अनङ्गरङ्ग (महाकवि कल्याणमल्ल - कामशास्त्र एवं रति-प्रयोग संस्कृत मूल पाठ)

UNIVERSAL LIBRARY
OU_184419
UNIVERSAL LIBRARY

The provided image appears to be entirely blank/white with no visible text, Sanskrit verses, or commentary to transcribe.

Please upload or re-attach the correct page image so it can be transcribed for you.

The provided image is entirely blank (white page with no text or markings). As there is no content visible, transcription cannot be performed.

Please re-upload or provide an image containing the text you would like transcribed.

The provided image is completely blank and contains no visible text or content to transcribe. Please upload a clear image or page of the text you would like transcribed.

KALYĀṆAMALLA’S
ANAṄGARAṄGA
Critically edited with Introduction
and Notes
BY
RICHARD SCHMIDT
Münster University ( GERMANY )
( नितान्तं गोपनीयम् )
महाकवि कल्याणमल्लविरचितम्
अनंगरंगम्
पुस्तक प्राप्तिस्थानम्—
पंजाब:संस्कृत पुस्तकालय लाहौर ।
१६२७

प्रस्तुत छवि पूरी तरह से रिक्त (blank/white) है, इसमें कोई पाठ या सामग्री दिखाई नहीं दे रही है। कृपया सही अथवा स्पष्ट पृष्ठ की छवि पुनः साझा करें ताकि उसका लिप्यंतरण किया जा सके।

INTRODUCTION.
Kalyāṇamalla's Anaṅgaraṅga has been edited,
as far as I know twice in India, namely, (1) by Rāma-
candra Śāstrī, Lahore 1920, with a bhūmikā and a
small gloss, and (2) by Viṣṇuprasādabhaṇḍārin, Kāśī
1923 (=No. 9 of Haridās' Saṃskṛtagranthamālā), with
a short bhūmikā and useful notes. Nevertheless, the work
of Kalyāṇa thoroughly deserve our interest, because it is
one of the best कामशास्त्र texts written in the
language of the gods. It is by this reason that I have
undertaken the attempt to publish a new and, as I hope
a critical edition of the Anaṅgaraṅga. Rāmacandra
Śāstrī based his edition on one single manuscript and
in his Preface freely states that owing to circum-
stances his book is not perfect one. [यद्यप्यत्रत्यमौषधि-
प्रकरणं सम्यग् विशदयितुं समीहावानासं तथापि शीघ्ररमस्य मुद्रापयि-
ष्यमाणत्वात्कार्यान्तरव्यासङ्गवशाच्च समयमलभमानस्तथा कर्तुं नापा-
रयमित्योषधिप्रकरणमस्पृष्टमेवात्याक्षम् । आशासे यदि जगदीशॊ
ऽनुकूलयिष्यति तर्हि द्वितीयसंस्करणे सर्वं सम्यक् समाधातास्मि ।]
Moreover there are in his edition a great many blunders
and no good readings. As for Viṣṇuprasādabhaṇḍārin's
edition, it is based upon Rāmacandra's text and three
manuscripts, only one of which is complete and शुद्धप्रायं,
as the editor himself says.
I copied first in 1899 the Berlin manuscript No.
595=Chambers 159 (Weber I, 172) i paper very much
damaged and text therefore mutilated. Signed B.
Then I collated the India Office manuscript No.
1801 (Eggeling's Catalogue, Vol. III, p. 361), fairly
written in Nāgarī. Signed IO.
Later on I copied the two Poona manuscripts
No. 204 and 238 (signed P 204 and P 238 respec-
tively) and R=Report...by Ramkrishna Gopal Bhandar-
kar, Bombay 1894, No. 317. Lastly I got, by the kind-
ness of Mr. F. W. Thomas and the Chief-Librarian of
the Madras Library, a most carefully prepared copy
and collation of the six manuscripts deposited there.
M is the archetypus; क, ख, ग, घ, ङ correspond to the

2
library reference numbers 3-4-27; 3-3-24; 4B 7-6; 4B-
7-7; and 3-1-43 respectively.
As may be expected, I thoroughly collated also
the two printed texts: L=the Lahore edition, V=that
of Viṣṇuprasādabhaṇḍārin.
Kalyāṇamalla wrote his book for the amusement
of Lāḍ Khān, son of Ahmad, who is styled to have been
the crown of the Lodī House. Owing to the fact that
there Lodī kings immediately preceded the Timur
House in the person of Baber Shah, the Anaṅgaraṅga
may have been composed in the XVIth century of the
the Christian era. Nothing more can be said about
the author and his life-circumstances with any certain-
ty. But we learn from the introductory stanzas that he
borrowed his deeds and teachings from elder sources:
मतानि दृष्ट्वा बहुशो मुनीनां तत्सारमादाय निरूपयामि ।
"Having manifoldly examined the opinions of the sage
men, and extracted the essence of them, I compose
(my book)." This we are also told by the whole work.
Indian tradition enumerates a pretty large number of
authors who wrote on the present subject e.g. Auddālaki,
Bābhravya, Dattaka, Cārāyaṇa, Suvarṇanābha, Ghoṭaka-
mukha, Gonardīya, Goṇikāputra, Kucumāra, Vātsyāya-
na, Kokkoka, Kaviśekhara Jyotīśvara Jayadeva, Bhānu-
datta etc., and plenty of titles are known, vid. Anaṅ-
gatilaka, Anaṅgadīpikā, Anaṅgaśekhara, Kandarpacū-
ḍāmaṇi, Kāmaprakāśa, Kāmaprabodha, Kāmasāra, Nā-
garasarvasvam, Pañcasāyaka, Madanasaṃjīvanī, Mada-
nārṇava, Yogaratnāvalī, Ratimañjarī, Ratisarvasvam,
Ratisāra, Vātsyāyanasūtrasāra (by Kṣemendra), Veśyā-
ṅganākalpa, Śṛṅgārasāriṇī, Strīvilāsa, Smaratattvapra-
kāśikā, Smradīpikā, Smararahasyavyākhyā, and many
others.
Only a small number of these texts have been
printed, by far, most of them being known by name
only.
Münster } R. SCHMIDT

विषयसूची ॥
विषयः पृष्ठम्
( प्रथमः स्थलः )
मङ्गलाचरणप्रशस्त्यादि ... ... १
पद्मिनीलक्षणम् ... ... ... २
चित्रिणीलक्षणम् ... ... ... २
शङ्खिनीलक्षणम् ... ... ... ३
हस्तिनीलक्षणम् ... ... ... ३
नलिनीप्रभृतीनां सुखतिथयः ... ... ३
( द्वितीयः स्थलः )
पद्मिनीप्रभृतीनां साधारणी चन्द्रकला ... ४
पृथग्गयाशशिकलोच्यते ... ... ५
चित्रिण्याश्चन्द्रकला ... ... ५
शंखिन्याश्चन्द्रकला ... ... ... ६
हस्तिन्याश्चन्द्रकला ... ... ... ७
( तृतीयः स्थलः )
शशमृगादिभेदेन सुरतभेदनिरूपणम् ... ८
शशस्वरूपं ... ... ... १०
वृषभलक्षणम् ... ... ... १०
अश्वलक्षणम् ... ... ... १०
मृगीलक्षणम् ... ... ... ११
बड़वालक्षणम् ... ... ... ११
करिणीलक्षणम् ... ... ... ११
( चतुर्थः स्थलः )
अथाङ्गनानां समानधर्मा निरूप्यन्ते ... १२
प्रकृतिलक्षणानि ... ... ... १३

( २ )
विषयः पृष्ठम्
देवसत्त्वादिनिरूपणम् ... ... १३
स्त्रीणां नाशहेतवः ... ... ... १४
स्त्रीणां वैराग्यहेतवः ... ... १५
विरक्ता लक्षणानि ... ... ... १५
प्रीतिलक्षणम् ... ... ... १५
भोजनादिव्यवस्था ... ... १६
योनिस্বরূপम् ... ... ... १६
अल्पसाध्यालक्षणम् ... ... १७
रताभिलाषचिन्हानि ... ... १७
( पंचमः स्थलः )
वनितानां देशधर्मनिरूपणम् ... ... १८
( षष्ठः स्थलः )
द्रावणादियोगाः ... ... ... २१
स्तम्भनविधिः ... ... ... २२
बाजीकरणविधिः ... ... ... २३
लिङ्गस्थूलीकरणम् ... ... २४
योनिसङ्कोचविधानम् ... ... २५
योनिसंस्कारः ... ... ... २६
लोमशातनम् ... ... ... २६
नष्टपु

( ३ )
विषयः पृष्ठम्
मुखनीलीहरणम् ... ... ... ३०
कुचसंस्कारः ... ... ... ३०
( सप्तमः स्थलः )
वशीकरणादिकम् ... ... ... ३१
तिलकविधिः ... ... ... ३१
अञ्जनविधिः ... ... ... ३२
चूर्णविधिः ... ... ... ३२
भक्षणविधिः ... ... ... ३२
लेपविधिः ... ... ... ३३
धूप विधिः ... ... ... ३३
कामेश्वरमन्त्रः ... ... ... ३३
चामुण्डामन्त्रः ... ... ... ३४
पद्मिनीवशीकरणम् ... ... ... ३४
चित्रिणीवशीकरणम् ... ... ... ३४
शङ्खिनीवशीकरणम् ... ... ... ३४
हस्तिनी वशीकरणम् ... ... ... ३५
अङ्गरागादिकविधिः ... ... ... ३५
स्नानीयसुगन्धिः ... ... ... ३६
सामान्यसुगन्धिः ... ... ... ३६
सर्वोत्तमसुगन्धिः ... ... ... ३६
मुखवासविधिः ... ... ... ३७
( अष्टमः स्थलः )
विवाहाद्युद्देशः ... ... ... ३८
कन्याशुभलक्षणानि ... ... ... ३८
कन्यादूषणानि ... ... ... ३८
जामातृलक्षणानि ... ... ... ३९
जामातृदूषणानि ... ... ... ३९
परस्त्रीगमननिषेधः ... ... ... ३९

( ४ )
विषयः पृष्ठम्
कारणवशात्परस्त्रीगमनेऽनवद्यत्वम् ... ४०
अगम्याः स्त्रियः ... ... ... ४०
दूत्यः ... ... ... ४०
सुखसाध्यालक्षणानि ... ... ४१
अनुरागिणीलक्षणम् ... ... ४१
दुःसाध्यालक्षणानि ... ... ४२
सुरते त्याज्यस्थानानि ... ... ४२
विहितप्रदेशः ... ... ... ४२
( नवमः स्थलः )
बाह्यसम्भोगविधानम् ... ... ४४
परिरम्भणलक्षणानि ... ... ४४
चुम्बनभेदाः ... ... ... ४६
नखदानविधिः ... ... ४८
दशनविधानम् ... ... ... ४६
केशग्रहणेऽंशः ... ... ... ५०
( दशमः स्थलः )
सुरतभेदा ... ... ... ५२
तत्रादावुत्तानबन्धा ... ... ५२
तिर्यग्बन्धः ... ... ... ५४
उपविष्टबन्धः ... ... ... ५५
स्थितबन्धः ... ... ... ५६
व्यानतबन्धः ... ... ... ५७
पुरुषायितबन्धः ... ... ... ५७
सीत्कृतभेदाः ... ... ... ६०
अष्टनायिकालक्षणानि ... ... ६०

॥ श्रीः ॥
अथानङ्गरङ्गः प्रारभ्यते ।
¹ अतिललितविलासं विश्वचेतोनिवासं
समरकृतविकासं शम्बराख्यप्रणाशम् ।
रतिनयनविरामं संततं चाभिरामं ²
प्रसभत्रिजितवामं शर्मदं नौमि कामम् ॥ १ ॥
लोदीवंशावतंसो हतरिपुवनितानेत्रवाग्मिप्रपूर-
प्रादुर्भूतासु सिन्धुष्वमितवरयशा ³ लीलया प्लातिताश्वः ⁴ ।
तत्पुत्रः ⁵ ख्यातकीर्तिरहमदन्नृपतेः कामसिद्धान्तविद्या-
जीयाच्छ्रीलाडखानः क्षितिपतिमुकुटैर्घृष्टपादारविन्दः ⁶ ॥ २ ॥
अस्यैव कौतुकनिमित्तमनङ्गरङ्गं ⁷
ग्रन्थं विलासिजनवल्लभमातनोमि ⁸ ।
श्रीमान्महाकविग्शेषकलाविदग्धः ⁹
कल्याणमल्ल इति भूपतिनार्यशस्वी ¹⁰ ॥ ३ ॥
मतानि ¹¹ दृष्ट्वा बहुशो ¹² मुनीनां
तत्सारमादाय निरूपयामि ।
अतोऽङ्गनाकेलिकलानुरागै-
र्ग्राह्यः सदाऽयं पुरुषैः सभायाम् ¹³ ॥ ४ ॥
निःसारे जगति प्रपञ्चसदृशे सारं कुरङ्गीदृशा-
मेकं भोगसुखं परात्मपरमानन्देन तुल्यं विदुः ।

कृशा मध्ये मयूरस्वना ²⁴ ।
पीनश्रोणिपयोधरा सुललिते जङ्घे वहन्ती कृशे
कामाम्भो मधुगन्ध्यथोष्ठमपि ²⁵ सा बिम्बोपमं ²⁶ वत्सला ॥ ९ ॥
कामागारमसान्द्रलोमसहितं मध्ये मृदु प्रायशो
बिभ्रत्युल्लसितं च वर्तुलमथो रत्यम्बुनाऽर्द्रं सदा ²⁷ ।
भृङ्गीश्यामलकुन्तलाथ ²⁸ जलजग्रीवोपभोगे रता
चित्रासक्तिवती ²⁹ रते ऽल्परुचिका ज्ञेयाङ्गना चित्रिणी ॥ १०॥

Looks very clean, precise, faithful to the printed page.२ अनङ्गरङ्गः [ प्रथमः
तज्जात्यादिविवेकमूढमनसो ¹⁴ लब्ध्वापि नानाङ्गनाः
संविन्दन्ति न कामतन्त्रविकलाः ¹⁵ पश्वादिवन्मानवाः ॥ ५ ॥
पद्मिनी चित्रिणी चाथ शङ्खिनी हस्तिनी ततः ¹⁶ ।
पूर्वपूर्वतरास्तासु श्रेष्ठास्तल्लक्ष्म चक्ष्महे ¹⁷ ॥ ६ ॥
॥ अथ पद्मिनी

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ३
॥ अथ शङ्खिनी लक्षणानि ॥
दीर्घं बाह्यशिरं कृशं³⁰ पृथुमथो देहं वहन्ती तथा
पादौ दीर्घतरौ कटिं च बृहतीं स्वल्पस्तनी कोपिनी ।
गुह्यं क्षारविगन्धिना स्मरजलेनाल्पेन सान्द्रैः कचै-
रानिम्नं कुटिलेक्षणा³¹ द्रुतगतिः सन्तप्तगात्रा भृशम् ॥११॥
सम्भोगे करजक्षतानि बहुशो यच्छन्त्यनङ्गाकुला
न स्तोकं न च भूरि भक्षति³² सदा प्रायो भवेत्पित्तला ।
स्रग्वस्त्राण्यरुणानि वाञ्छति दयाहीना³³ च पशुन्यैभृ-
त्पिङ्गा दुष्टमनाश्च घर्घरमहारूक्षस्वरा³⁴ शङ्खिनी ॥१२॥
॥ अथ हस्तिनी लक्षणानि ॥
स्थूला पिङ्गलकुन्तला च बहुभुक् क्रूरा त्रपावर्जिता³⁵
गौराङ्गी कुटिलाङ्गुलीकचरणा³⁶ ह्रस्वानमत्कन्धरा ।
बिभ्रत्यैभमदाम्बुगन्धि³⁷ रतिजं तोयं भृशं मन्दगा³⁸
दुःसाध्या सुरते ऽतिगद्गदरवा स्थूलोष्ठिका हस्तिनी ॥१३॥
॥ अथ नलिनीप्रभृतीनां सुखतिथय उच्यन्ते ॥
वेदाक्षीन्दुशरप्रसंख्यतिथयः प्रोक्ता नलिन्या रते
भोग्यादित्यदशर्तुसंख्यतिथिषु³⁹ प्रीता भवेच्चित्रिणी⁴⁰ ।
रुद्राम्भोधिगुणासमेषुतिथिषु⁴¹ प्रायो द्रवेच्छङ्खिनी
राकादर्शचतुर्दशीग्रहमित्तास्वेति द्रवं हस्तिनी⁴² ॥१४॥
रात्रेश्चतुर्थचरणे नलिनी द्रवत्वं⁴³
संयाति चित्रदयिता प्रथमे ऽथ⁴⁴ यामे ।
प्रीत्यै⁴⁵ तृतीयचरणः⁴⁶ खलु शङ्खिनीनां
नक्तं दिनार्धमपि हस्तिवधुजनानाम्⁴⁷ ॥१५॥

४ अनङ्गरङ्गः [ द्वितीयः
रजनीसुरतेषु पद्मिनी
न सुखं याति निसर्गतः क्वचित् ।
दिवसे शिशुयोगतो ⁴⁸ ऽपि सा
विकसत्यम्बुजिनी यथा ⁴⁹ रवेः ⁵⁰ ॥ १६ ॥
इति श्रीलाडग्वानविनोदाय महाकवि --- --- -चिते-
ऽनङ्गरङ्गे पद्मिन्यादिजातिवर्णनो नाम
प्रथमः स्थलः ॥ १ ॥
❧ ❦
अथ द्वितीयः स्थलः।
───:०:───
॥ अथ पद्मिनीप्रभृतीनां साधारणी चन्द्रकला
निरूप्यते ॥
सीमन्ताक्ष्यधरे कपोलगलके कक्षाकुचोः स्थले¹
नाभिश्रोणिवराङ्गजानुविषये² गुल्फे पदे ऽङ्गुष्ठके ।
कृष्णाकृष्णविभागतो³ मनसिजस्तिष्ठेत्क्रमाद्यापितां
वामाङ्गेष्वथ ऊर्ध्वतो ऽभिगमनान्मासस्य पक्षद्वये ॥ १ ॥
सीमन्ते करजं ददीत नयने गण्डे ऽपि संचुम्बनं
दन्तेनाधरखण्डनं च नखरैः कक्षां सकण्ठां लिखेत् ।
श्रोणीं चाथ कुचं करेण सुदृढं गृह्णीत नाभौ पुनः
संदंशाच्च चपेटकं⁴ स्मरगृहे मातङ्गलीलायितम् ॥ २ ॥
कुर्याद्वक्षसि ताडनं तु शनकैर्मुष्ट्यासकृद्बुद्धिगा-⁵
जान्वङ्गुष्ठपदेषु गुल्फविषये तैरात्मनो घातनम्⁶ ।

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ५
इत्थं चन्द्रकलाप्रदीपनविदो⁷ रागान्विता भोगिनो
नीत्वा⁸ स्वीयवशं कुरङ्गनयनां⁹ विन्दन्ति सौख्यं परम् ॥ ३ ॥
॥ अथ तासामेव पृथक्तया शशिकलोच्यते ॥
कण्ठे संश्लिष्य गाढं मृदु करजचयं गण्डपाल्यां नितम्बे¹⁰
पृष्ठे पार्श्वोदरे वा विदधदथ रदैः¹¹ खण्डयन्दन्तवासः ।
प्रेम्णा चुम्बँल्ललाटं वपुषि च जनयन् रोमहर्षं नितान्तं
सीत्कारप्रायवक्त्रां प्रतिपदि¹² नलिनीं द्रावयेन्ना¹³ विदग्धः ॥ ४ ॥
संचुम्ब्य दन्तवसनं जघने कपाले
पादद्वये स्तनयुगे च नखानि दत्त्वा¹⁴ ।
प्रायः प्रबुद्धमदनां¹⁵ युगलाख्यतिथ्यां¹⁶
कामी नयेद्वशदशां¹⁷ नलिनीं सहर्षम्¹⁸ ॥ ५ ॥
गाढालिङ्गनपूर्वकं कुचयुग

६ अनङ्गरङ्गः [ द्वितीयः
विलिखन्द्रुतमेव चित्रिणीं
' ननु²⁶ षष्ठ्यां द्रवतां नयेन्नरः ॥८॥
कण्ठे संपरिरभ्य बाहुलतया नाभिं²⁷ लिखन्पाणिजैः
दष्ट्वा चापि रदच्छदं सपुलकं गृह्णन्नुरोजद्वयम्²⁸ ।
कुर्वन्मन्मथमन्दिरे करिकरक्रीडायितं बुद्धिमा-
नष्ठम्यां स्मरवारिनिर्झरवतीं²⁹कुर्वीत चित्रप्रियाम् ॥९॥
कर्णोरुस्तनमध्यपृष्ठमदनागारेषु कव्यां तथा
कामिन्या निजवामपाणिकमलं कान्तः समालोडयन्³⁰ ।
ग्रीवां³¹ पाणिरुहैर्लिखंश्च शनकैश्चुम्बँल्ललाटं भृशं
कुर्यादाशु विसृष्टमन्मथजलां रामां दशम्यां तिथौ ॥१०॥
गाढं संपरिरभ्य गण्डफलके³² चुम्बन्दशंश्चाधरं³³
कर्णश्रोणिनखप्रदानरसिकः कुर्वन्निमेषं दृशोः³⁴ ।
सङ्कर्षंश्चिकुरान्विलासकुशलः³⁵ सीत्कारयुक्तां प्रियां
द्वादश्यां त्वरयातिविह्वलतनुं कुर्यात्पुमांश्चित्रिणीम् ॥११॥
॥ अथ शङ्खिन्याश्चन्द्रकला ॥
बाहुभ्यां³⁶ परिरभ्य गाढमधरं दन्तैर्दशन्निर्दयं
दोर्मूले खरपाणिजक्षतचयं³⁷ यच्छन्यथेष्टं भृशम् ।
संकुर्वञ्छुरितं कुचद्वयतटे नूनं तृतीयातिथौ³⁸
मुक्तानङ्गजलां स्वकीयवशगां कुर्यान्नरः³⁹ शङ्खिनीम् ॥१२॥
वक्षःकपोलगलकर्णपदेषु यच्छ-
न्यायो नखानि परिरभ्य कृतास्यपानः⁴⁰ ।
गाढं विमर्द्य मदनालयमाशुरीं न
संद्रावयेन्नरवरः किल सप्तमीषु ॥१३॥

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ७
परिरभ्य दृढं रदच्छदं
पिबन्नाघातरतो वराङ्गके⁴¹ ।
नखरैः परितो विदारय-
न्स्ववशं शम्भुतिथौ⁴² नयेत्प्रियाम् ॥१४॥
विलिखन्नखरैः⁴³ शिरोधरा-
मथ गृह्णंश्च कुचौ ससीत्कृतम्⁴⁴ ।
परिचुम्ब्य कपोलमङ्गनां
श्लथयेदाशु तिथौ मनोभवः⁴⁵ ॥१५॥
॥ अथ हस्तिनीचन्द्रकला ॥
मदनसदनमुच्चैर्मर्दयन्नाभिमूले
तरलितनिजपाणिर्दन्तवासो निपीय⁴⁶ ।
मृदुतरकरजाग्रैः संलिखन्पार्श्वदेशं⁴⁷
कलितकुच इभीनां⁴⁸ वल्लभः स्यान्नवम्याम् ॥१६॥
नयने परिचुम्ब्य कक्षयो-
र्नखघातरतः स्मरालये ।
रचयन्करिकेलिमानये-
त्स्ववशं शम्भुतिथौ⁴⁹ द्विपाङ्गनाम् ॥१७॥
नानालिङ्गनचुम्बनानि रचयन्प्रायेण तीक्ष्णैर्नखैः⁵⁰
कक्षोरुस्तनमण्डलान्यकरुणं संदारयन्केलिषु⁵¹ ।
कामागारचुचूलिकाश्रितकरः⁵² संत्यक्तरत्यम्बुकां
दर्शे पूर्णतिथौ च निःसहतनुं⁵³ कुर्यान्नरो हस्तिनीम् ॥१८॥
इति श्रीलाडखानविनोदाय महाकवि कल्याणमल्लविरचिते
ऽनङ्गरङ्गे चन्द्रकलानिरूपणं नाम
द्वितीयः स्थलः ॥ २ ॥

अथ तृतीयस्थलः।
— ❖ —
॥ अथ शशमृग्यादिभेदेन सुरतभेदो निरूप्यते ॥
आरोहैर्मदनाङ्कुशस्य पुरुषा ज्ञेयाः सदाथ स्त्रियो
योनीनां परिणाहकै² रसनवादित्याङ्गुलीकैः क्रमात्¹।
जात्या ते तु नराः शशाश्च वृषभा अश्वास्तथैवाङ्गना
मृग्यश्वा द्विरदाङ्गनाश्च³ कथिताः प्राज्ञमुनिभिः सर्वतः ॥ १ ॥
हरिणीशशयोर्वृषाश्वयोः
समयोगः⁴ करिणीतुरङ्गयोः ।
भवतीह परस्परं द्वयो-
र्नितरां प्रीतिरनङ्गमङ्गले ॥ २ ॥
हरिणीवृषभं⁵ तथाश्विका-
तुरगं चोच्चमिति⁶ द्वयं रतम्⁷ ।
तुरगीशशकं द्विपद्वृषं
स्मृतमेतद्वितयं तु नीचकम् । ॥ ३ ॥
कुरङ्गीहययोर्योगे⁸ रतमत्युच्चकं विदुः ।
हस्तिनीशशयोश्चाथ⁹ रतं स्यादतिनीचकम् ॥ ४ ॥
तत्र प्रशस्य