आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

११६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.७.)क.२१.
रसैर्गन्धानां च गन्धैर्विद्यया च विद्यानाम् ॥१५॥
अन्नादीनां विद्यान्तानां विनिमयो भवत्येवेत्यर्थः । तथा च
वसिष्ठः(१)—रसा रसैस्समतो हीनतो वा ॰॰॰॰ । तिलतण्डुलपक्वान्नं
विद्यामनुष्याश्च विहिताः परिवर्तनेन' इति । मानवे तु विशेषः—
(२)'रसा रसैर्निमातव्या न त्वेव लवणं रसैः ।
कृतान्नं चाकृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः ॥' इति ।
गौतमीये तु—(३)'विनिमयस्तु । रसानां रसैः । पशूनां च । न लवण-
कृतान्नयोः । तिलानां च । समेनाऽऽमेन तु पक्वस्य सम्प्रत्यर्थ' इति । तस्मा-
दत्र प्रतिषेधानुवृत्तिर्न शङ्कनीया । पूर्वत्र चोक्त 'ब्रह्मणि मिथो विनियोगे
न गतिर्विद्यत' (१३.१७) इति । (४)विनिमयाभ्यनुज्ञानादेव विद्यादीनां
विक्रयोऽपि प्रतिषिद्धो वेदितव्यः ॥ १५ ॥
अक्रीतपण्यैर्व्यवहरेत् ॥ १६ ॥
॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ विंशतितमी कण्डिका ॥ २० ॥
मुञ्जबल्बजैर्मूलफलैः ॥ १ ॥
अक्रीतानि स्वयमुत्पादितानि अरण्यादाहृतानि वा यानि पण्यानि तैर्व्य-
वहरेत मुञ्जादिभिः ॥ १६ ॥
मुञ्जबल्बजास्तृणविशेषाः ॥ १ ॥
तृणकाष्ठैराविकृतैः ॥ २ ॥
तृणानां विकारो रज्ज्वादिभावः । काष्ठानां विकारः स्थूणादिभावः ।
तृणत्वादेव सिद्धे मुञ्जबल्बजग्रहणं विकारार्थम् ॥ २ ॥
नाऽत्यन्तमन्ववस्येत् ॥ ३ ॥
प्रतिषिद्धानामपि विक्रयविनिमयाभ्यां जीवेत् । न पुनरत्यन्तमन्व-
वस्येत् अवसीदेत् । तथा च गौतमः(५) 'सर्वथा तु वृत्तिरशक्तावशौद्रेण ।
तदप्येके प्राणसंशय' इति । मनुरपि--
(६)'जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः ।
आकाशमिव पङ्केन न स दोषेण लिप्यते' ॥ इति ॥ ३ ॥
१ व. ध. २-३२—३९ २. म. स्मृ १०. ९४.
३. गौ ध ७ १६—२१ ४. नियमाभ्य. इति क. पु.
५. गौ. ध. ७ २२, २३ ६. म. स्मृ १०-१०४