तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

२४ श्रीतन्त्रालोकः ।
षाणादेः, अत एव च तन्न कुत्रापि कस्यांचिदपि
अर्थक्रियायामुपयुक्तम् - न कांचिदप्यर्थक्रियां करो-
ति, इति यावत् ॥
प्रकाशः पुनर्न तथा इत्याह
विश्वस्य जीवितं सत्यं
प्रकाशैकात्मकश्च सः ॥३०॥
विश्वस्य - चेतनाचेतनात्मनः सर्वस्य, पारमार्थिकं
जीवितं - स्फुरत्तात्मकत्वेन अनुप्राणकं, नहि तेन
विना किंचिदपीदं प्रकाशते, इत्युक्तम् 'प्रकाशैकात्म-
कश्च' इति - एवमनेकरूपत्वादसच्छब्दव्यवहार्योऽपि,
न भवेदिति भावः ॥३०॥
अत एव सदसदात्मापि न, इत्याह
आभ्यामेव तु हेतुभ्यां
न द्वयात्मा न द्वयोज्झितः ।
सर्वात्मना हि भात्येष
केन रूपेण मन्त्यताम् ॥३१॥
आभ्यां - समनन्तरोक्ताभ्यामनवच्छिन्नत्वप्रका-

श्लोक ३१ ] द्वितीयमाह्निकम् । २५
शमानत्वलक्षणाभ्याम्, ननु यद्येवं तर्हि सदसदात्म-
करूषद्वयोत्तीर्णः स्यात् ? इत्याशंक्याह ‘न द्वयेत्यादि’
भावाभावावभासकालेऽपि स एव हि परमवभासते,
इति कथं सदसद्भ्यामप्युज्झितः स्यात् ? अत आह
‘सर्वात्मना हि भात्येष’ इति, — एवमेतत्परप्रमात्रे-
कात्म भवत्येव अन्यथा ह्यनवच्छिन्नरूपत्वात्कदाचि-
दपि विकल्पतां न यायात् इति तात्पर्यार्थः, यदुक्तम्
‘सतोऽवश्यं परमसत्सत्त्व तस्मात्परं विभो ।
त्वं चासतः सतश्चान्यस्तेनासि सद्सन्मयः ॥’
इति । तथा
‘न शान्तमुदितं वापि तव रूपं न मध्यमम् ।
रूपं रूपं तव हरे यन्न केनचिदुच्यते ॥’
इति, अतश्च केन तावत्कल्पितेन रूपेण एत-
दुच्यते इति न जानीमः, इयं हि दशा विकल्पोपहत-
बुद्धीनां मायाप्रमातृणां दुर्विज्ञेया — यथोक्तयुक्त्या
ज्ञातुमशक्यैवेत्यर्थः, साक्षात्कृतपरमात्मतत्त्वानामामवि-
पं० ५ क० पु० परप्रमाणको भवतीति पाठः ।
पं० १४ क० पु० केन तावत्क्रियते केनेति पाठः ।
४

२६ श्रीतन्त्रालोकः ।
कल्पवृत्तीनां पुनरेतत्स्वानुभूतिमात्ररूपपरानन्दच-
मत्कारघनत्वेन सर्वातिशायि भासते एव, इत्युक्तं
'किमप्येतदनुत्तरम्' इति ॥ ३१ ॥
न केवलमेतदत्रैवोक्तं यावदन्यत्रापि, इत्याह
श्रीमत्त्रिशिरसि प्रोक्तं
परज्ञानस्वरूपकम् ।
शक्त्या गर्भान्तर्वर्तिन्या
शक्तिगर्भं परं पदम् ॥३२॥
'परं ज्ञानं कथं देव' इति देवीप्रश्ननिर्णयार्थं ह्येत-
दत्र परज्ञानरूपं भगवतोक्तमित्याशयः, तदेव पठति
'शक्त्या' इत्यादि, यदेतत्परं पदं तच्छक्तिगर्भं, शक्ति-
रेव स्वातन्त्र्यविमर्शादिपदाभिधेया गर्भः सारं यस्य
तत्, सा च न तदतिरेकिणी, इत्याह 'शक्त्या गर्भा-
न्तर्वर्तिन्या' इति, यतस्तयैव स्वातन्त्र्याख्यया शक्त्या
गर्भोऽन्तरं प्रमात्रैकात्म्यं तस्यान्तः परा काष्ठा तेन
वर्तते तच्छीला-तया स्वस्वभावरूपयोपलक्षित-
मित्यर्थः, अन्यथा ह्यस्य परत्वमेव न स्यात्, यदुक्तम्
पं० ७ क० पु० गर्भान्तवासिन्या इति पाठः ।