स्याद्वादमञ्जरी (आचार्य मल्लिषेण सूरि - डॉ. जगदीशचन्द्र जैन सविस्तार हिन्दी अनुवाद सटीक)
Syadvadamanjari of Mallishena Suri with Hindi Commentary
आचार्य मल्लिषेण सूरि (अनुवादक: डॉ. जगदीशचन्द्र जैन) द्वारा
तृतीय भाग: सप्तभङ्गी न्याय, अनेकान्त-स्वरूप एवं ग्रन्थ उपसंहार
२६४ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां [ अन्य. यो. व्य. श्लोक ३०
“उद्धाविव सर्वसिन्धवः समुदीर्णास्त्वयि नाथ दृष्टयः ।
न च तासु भवान् प्रदृश्यते विभक्तासु सरित्स्विवोदधिः” ॥१
अन्ये त्वेवं व्याचक्षते । तथा अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावात् परे प्रवादा मत्सरिणस्तथा तव समयः
सर्व नयान् मध्यस्थतयाऽङ्गीकुर्वाणो न मत्सरी । यतः कथंभूतः । पक्षपाती पक्षमेकपक्षाभिनिवेशम्
पातयति तिरस्करोतीति पक्षपाती । रागस्य जीवनस्य नष्टत्वात् । अत्र च व्याख्याने मत्सरीति
विधेयपदम् पूर्वस्मिंश्च पक्षपातीति विशेषः । अत्र च क्लिष्टाक्लिष्टव्याख्यानविवेको विवेकिभिः
स्वयं कार्यः ॥ इति काव्यार्थः ॥ ३० ॥
“हे नाथ, जिस प्रकार नदियां समुद्रमें जा कर मिलती हैं, वैसे ही सम्पूर्ण दृष्टियों ( दर्शन ) का
आपमें समावेश होता है । जिस प्रकार भिन्न नदियोंमें समुद्र नहीं रहता, उसी प्रकार भिन्न-भिन्न दर्शनोंमें
[L11
अन्य. यो. व्य. श्लोक ३१ ] स्याद्वादमञ्जरी २६५
इत्थङ्कारं कतिपयपदार्थविवेचनद्वारेण स्वामिनो यथार्थवादाख्यं गुणमभिष्टुत्य समग्र-
वचनातिशयस्यावर्णने स्वस्यासामर्थ्यं दृष्टान्तपूर्वकमुपदर्शयन् औद्धत्यपरिहाराय भङ्ग्यन्तरति-
रोहितं स्वाभिधानं च प्रकाशयन् निगमनमाह—
वाग्वैभवं ते निखिलं विवेक्तुमाशास्महे चेद् महनीयमुख्य ।
लङ्घम जङ्घालतया समुद्रं वहेम चन्द्रद्युतिपानतृष्णाम् ॥ ३१ ॥
विभव एव वैभवं । प्रज्ञादित्यात् स्वार्थेऽण् । विभोर्भावः कर्म चेति वा वैभवम् । वाचां
वैभवं वाग्वैभवं वचनसंपत्प्रकर्षम् । । विभोर्भाव इति पक्षे तु सर्वनयव्यापकत्वम् । विभु-
शब्दस्य व्यापकपर्य्यायतया रूढत्वात् । ते तव संवन्धिनं निखिलं कृत्स्नं विवेक्तुं विचारयितुं
चेद् यदि वयमाशास्महे इच्छामः । हे महनीयमुख्य महनीयाः पूज्याः पञ्च परमेष्ठिनस्तेषु
मुख्यः प्रधानभूतः, आद्यत्वात् तस्य संबोधनम् ॥
ननु सिद्धेभ्यो हीनगुणत्वाद् अर्हतां कथं वागतिशयशालिनामपि तेषां मुख्यत्वम् । न च
हीनगुणत्वमसिद्धम् । प्रव्रज्यावसरे सिद्धेभ्यस्तेषां नमस्कारकरणश्रवणात् । “काऊण नमुक्कारं
सिद्धाणमभिग्गहं तु सो गिण्हे”१ इति श्रुतकेवलिवचनात् । मैवम् । अर्हदुपदेशेनैव सिद्धाना-
लिये जैन विद्वानोंने कहा है कि अनेकांतवादका मुख्य ध्येय सम्पूर्ण दर्शनोंको समान भावसे देखकर माध्यस्थ
भाव प्राप्त करनेका है । यही धर्मवाद है, और यही शास्त्रोंका मर्म है । अतएव जिस प्रकार पिता अपने
सम्पूर्ण पुत्रोंके ऊपर समभाव रखता है, उसी तरह अनेकान्तवाद सम्पूर्ण नयोंको समान भावसे देखता है ।२
इसलिये जिस प्रकार सम्पूर्ण नदियाँ एक समुद्रमें जाकर मिलती हैं, उसी तरह सम्पूर्ण दर्शनोंका अनेकांत
दर्शनमें समावेश होता है । अतएव जैन दर्शन सब दर्शनोंका समन्वय करता है ।
इस प्रकार कुछ पदार्थोंके विवेचनसे भगवानके यथार्थवाद गुणकी स्तुति करनेके पश्चात् भगवानके
सम्पूर्ण वचनातिशयोंका वर्णन करनेमें अपनी असमर्थता बतलाकर प्रकारान्तरसे औद्धत्यको दूर करनेके लिये
अपने वक्तव्यका उपसंहार करते हैं—
श्लोकार्थ—हे पूज्य शिरोमणि ! आपके सम्पूर्ण गुणोंकी विवेचना करना वेगसे समुद्रको लांघने,
अथवा चन्द्रमाकी चांदनीका पान करनेकी तृष्णाके समान है ।
व्याख्यार्थ—प्रज्ञा आदिसे स्वार्थमें अण् प्रत्यय होकर विभवसे वैभव शब्द बनता है । अथवा विभुके
भाव और कर्मको वैभव कहते हैं । वचनके वैभवको ‘वाग्वैभव’ अर्थात् वचनोंकी उत्कृष्टता कहते हैं । विभु
शब्दका व्यापक अर्थ करनेपर ‘वाग्वैभव’ शब्दका ‘सम्पूर्ण नयोंमें व्यापक’ अर्थ करना चाहिये । पाँचों परमे-
ष्ठियोंमें अर्हंत भगवान् मुख्य हैं, अतएव भगवान्को पूज्य शिरोमणि कहकर संबोधन किया है ।
शङ्का—अर्हत भगवान्में सिद्धोंकी अपेक्षा कम गुण हैं, अर्हंत दीक्षाके समय सिद्धोंको नमस्कार
करते हैं । श्रुतकेवलियोंने कहा भी है—“अर्हंत सिद्धोंको नमस्कार करके दीक्षा ग्रहण करते हैं ।” अतएव
अर्हंतोंको मुख्य नहीं कहना चाहिये । समाधान—अर्हंत भगवान्के उपदेशसे ही सिद्धोंकी पहचान होती
१. छाया-कृत्वा नमस्कारं सिद्धेभ्योऽभिग्रहं तु सोऽग्रहीत् ।
२. यस्य सर्वत्र समता नयेषु तनयेष्विव ।
तस्यानेकांतवादस्य क्व न्यूनाधिकशेमुषी ॥
तेन स्याद्वादमालंब्य सर्वदर्शनतुल्यतां ।
मोक्षोद्देशाविशेषेण यः पश्यति स शास्त्रवित् ॥
यशोविजय—अध्यात्मोपनिषद् ६१, ७० ।
३४
मपि परिज्ञानात् । तथा चार्षम्— “अरहन्तुवएसेणं सिद्धा णज्जंति तेण अरहाई”१ इति । ततः
सिद्धं भगवत एव मुख्यत्वम् । यदि तव वाग्वैभवं निखिलं विवेक्तुमाशास्महे ततः किमित्याह
लङ्घेम इत्यादि । तदा इत्यध्याहार्यम् । तदा जङ्घालतया जाङ्घिकतया वेगवत्तया समुद्रं लङ्घेम
किल समुद्रमिव अतिक्रामेमः । तथा वहेम धारयेम । चन्द्रद्युतीनां चन्द्रमरीचीनां पानं
चन्द्रद्युतिपानम् । तत्र तृष्णा तर्षोऽभिलाष इत यावत् चन्द्रद्युतिपानतृष्णा ताम् । उभयत्रापि
सम्भावने सप्तमी । यथा कश्चिच्चरणचङ्क्रमणवेगवत्तया यानपात्रादि अन्तरेणापि समुद्रं लङ्घि-
तुमीहते यथा च कश्चिचन्द्रमरीचीरमृतमयीः श्रुत्वा चुलुकादिना पातुमिच्छति, न चैतद्
द्वयमपि शक्यसाधनम् । तथा न्यक्षेण भवदीयवाग्वैभववर्णनाकाङ्क्षापि अशक्यारम्भप्रवृत्ति-
तुल्या । आस्तां तावत् तावकीनवचनविभवानां सामस्त्येन विवेचनविधानम्, तद्विषया-
काङ्क्षापि महत् साहसमिति भावार्थः ॥
अथवा 'लघु शोषणे'२ इति धातोर्लङ्घेम शोषयेम समुद्रं जङ्घालतया अतिरंहसा ।
अतिक्रमणार्थलङ्घस्तु प्रयोगे दुर्लभं परस्मैपदमनित्यं वा आत्मनेपदमिति । अत्र च औद्धत्य-
परिहारेऽधिकृतेऽपि यद् आशास्महे इत्यात्मनि बहुवचनमाचार्यः प्रयुक्तवांस्तदिति सूचयति
यद् विद्यन्ते जगति मादृशा मन्दमेधसो भूयांसः स्तोतारः, इति बहुवचनमात्रेण न खलु
अहङ्कारः स्तोतरि प्रभौ शङ्कनीयः । प्रत्युत निरभिमानताप्रासादोपरि पताकारोप एवावधार-
णीयः ॥ इति काव्यार्थः ॥ ३१ ॥ एषु एकत्रिशतिवृत्तेषु उपजातिच्छन्दः ॥
एवं विप्रतारकैः परतीर्थिकैर्व्यामोहमये तमसि निमज्जितस्य जगतोऽभ्युद्धरणेऽव्यभि-
है, अतएव अर्हत ही मुख्य हैं। आगममें कहा भी है— “अर्हंतके उपदेशसे सिद्धोंकी पहचान होती है, अतएव
अर्हंत मुख्य हैं।” जिस प्रकार जहाजके बिना ही पैदल चलकर समुद्रको लांघना असम्भव है, अथवा जिस
प्रकार चन्द्रमाकी अमृतमय किरणोंको केवल चुल्लूसे पान करना असंभव है, उसी तरह आपके वचनोंके
वैभवके वर्णनकी इच्छा करना भी असंभव है। अतएव आपके समस्त वचन-वैभवका वर्णन तो दूर रहा,
उस वर्णन करनेकी इच्छा करना भी महान् साहस है। श्लोकमें 'तदा' शब्दका अध्याहार करना चाहिये।
अथवा 'लघु' धातुका अर्थ शोषण करके 'समुद्रं जंघालतया लंघेम' का अर्थ करना चाहिये—जो
शीघ्रतासे समुद्रका शोषण करना चाहते हैं। अतिक्रमण अर्थमें 'लङ्घि' धातु परस्मैपदी नहीं होती, अतएव
यहाँ शोषण अर्थमें 'लघु' धातुसे परस्मैपदमें 'लंघेम' रूप बनाना चाहिये। अथवा यदि आत्मनेपदको अनित्य
माना जाय, तो अतिक्रमण अर्थमें प्रयुक्त 'लंघि' धातुसे भी यह रूप बन सकता है। श्लोकमें 'आशास्महे'
बहुवचनके प्रयोगसे स्तुतिकारका अहंकार प्रगट नहीं होता । इस प्रयोगसे स्तुतिकारका यही अभिप्राय है
कि संसारमें मेरे समान और भी मन्द बुद्धिवाले स्तुति करनेवाले हैं। अतएव इससे आचार्यका निरभिमान
ही सिद्ध होता है ॥ यह श्लोकका अर्थ है ॥३१॥ इन इकतीस श्लोकोंमें उपजाति छन्दका प्रयोग किया गया है।
भावार्थ—हेमचन्द्र आचार्य अपनी लघुता बताते हुए कहते हैं, कि जिस प्रकार पैदल चल कर
समुद्रको लांघना अथवा चुल्लूसे चन्द्रमाकी चाँदनीका पान करना असम्भव है, उसी तरह आपके समस्त
गुणोंका वर्णन करना असम्भव है ।
वंचक अन्य तैर्थिक लोगोंके उपदेशसे व्यामोह रूप अन्धकारमें डूबे हुए जगत्का उद्धार करनेके लिये
२. छाया-अर्हदुपदेशेन सिद्धा ज्ञायन्ते तेनार्हदादिः । विशेषावश्यकभाष्ये ३२१३ ।
१. हैमधातुपारायणे भ्वादिगणे धा. ९८ ।
अन्य. यो. व्य. श्लोक ३२ ] स्याद्वादमञ्जरी २६७
चारिवचनतासाध्येनान्ययोगव्यवच्छेदेन भगवत एव सामर्थ्य दर्शयन् तदुपास्तिविन्यस्तमान-
सानां पुरुषाणामौचितीचतुरतां प्रतिपादयति—
इदं तत्त्वातत्त्वव्यतिकरकरालेऽन्धतमसे
जगन्मायाकारैरिव हतपरैर्हा विनिहितम् ।
तदुद्धर्तुं शक्तो नियतमविसंवादिवचन-
स्त्वमेवास्तस्त्रातस्त्वयि कृतसपर्याः कृतधियः ॥३२॥
इदं प्रत्यक्षोपलभ्यमानं जगद् विश्वम् उपचाराद् जगद्वर्ती जनः। हतपरैः हता अधमा
ये परे तीर्थान्तरीया हतपरे तैः। मायाकारैरिव ऐन्द्रजालिकैरिव शाम्बरीयंप्रयोगनिपुणैरिव
इति यावत् । अन्धतमसे निबिडान्धकारे । हा इति खेदे । विनिहितं विशेषेण निहितं स्थापितं
पातितमित्यर्थः । अन्धं करोतीत्यन्धयति, अन्धयतीत्यन्धं तच्च तत्तम्श्चेत्यन्धतमसम् । "सम-
वान्धात् तमसः" इत्यत्प्रत्ययः, तस्मिन् अन्धतमसे । कथंभूतेऽन्धतमसे इति द्रव्यान्यकार-
व्यवच्छेदार्थमाह तत्त्वातत्त्वव्यतिकरकराले । तत्त्वं चातत्त्वं च तत्त्वातत्त्वे तयोर्व्यतिकरो
व्यतिकीर्णता व्यामिश्रता स्वभावविनिमयस्तत्त्वातत्त्वव्यतिकरस्तेन कराले भयङ्करे । यत्रान्ध-
तमसे तत्त्वेऽतत्त्वाभिनिवेशः अतत्त्वे च तत्त्वाभिनिवेश इत्येवंरूपो व्यतिकरः संजायत इत्यर्थः ।
अनेन च विशेषणेन परमार्थतो मिथ्यात्वमोहनीयमेव अन्धतमसम्, तस्यैव ईदृक्षलक्षणत्वात् ।
तथा च ग्रन्थान्तरे प्रस्तुतस्तुतिकारपादाः—
“अदेवे देवबुद्धिर्या गुरुधीरगुरौ च या ।
अधर्मे धर्मबुद्धिश्च मिथ्यात्वं तद्विपर्ययात्”३ ॥
ततोऽयमर्थः । यथा किल ऐन्द्रजालिकास्तथाविधसुशिक्षितपरव्यामोहनकलाप्रपञ्चाः तथा-
विधमौषधीमन्त्रहस्तलाघवादिप्रायं किञ्चित्प्रयुज्य परिपज्जनं मायामये तमसि मज्जयन्ति तथा
दूसरे मतोंका व्यवच्छेद करनेवाले निर्दोष वचनोंकी आपमें ही सामर्थ्य है, अतएव आपकी उपासनामें लगे
हुए मनुष्य ही चतुर हैं—
श्लोकार्थ—इन्द्रजालियोंकी तरह अधम अन्य दर्शनवालोंने इस जगत्को तत्त्व और अतत्त्वके अज्ञान-
से भयानक गाढ़ अन्धकारमें डाल रखा है । अतएव आप ही इस जगत्का उद्धार कर सकते हैं, क्योंकि
आपके वचन विसंवादसे रहित हैं । अतएव हे जगत्के रक्षक ! बुद्धिमान लोग आपकी सेवा करते हैं ।
व्याख्यार्थ—खेद है कि इन्द्रजालियोंके समान अधम अन्य तीर्थिकोंने प्रत्यक्षसे दृष्टिगोचर होनेवाले
इस जगत्को तत्त्व और अतत्त्वके अभेदसे भयानक गाढ़ अंधकारमें डाल रखा है । 'अन्धतमसे' में "सम-
वान्धात् तमसः” सूत्रसे अत् प्रत्यय होता है । यहाँ मिथ्यात्व मोहनीयको अन्धतमस कहा गया है। प्रस्तुत
स्तुतिकारपाद हेमचन्द्र आचार्यने योगशास्त्रमें कहा है—
“अदेवको देव, अगुरुको गुरु, और अधर्मको धर्म माना मिथ्यात्व है ।"
अतएव जिस प्रकार दूसरोंको व्यामोहित करनेकी कलामें निपुण इन्द्रजाली लोग औषधि, मन्त्र,
हाथकी सफाई आदिसे दर्शक लोगोंको मायामय अन्धकारमें डाल देते हैं, वैसे ही अन्य वादी अपनी
१. माया तु शाम्बरी । शम्बराख्यस्यासुरस्य इयं शाम्बरी । अभिधानचिन्तामणी ।
२. हैमसूत्रे ७-३-८० ।
३. हेमचन्द्रकृतयोगशास्त्रे २-३ ।
२६८ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां [ अन्य. यो. व्य. श्लोक ३२
परतीर्थिकैरपि तादृक्प्रकारदुर्धीतकुतर्कयुक्तीरुपदर्श्य जगदिदं व्यामोहमहान्धकारे निक्षिप्त-
मिति । तज्जगदुद्धर्तुं मोहमहान्धकारोपप्लवात् कृष्टुम् नियतं निश्चितम् त्वमेव नान्यः शक्तः
समर्थः । किमर्थमित्थमेकस्यैव भगवतः सामर्थ्यमुपवर्ण्यते इति विशेषणद्वारेण कारणमाह ।
अविसंवादिवचनः । कषच्छेदतापलक्षणपरीक्षात्रयविशुद्धत्वेन फलप्राप्तौ न विसंवदतीत्ये-
वंशीलमविसंवादि । तथाभूतं वचनमुपदेशो यस्यासावविसंवादिवचनः । अव्यभिचारिवागि-
त्यर्थः । यथा च पारमेश्वरी वाग् न विसंवादमासादयति तथा तत्र तत्र स्याद्वादसाधने
दर्शितम् ॥
कषादिस्वरूपं चेत्थमाचक्षते प्रावचनिकाः—
“पाणवहाईआणं पावट्ठाणाण जो उ पडिसेहो ।
झाणज्झयणाईणं जो य विही एस धम्मकसो ॥ १ ॥
बज्झाणुट्ठाणेणं जेण ण बाहिज्जए तयं णियमा ।
संभवइ य परिसुद्धं सो पुण धम्मम्मि छेउत्ति ॥ २ ॥
जीवाइभाववाओ बंधाइपसाहगो इहं तावो ।
एएहिं परिसुद्धो धम्मो धम्मत्तणमुवेइ ॥ ३ ॥१”
तीर्थान्तरीयास्ता हि न प्रकृतपरीक्षात्रयविशुद्धवादिन इति ते महामोहान्धतमस एव जगत् पात-
यितुं समर्थाः, न पुनस्तदुद्धर्तुम् । अतः कारणात् । कुतः कारणात् ? कुमतध्वान्तार्णवान्तःपतित-
भुवनाभ्युद्धारणासाधारणसामर्थ्यलक्षणात् । हे त्रातस्त्रिभुवनपरित्राणप्रवीण । त्वयि काक्वाव-
कुतर्क पूर्ण पुर्ण युक्तियोंसे इस संसारको भ्रममें डाल देते हैं । इसलिये मोह महा अन्धकारसे जगत्को बचानेके
लिये आप ही समर्थ हैं, दूसरा कोई नहीं । क्योंकि आपके वचनोंमें कोई विसंवाद नहीं है । कारण कि आपके
वचन कष, छेद और ताप रूप परीक्षाओंसे विशुद्ध हैं, अतएव फलकी प्राप्तिमें आपके वचनोंमें कोई विरोध
न होनेसे आपके वचन निर्दोष हैं । आपके वचनोंमें विरोधका अभाव स्याद्वादकी सिद्धि करते समय प्रदर्शित
किया जा चुका है ।
धर्मशास्त्रके पंडितोंने कष आदिका स्वरूप निम्न प्रकारसे कहा है—
“प्राणवध आदि पाप स्थानोंके त्याग, और ध्यान, अध्ययन आदिकी विधिको कष कहते हैं । जिन
बाह्य क्रियाओंसे धर्ममें बाधा न आती हो, और जिससे निर्मलताकी वृद्धि हो, उसे छेद कहते हैं । जीवसे
सम्बद्ध दुःख और बन्धको सहन करना ताप है । कष आदिसे शुद्ध धर्म धर्म कहा जाता है ।”
अन्य तैर्थिक लोग कष, छेद और ताप रूप परीक्षाओंसे शुद्ध वचनोंको नहीं बोलते, अतएव वे लोग
संसारको महा मोहांधकारमें गिरानेवाले होते हैं, इसलिये उनके द्वारा संसारका उद्धार नहीं हो सकता ।
अतएव हे भगवन् ! आपमें कुमतरूप समुद्रमें पड़े हुए लोगोंका उद्धार करनेकी असाधारण सामर्थ्य है, इसलिये
१. छाया-प्राणवधादीनां पापस्थानां यस्तु प्रतिषेधः ।
ध्यानाध्ययनादीनां यश्च विधिरेष धर्मकषः ॥ १ ॥
बाह्यानुष्ठानेन येन न बाध्यते तन्नियमात् ।
संभवति च परिशुद्धं स पुनर्धर्मे छेद इति ॥ २ ॥
जीवादिभाववादो बन्धादिप्रसाधक इह तापः ।
एभिः परिशुद्धो धर्मो धर्मत्वमुपैति ॥ ३ ॥
हरिभद्रसूरिकृतपञ्चवस्तुकचतुर्थद्वारे ।
प्रशस्ति ] स्याद्वादमञ्जरी २६९
धारणस्य गम्यमानत्वात् त्वय्येव विषये न देवान्तरे। कृतधियः। करोतिरत्र परिकर्मणि
वर्तते यथा हस्तौ कुरु पादौ कुरु इति। कृता परिकर्मिता तत्त्वोपदेशपेलतत्तच्छास्त्राभ्यासप्रकर्षेण
संस्कृता धीर्बुद्धिर्येषां। ते कृतधियश्चिद्रूपाः पुरुषाः। कृतसपर्याः। प्रादिकं विनाप्यादिकर्मणो
गम्यमानत्वान्। कृता कर्तुमारब्धा सपर्या सेवाविधिर्यैस्ते कृतसपर्याः। आराध्यान्तरपरित्यागेन
त्वय्येव सेवाहेवाकितां परिशीलयन्ति ॥ इति शिखरिणीच्छन्दोऽलंकृतकाव्यार्थः ॥ ३२ ॥
॥ समाप्ता चेयमन्ययोगव्यवच्छेदद्वात्रिंशिकास्तवनटीका ॥
टीकाकारस्य प्रशस्तिः ।
येषामुज्ज्वलहेतुहेतिरुचिरः प्रामाणिकाध्वस्पृशां
हेमाचार्यसमुद्भवस्तवनभूरर्थः समर्थः सखा।
तेषां दुर्नयदस्युसम्भवभयास्पृष्टात्मनां सम्भव-
त्यायासेन विना जिनागमपुरप्राप्तिः शिवश्रीप्रदा ॥ १ ॥
चातुर्विद्यमहोदधेर्भगवतः श्रीहेमसुरेर्गिरां
गम्भीरार्थविलोचने यदभवद् दृष्टिः प्रकृष्टा मम।
द्राघीयः समयादराग्रहपराभूतप्रभूतामयं
तन्नूनं गुरुपादरेणुकणिकासिद्धाञ्जनस्योर्जितम् ॥ २ ॥
आप तीनों लोकोंकी रक्षा करनेमें समर्थ हैं। अतएव तत्त्वोपदेश और शास्त्राभ्याससे प्रकृष्ट बुद्धिवाले विद्वान्
लोग आपकी ही सेवा करते हैं, अन्य देवोंकी नहीं। जैसे 'हाथोंको कर' ( हस्तौ कुरु ), 'पैरोंको कर' (पादौ
कुरु ) यहाँ 'कृ' धातु परिकर्म अर्थमें प्रयुक्त हुई है, वैसे ही 'कृतधियः' पदमें 'कृ' धातुका परिकर्म अर्थ है।
'प्र' आदि उपसर्गके बिना भी 'कृ' धातुका अर्थ प्रारम्भ करना होता है, इसलिये 'कृतसपर्याः' में कृतका
अर्थ प्रारम्भ करना है ॥ यह शिखरिणी छन्द श्लोकका अर्थ है ॥ ३२ ॥
भावार्थ—वस्तुका सर्वथा एकान्त रूपसे प्रतिपादन करनेवाले एकान्तवादियोंने इस जगत्को
अज्ञान-अन्धकारमें डाल रखा है। अतएव सम्पूर्ण एकान्तवादोंका समन्वय करनेवाले अनेकान्तवादसे ही
इस जगत्का उद्धार हो सकता है। इसलिये अनेकान्तवादका प्रतिपादन करनेवाले जिन भगवान्में ही
जगतके उद्धार करनेकी असाधारण सामर्थ्य है।
इति अन्ययोगव्यवच्छेदद्वात्रिंशिका टीका
टीकाकारकी प्रशस्ति
प्रामाणिक मार्गको अनुकरण करनेवाले जिन लोगोंके उज्ज्वल हेतुरूपी शस्त्रोंसे सुन्दर हेमचन्द्रा-
चार्यकी स्तुतिसे उत्पन्न होनेवाले अर्थरूपी समर्थ मित्र विद्यमान है, वे लोग दुर्नयरूपी लुटेरोंसे नहीं
डरते, और वे विना प्रयत्नके ही मोक्ष सुखके देनेवाले जिनागमरूपी नगरको प्राप्त करते हैं ॥ १ ॥
चारों विद्याओंके समुद्र भगवान् श्री हेमचन्द्राचार्यकी वाणीके गम्भीर अर्थको अवलोकन करनेमें
जो मेरी प्रकृष्ट बुद्धि हुई है, और सतत बहुत समयके आदरसे जो विघ्नोंका नाश हुआ है, वह सब गुरु
महाराजके चरणोंकी धूलिरूप सिद्धांजनका फल है ॥ २ ॥
) ति(12) मे(13) नां(14)
Total = 14 syllables!
1: दृब् (-)
2: धां (-)
3: म (u)
4: यान् (-)
5: ति (u)
6: म (u)
7: जि (u)
8: न (u? followed by स्तु, so न is -!)
9: स्तु (u)
10: ति (u? followed by वृ, so ति is u!)
11: वृत् (-)
12: ति (u)
13: मे (-)
14: नां (-)
Wait:
7: जि (u)
8: न ( - because of स्तु)
9: स्तु (u)
-> u - u (ज-गण!)
10: ति (u)
11: वृत् (-)
12: ति (u)
-> u - u (ज-गण!)
13: मे (-)
14: नां (-)
-> गौ (- -)!
WOW! That is EXACTLY Vasantatilakā!
Let's verify:
10 = ति (u)
11 = वृत् (-)
12 = ति (u)
13 = मे (-)
14 = नां (-)
Now let's apply this exact same meter to line 2:
10 must be u!
11 must be -!
12 must be u!
1
हेमचन्द्राचार्यविरचिता
अयोगव्यवच्छेदिका
महावीर भगवान्की स्तुति—
अगम्यमध्यात्मविदामवाच्यं वचस्विनामक्षवतां परोक्षम् ।
श्रीवर्धमानाभिधमात्मरूपमहं स्तुतेर्गोचरमानयामि ॥¹ १ ॥
अर्थ—मैं (हेमचन्द्र) अध्यात्मवेत्ताओंके अगम्य, पंडितोंके अनिर्वचनीय, इन्द्रिय-ज्ञानवालोंके परोक्ष,
और परमात्मस्वरूप ऐसे श्रीवर्धमान भगवान्को अपनी स्तुतिका विषय बनाता हूँ ।
भगवान्के गुणोंके स्तवन करनेकी असमर्थता—
स्तुतावशक्तस्तव योगिनां न किं गुणानुरागस्तु ममापि निश्चलः ।
इदं विनिश्चित्य तव स्तवं वदन्न बालिशोऽप्येष जनोऽपराध्यति ॥² २ ॥
अर्थ—हे भगवन् ! आपकी स्तुति करनेमें योगी लोग भी समर्थ नहीं हैं । परन्तु असमर्थ होते
हुए भी योगी लोगोंने आपके गुणोंमें अनुराग होनेके कारण आपकी स्तुति की है। इसी प्रकार मेरे मनमें भी
आपके गुणोंमें दृढ़ अनुराग है, इसीलिये मेरे जैसा मूर्ख मनुष्य आपकी स्तुति करता हुआ अपराधका भागी
नहीं कहा जा सकता ।
स्तुतिकार अपनी लघुता बताते हैं—
क्व सिद्धसेनस्तुतयो महार्था अशिक्षितालापकला क्व चैषा ।
तथापि यूथाधिपतेः पथस्थः स्खलद्गतिस्तस्य शिशुर्न शोच्यः ॥ ३ ॥
अर्थ—कहाँ गम्भीर अर्थवाली सिद्धसेन दिवाकरकी स्तुतियाँ, और कहाँ अशिक्षित संभाषणकी
मेरी यह कला ! फिर भी जिस प्रकार बड़े-बड़े हाथियोंके मार्गपरसे जानेवाला हाथीका बच्चा मार्गभ्रष्ट
होनेके कारण शोचनीय नहीं होता, उसी प्रकार यदि मैं भी सिद्धसेन जैसे महान् आचार्योंका अनुकरण
करते हुए कहीं स्खलित हो जाऊँ, तो शोचनीय नहीं हूँ ।
आपने जिन दोषोंको नाश कर दिया है, उन्हीं दोषोंको परवादियोंके देवोंने आश्रय दिया है—
जिनेन्द्र यानेव विबाधसे स्म दुरंतदोषान् विविधैरुपायैः ।
त एव चित्रं त्वदसूययेव कृताः कृतार्थाः परतीर्थनाथैः ॥³ ४ ॥
अर्थ—हे जिनेन्द्र ! जिन कठिन दोषोंको आपने नाना उपायोंके द्वारा नाश कर दिया है, आश्चर्य
है कि उन्हीं दोषोंको दूसरे मतावलम्बियोंके गुरुओंने आपकी ईर्ष्यासे ही कृतार्थ कर लिया है ।
१. कीर्त्या महत्या भुवि वर्धमानं त्वां वर्धमानं स्तुतिगोचरत्वं ।
निनीषवः स्मो वयमद्य वीरं विशीर्णदोषाशयपाशबन्धम् ॥ युक्त्यनुशासन १ ।
२. गुणाम्बुधेर्विप्रुषमप्यजस्रं नाखण्डलः स्तोतुमलं तवर्षेः ।
प्रागेव मादृक्किमुतातिभक्तिर्मा बालमालापयतीदमित्थम् ॥ स्वयंभूस्तोत्र ३०; १५ ।
तथा भक्तामर ३-६; कल्याणमन्दिर ३-६; द्वा. द्वात्रिंशिका ५-३१ ।
३. को विस्मयोऽत्र यदि नाम गुणैरशेषैस्त्वं संश्रितो निरवकाशतया मुनीश ।
दोषैरुपात्तविविधाश्रयजातगर्वैः स्वप्नांतरेऽपि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ॥ भक्तामर २७ ।
२७२ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
भगवान्की यथार्थवादिता—
यथास्थितं वस्तु दिशन्नधीश न तादृशं कौशलमाश्रितोऽसि ।
तुरंगशृंगाण्यनुपपादयद्भूयो नमः परेभ्यो नवपण्डितेभ्यः ॥ ५ ॥
अर्थ—हे स्वामिन् ! आपने पदार्थोंका जैसेका तैसा वर्णन किया है, इसलिये आपने परवादियोंके
समान कोई कौशल नहीं दिखाया । अतएव घोड़ेके सींगके समान असंभव पदार्थोंको जन्म देनेवाले परवादियोंके
नवीन पंडितोंको हम नमस्कार करते हैं !
भगवानमें व्यर्थकी दयालुताका अभाव—
जगत्यनुध्यानबलेन शश्वत् कृतार्थयत्सु प्रसभं भवत्सु ।
किमाश्रितोऽन्यैः शरणं त्वदन्यः स्वमांसदानेन वृथा कृपालुः ॥¹ ६ ॥
अर्थ—हे पुरुषोत्तम ! अपने उपकारके द्वारा जगतको सदा कृतार्थ करनेवाले ऐसे आपको छोड़कर
अन्य वादियोंने अपने मांसका दान करके व्यर्थ ही कृपालु कहे जानेवालेकी क्यों शरण ली है ? यह समझमें
नहीं आता ! ( यह कटाक्ष बुद्धके ऊपर है ) ।²
[L1
अयोगव्यवच्छेदिका २७३
अन्य आगमोंकी अप्रामाणिकता—
हिंसाद्यसत्कर्मपथोपेदेशादसर्वविन्मूलतया प्रवृत्तेः ।
नृशंसदुर्बुद्धिपरिग्रहाच्च ब्रूमस्त्वदन्यागममप्रमाणम् ॥१०॥
अर्थ—हे भगवन् ! आपके आगमके अतिरिक्त अन्य आगमोंमें हिंसा आदि असत् कर्मोंका उपदेश
किया गया है। वे आगम असर्वज्ञके कहे हुए हैं, तथा निर्दय और दुर्बुद्धि लोगोंके द्वारा धारण किये जाते हैं,
इसलिये हम उन आगमोंको प्रमाण नहीं मानते।
भगवान्के आगमकी प्रमाणिकता—
हितोपदेशात्सकलज्ञक्लृप्तेर्मुमुक्षुसत्साधुपरिग्रहाच्च ।
पूर्वापरार्थेष्वविरोधसिद्धेस्त्वदागम एव सतां प्रमाणम्¹ ॥११॥
अर्थ—हे भगवन् ! आपका कहा हुआ आगम हितका उपदेश करता है, सर्वज्ञ भगवान् द्वारा प्रतिपादित
किया हुआ है, मुमुक्षु और साधु पुरुषोंके द्वारा सेवन किया जाता है, और पूर्वापर विरोधसे रहित है, अतएव
आपका आगम ही सत्पुरुषोंके द्वारा माननीय हो सकता है।
भगवान्के यथार्थवाद गुणकी महत्ता—
क्षिप्येत वान्यैः सदृशीक्रियेत वा तवाङ्घ्रिपीठे लुठनं सुरेशितुः ।
इदं यथावस्थितवस्तुदेशनं परैः कथंकारमपाकरिष्यते² ॥१२॥
अर्थ—हे जिनेश्वर ! भले ही अन्यवादी आपके चरणकमलोंमें इन्द्रके लोटनेकी बात न मानें,
अथवा अपने इष्ट देवताओंमें भी इन्द्रके लोटनेकी कल्पना करके आपकी बराबरी करें, परंतु वे लोग आप
द्वारा वस्तुके यथार्थ रूपसे प्रतिपादन करनेके गुणका लोप नहीं कर सकते।
भगवान्के शासनकी उपेक्षाका कारण—
तद्दुःखमाकालखलायितं वा पचेलिमं कर्मभवानुकूलम् ।
उपेक्षते यत्तव शासनार्थमयं जनो विप्रतिपद्यते वा³ ॥१३॥
अर्थ—हे भगवन् ! जो लोग आपके शासनकी उपेक्षा करते हैं, अथवा उसमें विवाद करते हैं, वे
लोग पंचम कालके कारण ही ऐसा करते हैं, अथवा इसमें उनके अशुभ कर्मोंका उदय समझना चाहिये।
केवल तपसे मोक्ष नहीं मिलता—
परःसहस्राः शरदस्तपांसि युगांतरं योगमुपासतां वा ।
तथापि ते मार्गमनापतन्तो न मोक्ष्यमाणा अपि यान्ति मोक्षम्⁴ ॥१४॥
१. युक्त्यनुशासन ६। आप्तमीमांसा ६।
२. आप्तमीमांसा १ से ६ कारिका।
३. कालः कलिर्वा कलुषाशयो वा श्रोतुप्र्वक्तुर्वचनाशयो वा।
त्वच्छासनैकाधिपतित्वलक्ष्मीप्रभुत्वशक्तेरपवादहेतुः ॥ युक्त्यनुशासन ५।
४. तपोभिरेकान्तशरीरपीडनैर्व्रतानुबंधैः श्रुतसंपदापि वा।
त्वदीयवाक्यप्रतिबोधपेलवैरवाप्यते नैव शिवं चिरादपि ॥ द्वा. द्वात्रिंशिका १. २३।
स्वच्छन्दवृत्तेर्जगतः स्वाभावादुच्चैर्नाचारपथेप्वदोषम् ।
निर्घुष्य दीक्षासममुक्तिमानास्त्वद्दृष्टिवाह्या बत विभ्रमंति ॥ युक्त्यनुशासन ३७ ॥
३५
२७४ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
अर्थ—हे भगवन् ! चाहे अन्यवादी हज़ारों वर्ष तक तप तपें, अथवा युगांतरों तक योगोंकाँ
अभ्यास करें, फिर भी आपके मार्गका विना अवलम्ब लिये उन लोगोंको मोक्ष नहीं मिल सकता ।
परवादियोंके उपदेश भगवान्के मार्गमें बाधा नहीं पहुँचा सकते—
अनाप्तजाड्यादिविनिर्मितित्वसंभावनासंभविविप्रलम्भाः ।
परोपदेशाः परमाप्तक्लृप्तपथोपदशे किमु संरभन्ते ॥१५॥
अर्थ—हे देवाधिदेव ! अनाप्तोंकी मंद बुद्धि द्वारा रचे हुए विसंवादरूप दूसरोंके उपदेश परम आप्तके
द्वारा प्रतिपादित उपदेशोंमें क्या कुछ बाधा पहुँचा सकते हैं ? अर्थात् नहीं ।
भगवान्के शासनकी निष्प्रद्रवता—
यदार्जवादुक्तमयुक्तमन्यैस्तदन्यथाकारमकारि शिष्यैः ।
न विप्लवोऽयं तव शासनेऽभूदहो अधृष्या तैव शासनश्रीः² ॥१६॥
अर्थ—अन्य मतावलम्बियोंके गुरुओंने जो कुछ सरल भावसे अयुक्त कथन किया था, उसे उनके
शिष्योंने अन्यथा प्रतिपादन किया । हे भगवन् ! आश्चर्य है कि आपके शासनमें इस प्रकारका विप्लव
नहीं हो सका, अतएव आपका शासन अजेय है ।
परवादियोंके देवोंकी मान्यतामें परस्पर विरोध—
देहाद्ययोगेन सदाशिवत्वं शरीरयोगादुपदेशकर्म ।
परस्परस्पर्धि कथं घटेत परोपकॢप्तेष्वधिदैवतेषु ॥१७॥
अर्थ—हे वीतराग ! एक ही ईश्वर देहके अभावसे सदा आनन्दरूप है, और देहके सद्भावसे
उपदेशका देनेवाला है—इस प्रकार परवादियोंके देवताओंमें परस्पर विरोधी गुण कैसे रह सकते हैं ?
मोहका अभाव होनेसे भगवान् अवतार नहीं लेते—
प्रागेव देवांतरसंश्रितानि रागादिरूपाण्यवमांतराणि ।
न मोहजन्यां करुणामपीश समाधिमास्थाय युगाश्रितोऽसि (?) ॥१८॥
अर्थ—नीच वृत्तिवाले राग आदि दोषोंने पहले ही अन्य देवोंका आश्रय लिया है । इसलिये हे
ईश ! आप समाधिको प्राप्त करके मोहजन्य करुणाके वश होकर भी युग-युगमें अवतार धारण नहीं करते ।³
अपने ही संसारके क्षय करनेका यथार्थ उपदेश दिया है—
जगन्ति भिन्दन्तु सृजन्तु वा पुनर्यथा तथा वा पतयः प्रवादिनाम् ।
त्वदेकनिष्ठे भगवन् भवक्षयक्षमोपदेशे तु परं तपस्विनः ॥१९॥
१. सच्छासनं ते त्वमिवाप्रधृष्यम् । द्वा. द्वात्रिंशिका ५.२६ ।
२. स्वपक्ष एव प्रतिबद्धमत्सरा यथान्यशिष्या स्वरुचिप्रलापिनः ।
निरुक्तसूत्रस्य यथार्थवादिनो न तत्तथा यत्तव कोऽत्र विस्मयः ॥
द्वा. द्वात्रिंशिका १.१७; ५.२७ ।
३. यहाँ 'युगाश्रितोऽसि' का अर्थ ठीक नहीं बैठता । श्लोकका यह अर्थ श्रीमद्विजयानंद ( आत्मारामजी )
विरचित तत्वनिर्णयप्रासादके आधारसे लिखा गया है । मुनि चरणविजयजी द्वारा सम्पादित और
आत्मानन्द जैन सभाद्वारा प्रकाशित ( १९३४ ) अयोगव्यवच्छेदिकामें 'समाधिमास्थाय'के स्थानपर
'समाधिमाध्यस्थ्य' पाठ है ।
अयोगव्यवच्छेदिका २७५
अर्थ—हे भगवन् ! अन्य मतावलम्बियोंके इष्ट देवता चाहे जगतकी प्रलय करें, अथवा जगतका
सर्जन, परन्तु वे संसारके नाश करनेका उपदेश देनेमें अलौकिक ऐसे आपकी बराबरीमें कुछ भी
नहीं हैं।
जिनमुद्राकी सर्वोत्कृष्टता—
वपुश्च पर्यङ्कशयं श्लथं च दृशौ च नासानियते स्थिरे च ।
न शिक्षितेयं परतीर्थनाथैर्जिनेन्द्र मुद्रापि तवान्यदास्ताम्² ॥२०॥
अर्थ—हे जिनेन्द्र ! आपके अन्य गुणोंका धारण करना तो दूर रहा, अन्यवादियोंके देवोंने पर्यंक-
आसनसे युक्त शिथिल शरीर और नासिकाके अग्रभाग पर दृष्टिवाली आपकी मुद्रा भी नहीं सीखी !
भगवान्के शासनकी महत्ता—
यदीयसम्यक्त्वबलात् प्रतीमो भवादृशानां परमस्वभावम् ।
कुवासनापाशविनाशनाय नमोऽस्तु तस्मै तव शासनाय ॥२१॥
अर्थ—हे वीतराग ! जिसके सम्यग्ज्ञानके द्वारा हमलोग आप जैसोंके शुद्ध स्वरूपका दर्शन कर सके
हैं, ऐसे कुवासनारूपी बन्धनके नाश करनेवाले आपके शासनके लिये नमस्कार हो !
प्रकारान्तरसे भगवान्के यथार्थवाद गुणकी प्रशंसा—
अपक्षपातेन परीक्षमाणा द्वयं द्वयस्याप्रतिमं प्रतीमः ।
यथास्थितार्थप्रथनं तवैतदस्थाननिर्बन्धैरसं³ परेषाम् ॥२२॥
अर्थ—हे भगवन् ! हम जब निष्पक्ष होकर परीक्षा करते हैं, तो हमें एक तो आपका यथार्थरूपसे
वस्तुका प्रतिपादन करना, और दूसरे अन्यवादियोंकी पदार्थोंके अन्यथा रूपसे कथन करनेमें आसक्तिका होना—
ये दो बातें निरुपम प्रतीत होती हैं ।
अज्ञानियोंके प्रतिबोध करनेकी असामर्थ्य—
अनाद्यविद्योपनिषन्निषण्णैर्विशृंखलैश्चापलमाचरद्भिः ।
अमूढलक्ष्योऽपि⁴ पराक्रिये यत्त्वत्किंकरः किं करवाणि देव ॥२३॥
अर्थ—हे देव ! अनादि विद्यामें तत्पर, स्वच्छंदाचारी और चपल अज्ञानी पुरुषोंको लक्ष्यबद्ध करनेसे
भी यदि वे नहीं समझते हैं, तो आपका यह तुच्छ सेवक क्या करे ?⁵
१. स्याज्जंघयोरधोभागे पादोपरि कृते सति ।
पर्यंको नाभिगोत्तानदक्षिणोत्तरपाणिकः ॥
“जानुप्रसारितबाहोः शयनं पर्यंकः” इति पातंजलाः ।
योगशास्त्रं ४. १२५ ।
२. तिष्ठन्तु तावदतिसूक्ष्मगभीरबाधाः संसारसंस्थितिभिदः श्रुतवाक्यमुद्रा ।
पर्याप्तमेकमुपपत्तिसचेतनस्य रागार्चिषः शमयितुं तव रूपमेव ॥
द्वा. द्वात्रिंशिका २. १५ ।
३. निर्बन्धोऽभिनिवेशः स्यात् । अभिधानचिन्तामणि ६.१३६ ।
४. 'अगूढलक्ष्योऽपि' पाठान्तरं ।
५. इस अर्थमें खींचातानी करनी पड़ती है।
२७६ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
देशनाभूमिकी स्तुति—
विमुक्तवैरव्यसनानुबंधाः श्रयंति यां शाश्वतवैरिणोऽपि ।
परैरगम्यां तव योगिनाथ तां देशनाभूमिमुपाश्रयेऽहं ॥२४॥
अर्थ—हे योगियोंके नाथ ! स्वभावके वैरी प्राणि भी वैर भाव छोड़कर दूसरोंसे अगम्य आपके
जिस समवसरणका आश्रय लेते हैं, उस देशनाभूमिका मैं भी आश्रय लेता हूँ ।
अन्य देवोंके साम्राज्यकी व्यर्थता—
मदेन मानेन मनोभवेन क्रोधेन लोभेन च संमदेन ।
पराजितानां प्रसभं सुराणां वृथैव साम्राज्यरुजा परेषां ॥२५॥
अर्थ—हे जिनेन्द्र ! मद, मान, काम, क्रोध, लोभ और रागसे पराजित अन्य देवोंका साम्राज्य-रोग
बिलकुल वृथा है ।
बुद्धिमान लोग राग मात्रसे भगवान्के प्रति आकर्षित नहीं होते—
स्वकण्ठपीठे कठिनं कुठारं परे किरन्तः प्रलपन्तु किंचित् ।
मनीषिणां तु त्वयि वीतराग न रागमात्रेण मनोऽनुरक्तम्¹ ॥२६॥
अर्थ—वादी लोग अपने गलेमें तीक्ष्ण कुठारका प्रहार करते हुए कुछ भी कहें, परन्तु हे वीतराग !
बुद्धिमानोंका मन आपके प्रति केवल रागके कारण ही अनुरक्त नहीं है ।
अपनेको मध्यस्थ समझनेवाले लोगोंमें मात्सर्यका सद्भाव—
सुनिश्चितं मत्सरिणो जनस्य न नाथ मुद्रामतिशेरते ते ।
माध्यस्थ्यमास्थाय परीक्षका ये मणौ च काचे च समानुबंधाः ॥२७॥
अर्थ—हे नाथ ! जो परीक्षक माध्यस्थ वृत्ति धारण करके काच और मणिमें समान भाव रखते
हैं, वे भी मत्सरी लोगोंकी मुद्राका अतिक्रमण नहीं करते—यह सुनिश्चित है ।
स्तुतिकारकी घोषणा—
इमां समक्षं प्रतिपक्षसाक्षिणामुदारघोषामवघोषणां ब्रुवे ।
न वीतरागात्परमस्ति दैवतं न चाप्यनेकान्तमृते नयस्थितिः ॥२८॥
अर्थ—मैं (हेमचन्द्र) प्रतिपक्षी लोगोंके सामने यह उदार घोषणा करता हूँ कि वीतराग भगवान्को
छोड़कर दूसरा कोई देव, और अनेकांतवादको छोड़कर वस्तुओंके प्ररूपण करनेका दूसरा कोई मार्ग नहीं है ।
जिन भगवान्के प्रति स्तुतिकारके आकर्षणका कारण—
न श्रद्धयैव त्वयि पक्षपातो न द्वेषमात्रादरुचिः परेषु ।
यथावदाप्तत्वपरीक्षया तु त्वामेव वीर प्रभुमाश्रिताः स्मः² ॥२९॥
१. अन्ये जगत्संकथिका विदग्धा सर्वज्ञवादान् प्रवदन्ति तीर्थ्याः ।
यथार्थनामा तु तवैव वीर सर्वज्ञता सत्यमिदं न रागः ॥ द्वा. द्वात्रिंशिका ५. २३ ।
२. न काव्यशक्तेर्न परस्परेर्ष्याया न वीरकीर्तिप्रतिबोधनेच्छया ।
न केवलं श्राद्धतयैव नूयसे गुणैष्पूज्योऽसि यतोऽयमादरः ॥ द्वा. द्वात्रिंशिका १. ४ ।
न रागान्धः स्तोत्रं भवति भवपाशच्छिदि मुनौ ।
न चान्येषु द्वेषादपगुणकथाभ्यासखलता ॥
किमु न्यायान्यायाप्रकृतगुणदोषज्ञमनसां ।
हितान्वेषोपायस्तव गुणकथासंगगदितः ॥ युक्त्यनुशासन ६४ ।
वृहत्स्वयंभू स्तो. ५१; हरिभद्र–लोकतत्त्वनिर्णय ३२, ३३ ।
अयोगव्यवच्छेदिका २७७
अर्थ—हे वीर ! केवल श्रद्धाके कारण न आपके प्रति हमारा कोई पक्षपात है, और न द्वेषके कारण
अन्य देवताओंमें अविश्वास, किन्तु यथार्थ रीतिसे आपकी परीक्षा करके ही हमने आपका आश्रय
ग्रहण किया है ।
भगवान्की वाणीकी महत्ता—
तमःस्पृशामप्रतिभासभाजं भवन्तमप्याशु विविन्दते याः ।
महेम चन्द्रांशुदृशावदातास्तास्तर्कपुण्या जगदीश वाचः¹॥३०॥
अर्थ—हे जगदीश ! जो वाणी अज्ञान-अंधकारमें फिरनेवाले पुरुषोंके अगोचर ऐसे आपको प्रगट
करती है, उस चन्द्रमाकी किरणोंके समान स्वच्छ और तर्कसे पवित्र आपकी वाणीकी हम पूजा करते हैं ।
भगवान्के वीतराग गुणकी सर्वोत्कृष्टता—
यत्र तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽस्यभिधया यया तया ।
वीतदोषकलुषः स चेद्भवानेक एव भगवन्नमोस्तु ते ॥३१॥
अर्थ—भगवन् ! जिस किसी शास्त्रमें, जिस किसी रूपमें, और जिस किसी नामसे जिस वीतराग-
देवका वर्णन किया गया है, वह आप एक ही हैं, अतएव आपको नमस्कार है !
उपसंहार—
इदं श्रद्धामात्रं तदथ परनिन्दां मृदुधियो
विगाहन्तां हन्त प्रकृतिपरवादव्यसनिनः ।
अरक्तद्विष्टानां जिनवर परीक्षाक्षमधिया-
मयं तत्त्वालोकः स्तुतिमयमुपाधिं² विधृतवान् ॥३२॥
अर्थ—कोमल बुद्धिवाले पुरुष इस स्तोत्रको श्रद्धासे बनाया हुआ समझें, वादशील पुरुष इसे
परनिन्दा करनेके लिये रचा हुआ मानें, परन्तु हे जिनवर ! परीक्षा करनेमें समर्थ राग-द्वेषसे रहित
पुरुषोंको तत्त्वोंके प्रकाश करनेवाला यह स्तोत्र स्तुतिरूप धर्मके चिंतनमें कारण है ।
॥ समाप्त ॥
१. सत्त्वोपघातनिरनुग्रहराक्षसानि वक्तृप्रमाणरचितान्यहितानि पीत्वा ।
अद्वारकं जिन समस्तमसो विशन्ति येषां न भान्ति तव वाग्युतयो मनस्सु ॥
द्वा. द्वात्रिंशिका २. १७ ।
२. उपाधिर्धर्मचिन्तनम् । अभिधानचिन्तामणि ६. १७ ।
७८२
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...] ॥१०६॥ [अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...] ॥१०७॥ [अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...] ॥१०८॥ [अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
(टिप्पणी: यह पृष्ठ अत्यधिक धुंधला (faded/washed out) होने के कारण देवनागरी पाठ प्रायः अपाठ्य है। केवल कुछ श्लोक संख्याएं एवं धुंधले अक्षर ही आभासित होते हैं।)
परिशिष्ट
जैन परिशिष्ट ( क )
बौद्ध परिशिष्ट—श्लोक १६ से १९ ( ख )
न्याय-वैशेषिक परिशिष्ट—श्लोक ४ से १० ( ग )
सांख्य-योग परिशिष्ट—श्लोक २५ ( घ )
मीमांसक परिशिष्ट—श्लोक ११-१२ ( ङ )
वेदान्त परिशिष्ट—श्लोक १३ ( च )
चार्वाक परिशिष्ट—श्लोक २० ( छ )
विविध परिशिष्ट ( ज )
ज्ञानपीठ
( क ) ज्ञानपीठ चित्र
( ख ) १६ से ३२ फलक—ज्ञानपीठ छवि
( ग ) ०१ ई x फलक—ज्ञानपीठ कार्नेलि-स्थान
( घ ) ४६ फलक—ज्ञानपीठ अर्ध-स्थान
( ङ ) २१-३१ फलक—ज्ञानपीठ कलाकृति
( च ) ६५ फलक—ज्ञानपीठ रथचक्र
( छ ) ७२ फलक—ज्ञानपीठ शीर्षक
( ज ) ज्ञानपीठ प्रकीर्ण
जैन परिशिष्ट ( क )
अवतरणिका पृष्ठ २, पंक्ति ६ : दुःषमार—
पंचमकाल। जैन धर्मके अनुसार कालचक्र उत्सर्पिणी और अवसर्पिणी नामक दो विभागोंमें विभक्त
है। उत्सर्पिणी कालमें जीवोंके शरीरकी ऊँचाई, आयु और शरीरके बलकी वृद्धि होती है। अवसर्पिणी कालमें
जीवोंके शरीरकी ऊँचाई, आयु और शरीरके बलकी हानि होती है। उत्सर्पिणीके छह भेद—१ दुःषमदुःषमा,
२ दुःषमा, ३ दुःषमसुषमा, ४ सुषमदुःषमा, ५ सुषमा, ६ सुषमसुषमा। अवसर्पिणीके छह भेद—१ सुषम-
सुषमा, २ सुषमा, ३ सुषमदुःषमा, ४ दुःषमसुषमा, ५ दुःषमा, ६ दुःषमदुःषमा।
उत्सर्पिणी-अवसर्पिणी-कालचक्र
| अवसर्पिणी कालके छह आरे | स्थिति | जीवोंकी आयु | शरीरकी ऊँचाई | वर्ण | आहारका अंतर |
|---|---|---|---|---|---|
| १ सुषमसुषमा | ४ कोडाकोडी सागर | ३ पल्यसे २ पल्य | ३ कोशसे २ कोश | सूर्यके समान | आठ वेला ( ३ दिन ) |
| २ सुषमा | ३ कोडाकोडी सागर | २ पल्यसे १ पल्य | २ कोशसे १ कोश | चन्द्रमाके समान | छह वेला |
| ३ सुषमदुःषमा | २ कोडाकोडि सागर | १ पल्यसे कोटी पूर्व वर्ष | १ कोशसे ५०० धनुष | प्रियंगु | चार वेला |
| ४ दुःषमसुषमा | ४२००० वर्ष कम १ कोडा-कोडि सागर | कोटी पूर्व वर्षसे १२० वर्ष | ५०० धनुषसे ७ हाथ | पांचों वर्ण | प्रतिदिन एक बार |
| ५ दुःषमा | २१००० वर्ष | १२० वर्षसे २० वर्ष | ७ हाथसे २ हाथ | रूक्ष | अनेक वार |
| ६ दुःषमदुःषमा | २१००० वर्ष | २० वर्षसे १५ वर्ष | २ हाथसे १ हाथ | श्याम | बार बार |
३६
२८२ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
सुषमसुषमा आदि प्रथमके तीन कालोंमें भोगभूमि रहती है। भोगभूमिकी भूमि दर्पणके समान
मणिमय, और चार अंगुल ऊँचे स्वादु और सुगंधित कोमल तृणोंसे युक्त होती है। यहाँ दूध, इक्षु, जल,
मधु और घृतसे परिपूर्ण बावड़ी और तालाब बने हुए हैं। भोगभूमिमें स्त्री और पुरुषके युगल पैदा होते हैं।
ये युगुलिये ४९ दिनमें पूर्ण यौवनको प्राप्त होकर परस्पर विवाह करते हैं। मरनेके पहले पुरुषको छींक और
स्त्रीको जंभाई आती है। सुपमदुःषमा नामके तीसरे कालमें पल्यका आठवां भाग समय बाकी रहनेपर
क्षत्रिय कुलमें चौदह कुलकर उत्पन्न होते हैं। चौथे कालमें चौबीस तीर्थंकर, बारह चक्रवर्ती, नौ नारायण,
नौ प्रतिनारायण, और नौ बलभद्र—ये त्रेसठ शलाकापुरुष जन्म लेते हैं। दुःषमा नामका पाँचवाँ काल
महावीरका तीर्थकाल कहा जाता है। इस कालमें कल्की नामका राजा उत्पन्न होता है। कल्की उन्मार्गगामी
होकर जैनधर्मका नाश करता है। पंचम कालके इक्कीस हजार वर्षके समयमें एक-एक हजार वर्ष बाद
इक्कीस कल्की पैदा होते हैं। अंतिम जलमंथन नामक कल्की जैनधर्मका समूल नाश करनेवाला होगा। धर्मका
नाश होनेपर सब लोग धर्मसे विमुख हो जायेंगे। दुःषमदुःषमा नामके छठे कालमें संवर्तक नामकी वायु
पर्वत, वृक्ष, पृथ्वी आदिको चूर्ण करेगी। इस वायुसे समस्त जीव मूर्च्छित होकर मरेंगे। इस समय पवन,
अत्यंत शीत, क्षाररस, विष, कठोर अग्नि, धूल और धूँएकी ४९ दिन तक वर्षा होगी, तथा विष और
अग्निकी वर्षासे पृथ्वी भस्म हो जायेगी। इस समय दयावान विद्याधर अथवा देव, मनुष्य आदि जीवोंके
युगलोंको निर्बाध स्थानमें ले जाकर रख देंगे। उत्सर्पिणी कालके आनेपर फिरसे इन जीवोंसे सृष्टिकी
परम्परा चलेगी।¹
ब्राह्मण ग्रंथोंमें सत्य (कृत), त्रेता, द्वापर, और कलि ये चार युग बताये गये हैं। इन युगोंका
प्रमाण क्रमसे १७२८००० वर्ष, १२९६०० वर्ष, ८६४००० वर्ष और ४३२००० वर्ष है। कृतयुगमें ध्यान,
त्रेतामें ज्ञान, द्वापरमें यज्ञ और कलियुगमें दानकी श्रेष्ठता होती है। इन युगोंमें क्रमसे ब्रह्मा, रवि, विष्णु,
और रुद्रका आधिपत्य रहता है। सत्ययुगमें धर्मके चार पैर होते हैं। इनमें मत्स्य, कूर्म, वराह, और
नृसिंह ये चार अवतार होते हैं। इस युगमें मनुष्य अपने धर्ममें तत्पर रहते हुए शोक, व्याधि, हिंसा, और
दंभसे रहित होते हैं। यहाँ इक्कीस हाथ-परिमाण मनुष्यकी देह और एक लाख वर्षकी उत्कृष्ट आयु होती
है। इस युगके निवासियोंकी इच्छा-मृत्यु होती है। इस युगमें लोग सोनेके पात्र काममें लाते हैं।
त्रेतामें धर्म तीन पैरोंसे चलता है। इस समय वामन, परशुराम और रामचन्द्र ये तीन अवतार होते हैं।
यहाँ चौदह हाथ-परिणाम मनुष्यकी देह और दस हजार वर्षकी उत्कृष्ट आयु होती है। इस युगमें चाँदीके
पात्रोंसे काम चलता है। इस समय लोगोंका कुछ क्लेश बढ़ जाता है। ब्राह्मण लोग वेद वेदांगके परगामी
होते हैं। स्त्री पतिव्रता और पुत्र पिताकी सेवा करनेवाले होते हैं। द्वापरयुगमें धर्मके केवल दो पैर रह
जाते हैं। इस युगमें कुछ लोग पुण्यात्मा और कुछ लोग पापात्मा होते हैं। कोई बहुत दुखी होते हैं और
कोई बहुत धनी होते हैं। इस युगमें कृष्ण और बुद्ध अवतार लेते हैं। मनुष्योंका देह सात हाथका और एक
हजार वर्षकी उत्कृष्ट आयु होती है। लोग ताँबेके पात्रोंमें भोजन करते हैं। कलियुगके आनेपर धर्म केवल
एक पैरसे चलने लगता है। इस युगमें सब लोग पापी हो जाते हैं। ब्राह्मण अत्यन्त कामी और क्रूर हो
जाते हैं। तथा क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र अपने कर्तव्यसे च्युत होकर पाप करने लगते हैं। कलियुगमें कल्कि का
अवतार होता है। मनुष्यका शरीर साढ़े तीन हाथका और उत्कृष्ट आयु एकसौ पाँच वर्षकी होती है।²
बौद्ध लोगोंने अन्तरकल्प, संवर्तकल्प, विवर्तकल्प, महाकल्प आदि कल्पोंके अनेक भेद माने हैं।
आदिके कल्पमें मनुष्य देवोंके समान थे। धीरे-धीरे मनुष्योंमें लोभ और आलस्यकी वृद्धि होती है, लोग
वनकी औषध और धान्य आदिका संग्रह करने लगते हैं। बादमें मनुष्योंमें हिंसा, चोरी आदि पापोंकी
१. त्रिलोकसार ७७९-८६७; तथा लोकप्रकाश २८ वां सर्ग इत्यादि ।
२. कूर्मपु. अ. २८; मत्स्यपु. अ. ११८; गरुडपु. अ. २२७ ।
स्याद्वादमञ्जरी (परिशिष्ट) २८३
वृद्धि होती है, और मनुष्योंकी आयु घटकर केवल दस वर्षकी रह जाती है। कल्पके अन्तमें सात दिन तक
युद्ध, सात महीने तक रोग, तथा सात वर्ष तक दुर्भिक्ष पड़नेके बाद कल्पकी समाप्ति हो जाती हैं। इस
समय अग्नि, जल और महावायुसे प्रलय (संवर्तनी) होती है। प्रलयके समय देवता लोग पुण्यात्मा
प्राणियोंको निर्बाध स्थानमें ले जाकर रख देते हैं १।
ग्रीक और रोमन लोगोंके यहाँ भी सुवर्ण, रजत, पीतल और लौह इस प्रकारसे चार युगोंकी
कल्पना पायी जाती है।
श्लो. १ पृ. ५ पं. ६ : केवली
चार घातिया कर्मोंके अत्यंत क्षय होनेपर जो केवलज्ञानके द्वारा इन्द्रिय, क्रम, और व्यवधान रहित
तीनों लोकोंके सम्पूर्ण द्रव्य और पर्यायोंको साक्षात् जानते हैं, उन्हें केवली कहते हैं। जैन शास्त्रोंमें अनेक
तरहके केवलियोंका उल्लेख पाया जाता है—
१ तीर्थंकर—जो चतुर्विध संघ अथवा प्रथम गणधरकी स्थापनापूर्वक जीवोंको संसार-समुद्रसे पार
उतारते हैं, उन्हें तीर्थंकर कहते हैं। तीर्थंकर संसारी जीवोंको उपदेश देकर उनका उपकार करते हैं।
तीर्थंकर स्वयंबुद्ध होते हैं। तीर्थंकर चौबीस हैं।
२ गणधर—तीर्थंकरके साक्षात् शिष्य और संघके मूल नायक होते हैं। गणधर श्रुतकेवली होते
हैं। ये अन्य केवलियोंके भूतपूर्व गुरु होते हैं, और अन्तमें स्वयं भी केवली हो जाते हैं। महावीर भगवान्के
ग्यारह गणधर थे। इन ग्यारह गणधरोंमें अकम्पित और अचल, तथा मेतार्य और प्रभास नामक गणधरोंकी
भिन्न-भिन्न वाचना न होनेसे भगवान्के नौ गणधर कहे जाते हैं।
३ सामान्य केवली—तीर्थंकर और गणधरोंको छोड़कर बाकी केवली सामान्यकेवली कहे
जाते हैं।
४ स्वयंबुद्ध—जो बाह्य कारणोंके बिना स्वयं ज्ञानी होते हैं, वे स्वयंबुद्ध हैं। तीर्थंकर भी स्वयं-
बुद्धोंमें गर्भित हैं। इनके अतिरिक्त भी स्वयंबुद्ध होते हैं। ये संघमें रहते हैं और नहीं भी रहते। ये पूर्वमें
श्रुतकेवली होते हैं और नहीं भी होते। जिनको श्रुत नहीं होता, वे नियमसे संघसे बाह्य रहते हैं।
५ प्रत्येकबुद्ध—प्रत्येकबुद्ध परोपदेशके बिना अपनी शक्तिसे बाह्य निमित्तोंके मिलनेपर ज्ञान प्राप्त
करते हैं, और एकल विहार करते हैं। प्रत्येकबुद्धको कमसे कम ग्यारह अंग और अधिकसे अधिक कुछ कम
दस पूर्वोंका ज्ञान होता है।
६ बोधितबुद्ध—गुरुके उपदेशसे ज्ञान प्राप्त करते हैं। ये अनेक तरहके होते हैं।
७ मुण्डकेवली—ये मूक और अन्तकृत् केवलीके भेदसे दो प्रकारके हैं। मूक केवली अपना ही
उद्धार कर सकते हैं, परन्तु किसी शारीरिक दोषके कारण उपदेश नहीं दे सकते, इसलिये मौन रहते हैं।
ये केवली बाह्य अतिशयोंसे रहित होते हैं, और किसी सिद्धांतकी रचना नहीं कर सकते। अन्तकृत्केवलीको
मुक्त होनेके कुछ समय पहले ही -केवलज्ञानकी प्राप्ति होती है, इसलिये ये भी सिद्धांतकी रचना करनेमें
असमर्थ होते हैं।
८ श्रुतकेवली—श्रुतकेवली शास्त्रोंके पूर्ण ज्ञाता होते हैं। श्रुतकेवली और केवली (केवलज्ञानी)
ज्ञानकी दृष्टिसे दोनों समान हैं। अन्तर इतना ही है कि श्रुतज्ञान परोक्ष और केवलज्ञान प्रत्यक्ष होता है।
केवली (केवलज्ञानी) जितना जानते हैं, उसका अनंतवां भाग वे कह सकते हैं, और जितना वे कहते हैं,
उसका अनन्तवां भाग शास्त्रोंमें लिखा जाता है। इसलिये केवलज्ञानकी अपेक्षा श्रुतज्ञान अनन्तवें भागका
भी अनन्तवां भाग है। सामान्यतः श्रुतकेवली छठे, सातवें गुणस्थानवर्ती और केवली तेरहवें गुणस्थानवर्ती
१. अभिधर्मकोश ३.९७ के आगे; विसुद्धिमग्ग अ. १३; हार्डी का Mannual of Buddhism अ. १ ।