्भवति । स च स्व-
तन्त्रः पुरुषार्थः । किमन्यैरर्थैरिति ॥ ४ ॥
अनसूयुर्दुष्प्रलम्भः स्यात्कुहकशठनास्तिकबालवादेषु॥५॥
कुहक प्रकाशे शुचिरेकान्ते यथेष्टचारी । शठः वक्रचित्तः । नास्तिक.
१ लोकभक्त्या इति क. पु
२. तै. स १. ६ ८. यो वै श्रद्धामनारभ्य यज्ञेन यजते नास्येष्टाय श्रद्दधते, इति
श्रुतिः । अस्या अयमर्थः-
३. ४. निमिते इति क पु. ५. नचोद्देश्यतया इति नास्ति क.

धर्मलक्षणम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ११३
(१)प्रेत्यभावापवादी । बालः श्रुतरहितः । एतेषां वादेषु अनसूयुः स्यात् ।
असूयया द्वेषो लक्ष्यते । द्वेष्टा न स्यात् । तान् विषयीकृत्य द्वेषमपि न
कुर्यात् । तथा दुष्प्रलम्भश्च स्यात् । प्रलम्भनं विसंवादनं मिथ्याफलाख्यानम् ।
(२)गृधिवञ्च्योः प्रलम्भन' इति दर्शनात् । दुष्प्रलम्भो विसंवादयितुं
मिथ्याफलाख्यानेन प्रवर्तयितुमशक्यः । कुहकादिवादेषु वञ्चितो न
स्यात् । तद्वशो न स्यादित्यर्थः ॥ ५ ॥
वञ्चनस्य सम्भवमाह—
न धर्माधर्मौ चरत 'आवां स्व' इति, न देवगन्धर्वा न
पितर इत्याचक्षतेऽयं धर्मोऽयमधर्म, इति ॥ ६ ॥
आवामिति छान्दस रूपम् । भाषायां तु(३)'प्रथमायाश्च द्विवचने
भाषाया'मित्यात्व प्राप्नोति । यदि हि धर्माधर्मौ विग्रहवन्तौ गोष्याग्रव-
च्चरेतामावा स्व इति ब्रुवाणौ, यदि वा देवादयः प्रकृष्टज्ञाना ब्रूयुरिमौ
धर्माधर्माविति ततः कुहकादिवादेषु न स्याद्वञ्चना । तदभावात्तु वञ्च-
नासम्भव इति । इदं चात्र द्रष्टव्यम्—प्रत्यक्षादेर्न गोचरौ धर्माधर्मौ ।
किंतु नित्यनिर्दोषवेदगम्यौ । तदभावे तन्मूलधर्मशास्त्रगम्याविति ॥ ६ ॥
यत्र तु प्रायश्चित्त्तादौ विषयव्यवस्था दुष्करा तत्र निर्णयमाह—
यं त्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसन्ति स धर्मो, यं
गर्हन्ते सोऽधर्मः ॥ ७ ॥
आर्याः शिष्टास्त्रैवर्णिकाः । बहुवचनाच्चत्वारस्त्रयो वा । यथाऽऽह या-
ज्ञवल्क्यः—
(४)‘चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्षत्त्रैविद्यमेव वा ।
सा ब्रूते यं स धर्मस्स्यादेको वाऽध्यात्मवित्तमः ॥’ इति ॥७॥
इदानीं श्रुतिस्मृत्योः प्रत्यक्षयोरदर्शने शिष्टाचारादप्यवगम्य धर्मः
कार्य इत्याह—
सर्वजनपदेष्वेकान्तसमाहितमार्याणां वृत्तं सम्य-
ग्विनीतानां वृद्धानामात्मवतामलोलुपाना-
मदाम्भिकानां वृत्तसादृश्यं भजेत ॥८॥
सम्यग्विनीताः । आचार्याधीनः स्या'(२.१९)दित्यादिना विनयनसम्प
१. प्रेत्याभाववादी इति. क पु. २. पा. सू. १. ३ ६९.
३. पा. सू. ७. २. ८८ ४ या. स्मृ. १ ९.
आप० ध० १५

११४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प. ७.) क. २०.
ज्ञाः । वृद्धाः परिणतवयसः। यौवने विषयवश्यताऽपि स्यादितीदमुक्तम् ।
आत्मवन्तो जितेन्द्रियाः। अलोलुपा अकृपणाः । अदाम्भिका अधर्मध्वजा,
एकान्तप्रकाशयोरेकवृत्ताः । एवंभूतानामार्याणां सर्वजनपदेषु यदेकान्तेनाऽव्य-
भिचारेण समाहितमनुमतं वृत्तमनुष्ठानम् , न मातुलसुतापरिणयनवत्क-
तिपयविषयम्, तद्वृत्तसादृश्यं भजेत । तदनुरूपं चेष्टेत । न तेषामनुष्ठानं
निर्मूलम्। सम्भवति च वेदिकानामुत्सन्नपाठब्राह्मणानुभव इति ॥ ८ ॥
एवमुभौ लोकावभिजयति ॥ ९ ॥
एव श्रुतिस्मृतिसदाचारमूलमनुष्ठानं कुर्वन् उभौ लोकावभिजयति
इमं चाऽमुं च ॥ ९ ॥
अविहिता ब्राह्मणस्य वणिज्या ॥ १० ॥
क्रयविक्रयव्यवहारो वणिज्या । सा स्वयं कृता ब्राह्मणस्य वृत्तिर्न विहिता
प्राप्तानुवादोऽ(१)यमपवादविधानार्थ ॥ १० ॥
आपदि व्यवहरेत पण्यानामपण्यानि व्युदस्यन् ॥ ११ ॥
ब्राह्मणवृत्तेरभाव आपत् । तस्यां सत्याम् । पण्यानाम् । (२)व्यवहृ-
पणोः समर्थयो'रिति कर्मणि षष्ठी । व्यवहरेत । क्रयश्च विक्रयश्च व्य-
वहारः, पण्यानि क्रीणीयात् विक्रीणीत चेत्यर्थः । अपण्यानि वक्ष्यमाणानि
व्युदस्यन् वर्जयन् । कृत्स्नाया वैश्यवृत्तेरुपलक्षणमिदम् । क्षत्रियवृत्तिश्च
(३)दण्डापूपिकया सिद्धा । तथा च गौतमः—(४)'तदलाभे क्षत्रिय-
वृत्तिः । स्तदलाभे वैश्यवृत्ति'रिति ॥ ११ ॥
अपण्यान्याह—
मनुष्यान् रसान् रागान् गन्धानन्नं चर्म गवां वशां श्ले-
ष्मोदके तोक्मकिण्वे पिप्पलीमरीचे धान्यं
मांसमायुधं सुकृताशां च ॥१२॥
मनुष्या दारदासादयः । रसा गुडलवणादयः, क्षीरादयो वा । रागाः
कुसुम्भादयः रज्यन्तेऽनेनेति । रज्यन्त इति वा रागा वस्त्रादयः ।
१. नापदि विधानार्थं इति क पु २. पा सू २. ३. ५७.
३. कश्चित् दण्डे प्रोतान् अपूपान् कस्यचित् निकटे निक्षिप्य बहिर्गत्वा पुनः प्रति-
निवृत्य तं पृष्टवान्-क्व मे दण्ड इति । तेनोक्तम्-मूषिकैर्भक्षित इति । तदा तेनाऽर्थापत्त्या
कल्पित यदा दण्डोऽपि मूषिकैर्भक्षितः तदा किमु वक्तव्यमपूपास्तैर्भक्षिता इति । अय दण्डा-
पूपिकान्यायः ॥ ४. गौ. ध. ७ ६, ७

अपण्यानि ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ११५
गन्धाश्चन्दनादयः । गवां मध्ये वशा वन्ध्या गौः । श्लेष्म जतुवज्रादिः,
येन विश्लिष्टं चर्मादि सन्धीयते । 'यथा(१) श्लेष्मणा चर्मण्यं वाऽन्यद्वा
विश्लिष्टं संश्लेषये' दिति बह्वृचब्राह्मणे दर्शनात् । उदकं कुम्भजलम् ।
तोक्म ईषदङ्कुरितानि व्रीह्यादीनि । किण्वं सुराप्रकृतिद्रव्यम् । सुकृतं
पुण्यं तस्य फलं सुकृताशा । शिष्टानि प्रसिद्धानि । (२)एतान्यपण्यानि
वर्जयित्वा अन्येषां पण्यानां व्यवहरेत् । मनुष्यादीन्वर्जायित्वेत्येव
सिद्धे 'अपण्यानी'ति वचनमन्येषामप्यपण्यानां व्युदासार्थम् । तत्र मनु-
(३)सर्वान् रसानपोहेत कृतान्नं च तिलैस्सह ।
अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुषाः ॥
सर्वं च तान्तवं रक्तं शाणक्षौमाविकानि च।
अपि चेत्स्युररक्तानि फलमूले तथौषधीः ॥
अपः शस्त्रं विषं मांसं सोमं गन्धांश्च सर्वशः ।
क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मधु गुडं कुशान् ॥
आरण्यांश्च पशून् सर्वान् दंष्ट्रिणश्च वयांसि च ।
मद्यं नीलीं च लाक्षां च सर्वांश्चैकशफान् पशून् ॥'
इति ॥ १२ ॥
तिलतण्डुलांस्त्वेव धान्यस्य विशेषेण न
विक्रीणीयात् ॥ १३ ॥
धान्यानां मध्ये तिलतण्डुलानेव विशेषतोऽतिशयेन न विक्रीणीयान् न वि-
क्रीणीत । अन्येषां विकल्पः । स्वयमुत्पादितेषु नाऽयं प्रतिषेधः । मानवे
हि श्रुतम् (४)—
'काममुत्पाद्य कृष्यां तु स्वयमेव कृषीवलः ।
विक्रीणीत तिलाञ्छुद्धान् धर्मार्थमचिरस्थितान् ॥' इति ॥१३॥
अविहितश्चैतेषां मिथो विनिमयः ॥ १४ ॥
विनिमयः परिवर्तनम् । येषां विक्रयः प्रतिषिद्धः तेषां परस्परेण विनि-
मयोऽप्यविहितः प्रतिषिद्धः, न कर्तव्य इत्यर्थः ॥ १४ ॥
तेष्वेव केषां चिद्विनिमयोऽनुज्ञायते—
अन्नेन चाऽन्नस्य मनुष्याणां च मनुष्यै रसानां च
१. ऐ. ब्रा. ५ प. ३२. ख २. आपणीयानि इति क. पु
३. म. स्मृ. १०. ८६, ८९. ४. म. स्मृ. १०-९०.

११६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.७.)क.२१.
रसैर्गन्धानां च गन्धैर्विद्यया च विद्यानाम् ॥१५॥
अन्नादीनां विद्यान्तानां विनिमयो भवत्येवेत्यर्थः । तथा च
वसिष्ठः(१)—रसा रसैस्समतो हीनतो वा ॰॰॰॰ । तिलतण्डुलपक्वान्नं
विद्यामनुष्याश्च विहिताः परिवर्तनेन' इति । मानवे तु विशेषः—
(२)'रसा रसैर्निमातव्या न त्वेव लवणं रसैः ।
कृतान्नं चाकृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः ॥' इति ।
गौतमीये तु—(३)'विनिमयस्तु । रसानां रसैः । पशूनां च । न लवण-
कृतान्नयोः । तिलानां च । समेनाऽऽमेन तु पक्वस्य सम्प्रत्यर्थ' इति । तस्मा-
दत्र प्रतिषेधानुवृत्तिर्न शङ्कनीया । पूर्वत्र चोक्त 'ब्रह्मणि मिथो विनियोगे
न गतिर्विद्यत' (१३.१७) इति । (४)विनिमयाभ्यनुज्ञानादेव विद्यादीनां
विक्रयोऽपि प्रतिषिद्धो वेदितव्यः ॥ १५ ॥
अक्रीतपण्यैर्व्यवहरेत् ॥ १६ ॥
॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ विंशतितमी कण्डिका ॥ २० ॥
मुञ्जबल्बजैर्मूलफलैः ॥ १ ॥
अक्रीतानि स्वयमुत्पादितानि अरण्यादाहृतानि वा यानि पण्यानि तैर्व्य-
वहरेत मुञ्जादिभिः ॥ १६ ॥
मुञ्जबल्बजास्तृणविशेषाः ॥ १ ॥
तृणकाष्ठैराविकृतैः ॥ २ ॥
तृणानां विकारो रज्ज्वादिभावः । काष्ठानां विकारः स्थूणादिभावः ।
तृणत्वादेव सिद्धे मुञ्जबल्बजग्रहणं विकारार्थम् ॥ २ ॥
नाऽत्यन्तमन्ववस्येत् ॥ ३ ॥
प्रतिषिद्धानामपि विक्रयविनिमयाभ्यां जीवेत् । न पुनरत्यन्तमन्व-
वस्येत् अवसीदेत् । तथा च गौतमः(५) 'सर्वथा तु वृत्तिरशक्तावशौद्रेण ।
तदप्येके प्राणसंशय' इति । मनुरपि--
(६)'जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः ।
आकाशमिव पङ्केन न स दोषेण लिप्यते' ॥ इति ॥ ३ ॥
१ व. ध. २-३२—३९ २. म. स्मृ १०. ९४.
३. गौ ध ७ १६—२१ ४. नियमाभ्य. इति क. पु.
५. गौ. ध. ७ २२, २३ ६. म. स्मृ १०-१०४

पतनीयानि ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ११७
वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ॥ ४ ॥
गतम् ॥ ४ ॥
न पतितैस्संव्यवहारो विद्यते ॥ ५ ॥
पतिताः स्तेनादयो वक्ष्यमाणास्तैः सह न कश्चिदपि व्यवहार कर्तव्यः ।
तत्र मनुः(१)—
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाऽऽचरन् ।
याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनात् ॥' इति ।
यानादिभिस्संवत्सरेण पतति । याजनादिभिस्तु सद्य एव ॥ ५ ॥
तथाऽपपात्रैः ॥ ६ ॥
अपपात्राश्चण्डालादय । तैश्च संव्यवहारो न कर्तव्य ॥ ६ ॥
अथ पतनीयानि ॥ ७ ॥
द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनं, तस्य निमित्तानि कर्माणि वक्ष्यन्ते ॥७॥
स्तेयमाभिशस्त्यं पुरुषवधो ब्रह्मोज्झं गर्भशातनं मा-
तुः पितुरिति योनिसम्बन्धे सहापत्ये स्त्रीगमनं
सुरापानमसंयोगसंयोगः ॥ ८ ॥
स्तेयं सुवर्णचौर्यम् । आभिशस्त्यं ब्रह्महत्या । 'ब्राह्मणमात्रं च हत्वा-
भिशस्त' (२४ ७.) इति वक्ष्यमाणत्वात् । पुरुषवधो मनुष्यजातिवधः । तेन
स्त्रीवधोऽपि गृह्यते । ब्रह्मोज्झं उज्झ उत्सर्गे । भावे घञ् । छान्दसो लिङ्ग-
व्यत्ययः । ब्रह्म वेदः तस्याऽधीतस्य नाशनं ब्रह्मोज्झम् । औषधादिप्रयोगेण
गर्भस्य वधो गर्भशातनम् । मातुर्योनिसम्बन्धे मातृष्वस्रादौ । पितुर्योनिस-
म्बन्धे पितृष्वस्रादौ सहापत्ये अपत्येन सहिते स्त्रीगमन मातृष्वसृगमनं त-
त्सुतागमनं मातुलसुतागमनं चेत्यर्थः ।
(२)‘गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।
यथैवैका न पातव्या तथा सर्वा द्विजोत्तमैः ॥
इति मानवे निषिद्धायाः सुरायाः, पानं सुरापानम् । असंयोगाः, संयो-
गानर्हाः प्रतिलोमादयः । तैः संयोग एकगृहवासादिः असंयोगसंयोगः ।
एतानि पतनीयानि ॥ ८ ॥
गुर्वीसखिं गुरुसखिं च गत्वाऽन्यांश्च परतल्पान् ॥ ९ ॥
१. म स्मृ ११. १८० २. म. स्मृ ११ ९४.

[Page Header: ११८ | आपस्तम्बधर्मसूत्रे | [ (१.७.) क. २१. ]

सखीशब्दस्य छान्दसो ह्रस्वः। गुर्वीसखी मात्रादीनां सखी। गुरुसखी
पित्रादिनां सखी तां गत्वा। किम् २ पततीत्युत्तरत्र श्रुतमपेक्ष्यते। अन्याश्च
परतल्पान् गत्वा पतति। तल्पशब्देन शयनवाचिना दारा लक्ष्यन्ते ॥ ९ ॥
नाऽगुरुतल्पे पततीत्येके ॥ १० ॥
गुरुदारव्यतिरेकेण परतल्पगमने पातित्यं नास्तीत्येके मन्यन्ते ।
यद्यपि सामान्येन पतनीयानीत्युक्तम् , प्रायश्चित्ते तु गुरुलघुभावो
द्रष्टव्यः ॥ १० ॥
अधर्माणां तु सततमाचारः ॥ ११ ॥
तुश्चार्थे । उक्तव्यतिरिक्तानामप्यधर्माणां सततमाचारः पतनहेतु ॥११॥
अथाऽशुचिकराणि ॥ १२ ॥
अशुचिं पुरुष कुर्वन्तीत्यशुचिकराणि, तानि वक्ष्यन्ते ॥ १२ ॥
शूद्रगमनमार्यस्त्रीणाम् ॥ १३ ॥
त्रैवर्णिकस्त्रीणां शूद्रगमनमशुचिकरम् ॥ १३ ॥
प्रतिषिद्धानां मांसभक्षणम् ॥ १४ ॥
येषां मांसं प्रतिषिद्धं तेषां मांसस्य भक्षणमशुचिकरम् ॥ १४ ॥
तत्रोदाहरणम्—
शुनो मनुष्यस्य च कुक्कुटसूकराणां ग्राम्याणां
क्रव्यादासाम् ॥ १५ ॥
ग्राम्याणा'मिति वचनादारण्यानामप्रतिषेधः। अदनमदः, भावेऽ-
सुन्प्रत्ययः। क्रव्यविषयमदनं येषां ते क्रव्यादासः केवलं मांसवृत्तयो
गृध्रादयः ॥ १५ ॥
मनुष्याणां मूत्रपुरीषप्राशनम् ॥ १६ ॥
मूत्रपुरीषग्रहणं तादृशस्य रेतसोऽप्युपलक्षणम् ॥ १६ ॥
शूद्रोच्छिष्टमपपात्रगमनं चाऽऽर्याणाम् ॥ १७ ॥
शूद्रोच्छिष्टं भुक्तमार्याणां त्रैवर्णिकानामशुचिकरम्। अपपात्राः प्रतिलो-
मस्त्रियः तासां च गमनम् ॥ १७ ॥
एतान्यपि पतनीयानीत्येके ॥ १८ ॥
यान्येतान्यशुचिकरत्वेनाऽनुक्रान्तानि एतान्यपि पतनीयान्येवेत्येके मन्यन्ते।

अशुचिकराणि ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ११९
अतोऽन्यानि दोषवन्त्यशुचिकराणि भवन्ति ॥१९॥
उक्तव्यतिरिक्तानि दोषवन्ति कर्माणि दुष्प्रतिग्रहहिंसादीनि तान्य-
शुचिकराणि भवन्ति ॥ १९ ॥
दोषं बुध्वा न पूर्वः परेभ्यः पतितस्य समाख्याने
स्याद्वर्जयेच्चैनं धर्मेषु ॥ २० ॥
पतितस्य दोषं परैरविदितं बुध्वा परस्य समाख्याने पूर्वो न स्यात् ।
परैरविदितं स्वयं विद्वानपि न परेभ्यः पूर्वमाचक्षीत । किं तु स्वयं
धर्मकृत्येष्वेनं वर्जयेत् , यथा परे न जानन्ति । अन्यथा दोषवान् स्यात् ॥२०॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावेकविंशी कण्डिका ॥ २१ ॥
इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामु-
ज्ज्वलायां प्रथमप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥७॥

अथाऽष्टमः पटलः ॥
( अध्यात्मपटलः )
अध्यात्मिकान् योगाननुतिष्ठेन्न्यायसंहिताननैश्रारिकान् १
श्रीमच्छङ्करभगवत्पादप्रणीतं विवरणम् ॥
अथ 'अध्यात्मिकान् योगान्'-इत्याद्यध्यात्मपटलस्य संक्षेपतो
विवरणं प्रस्तूयते । किमिह प्रायश्चित्तप्रकरणे समाम्नानस्य प्रयो-
जनमिति । उच्यते-कर्मक्षयहेतुत्वसामान्यात् । अनिष्टकर्मक्षयहे-
तूनि हि प्रायश्चित्तानि भवन्ति । सर्वं च कर्म वर्णाश्रमविहितमनिष्टमेव
विवेकिनः, देहग्रहणहेतुत्वात् । तत्क्षयकारणं चाऽऽत्मज्ञानम्, प्रवृत्तिहे-
तुदोषनिवर्तकत्वात् । दोषाणां च निर्घाते आत्मज्ञानवतः पण्डितस्य
धर्माधर्मक्षये क्षेमप्राप्तिरिह विवक्षितेत्यात्मज्ञानार्थमध्यात्म(१)पटलमा-
रभ्यते, कर्मक्षयहेतुत्वसामान्यात् ।
ननु वर्णाश्रमविहितानां कर्मणामफलहेतुत्वात् तत्क्षयो नेष्ट इति, न,
“सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखम्” ( २. २. २. )
इत्यादिश्रवणात् । अपरिमितवचनात् क्षेमप्राप्तिरेवेति चेन्न, 'तत्प
रिवृत्तौ कर्मफलशेषेण' ( २ २. ३. ) इत्यादिश्रवणात् । गौतमश्च-
(२) 'वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय" इत्यादि
ना संसारगमनमेव दर्शयति कर्मणां फलम् । सर्वाश्रमाणां हि दोषनि-
र्घातलक्षणानि समयपदानि विधिनाऽनुतिष्ठन् सार्वगामी भवति, न तु
स्वधर्मानुष्ठानात् । वक्ष्यति च-
'विधूय कविः' ( २२. ५ ) "सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं लोकममुं
च परित्यज्याऽत्मानमन्विच्छेद्” ( २. २१. १३ ) इत्यादि ।
“तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति" (२. २१. २)
१. अत्र पटलशब्दो नपुंसकलिङ्गः प्रयुक्तः । 'समूहे पटल न ना' ( अमरको. ३.
३. २००) इत्यमरकोशात् समूहवाचिनः पटलशब्दस्यैव क्लीबत्वम् । 'तिलके च परि-
च्छेदे पटलः' इति शेषकोशात् परिच्छेदवाचकस्य पटलशब्दस्य तु पुँल्लिङ्गत्वैवेत्यवग-
म्यते । अत एव च सर्वे ग्रन्थकाराः 'इति प्रथमः पटलः, इत्येव लिखन्ति । अतोऽत्रापि
पुँल्लिङ्गेनैव भाव्यं यद्यपि पटलशब्देन तथापि भेदाविवक्षया प्रयोग कृत इति भाति ॥
२ गौ. ध. ११. २९

ध्यात्मपटलम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १२१
इति वचनात् क्षेमशब्दस्य चाऽपवर्गार्थत्वात् सर्वाश्रमकर्मणां ज्ञा-
नरहितानामेव फलार्थत्वं, ज्ञानसंयुक्तानि तु क्षेमप्रापकाणि, यथा वि-
षद्घ्यादीनि मन्त्रशर्करादिसंयुक्तानि कार्यान्तरारम्भकाणि, तद्वदिति
चेत्-न; अनारभ्यत्वात् क्षेमप्राप्तेः । यदि हि क्षेमप्राप्तिः कार्या स्यात् तत
इदं चिन्त्यम्-किं केवलैः कर्मभिरारभ्या ? ज्ञानसहितैर्वा? ज्ञानकर्मभ्यां वा?
केवलेन ज्ञानेन कर्मासंयुक्तेन वेति । न त्वारभ्या केनचिदपि; क्षेमप्राप्तेः
नित्यत्वात् । अतोऽसदिदम्-ज्ञानसंयुक्तानि कर्माणि क्षेमप्राप्तिमारभन्ते
इति। ज्ञानसंयुक्तानां ज्ञानवदेव क्षेमप्राप्तिप्रतिबन्धापनयकर्तृत्वमिति
चेत्-न, सकार्यकारणानामेव कर्मणां क्षेमप्राप्तिप्रतिबन्धकत्वात् । अवि-
द्यादोषहेतूनि हि सर्वकर्माणि सहफलैः कार्यभूतैः क्षेमप्राप्तिप्रतिबन्धका-
नि । तदभावमात्रमेव हि क्षेमप्राप्तिः । न च तदभाव आत्मज्ञानादन्यतः
कुतश्चिदुपलभ्यते । तथाह्युक्तम्-
“निर्दह्य भूतदाहान् क्षेमं गच्छति पण्डितः” ( २२. ११.) इति ।
पाण्डित्यं चेहात्मज्ञानं, प्रकृतत्वात् । श्रुतेश्च (१)“आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्
न बिभेति कुतश्चनेति” इति । अभयं हि क्षेमप्राप्तिः । (२)'अभयं वै
जनक ! प्राप्तोऽसि' इति श्रुत्यन्तरात् ।
“तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति' (२.२१.२.)
इत्याचार्यवचनमन्यार्थम् । कथम् ? यथोद्दिष्टेष्वाश्रमधर्मेष्वव्यग्रो निष्का-
मस्सन् प्रवर्तमानो ज्ञानेऽधिकृतो भवति, न यथेष्टं(३) चेष्टन् कामकामी
जायापुत्रवित्तादिकामापहृतव्यग्रचेताः । ज्ञानी च सन् सर्वसन्यासक्र-
मेण क्षेमं गच्छतीत्येषोऽर्थः । न हि दोषनिर्घातः कदाचिदपि कर्मेभ्य
उपपद्यते । समिथ्याज्ञानानां हि दोषाणां प्रवृत्तौ सत्यां प्राबल्यमिहोप-
लभ्यते । 'सङ्कल्पमूलः कामः' इति च स्मृतेः । प्रवृत्तिमन्द्ये च' दोषत-
नुत्वदर्शनात् । न चाऽनिर्हृत्य समिथ्याज्ञानान् दोषान् क्षेमं प्राप्नोति क-
श्चित् । न च जन्मान्तरसञ्चितानां शुभकर्मणां विहितकर्मभ्यो निवृत्ति-
रुपपद्यते, शुद्धिसामान्ये विरोधाभावात् । सत्सु च तेषु तत्फलोपभो-
गाय शरीरग्रहणं, ततो धर्माधर्मप्रवृत्तरागद्वेषौ, पुनः शरीरग्रहणं चेति
संसारः केन वार्यते ? तस्मान्न कर्मभ्यः क्षेमप्राप्तिस्तत्प्रतिबन्धन्निवृत्तिर्वा।
कर्मसहिताज्ज्ञानादविद्यानिवृत्तिरिति चेत् ! यद्यपि ज्ञानकर्मणो
र्भिन्नकार्यत्वाद् विरोधः तथापि तैलवर्त्यग्नीनामिव संहत्य कर्मणा
१. तैत्ति. उ. २, ९. २. बृ. उ. ४. २. ४.
३. 'चेष्टन्' इति शत्रन्तः प्रयोगस्साधुरिति न प्रतीमः ।
आप० ध० १६