Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

रसरत्नसमुच्चय (सुरत्नोज्ज्वला हिन्दी व्याख्या सहित)

Rasaratna Samuchchaya Hindi

by रस-वाग्भटाचार्य (टीकाकार: पं. अम्बिकादत्त शास्त्री)

Source: Rasaratna Samuchchaya with Suratnojjvala Hindi Commentary by Pt. Ambika Datta Shastri (1939) (origin)

Report a copyright issue

DevanagariHindipublished362 pages

About this granth

Rasaratnasamuchchaya (रसरत्नसमुच्चय) is a major text of rasashastra, the branch of Ayurveda that purifies mercury, sulphur, mica, metals and gems and turns them into medicines. It is ascribed to Vagbhatacharya, usually called Rasa-Vagbhata to distinguish him from the author of the Ashtanga Hridaya.

The opening part describes the pharmacy, apparatus, crucibles, heating methods and technical terms, followed by the purification and incineration of the major and minor minerals, metals and gems. Later chapters give mineral formulations for treating particular diseases.

This edition was published in 1939 by the Chowkhamba Sanskrit Series Office, Benares, as No. 91 of the Haridas Sanskrit Series. It carries the Suratnojjvala Hindi commentary of Pandit Ambikadatta Shastri, Ayurvedacharya of Banaras Hindu University, with notes, introduction, indices and appendices. Each verse is followed by a plain Hindi explanation, and the book long served students and practising vaidyas. The opening leaves of this copy also carry a few remedies handwritten in Nepali by an earlier owner.

Page 57Permalink

[ ३६ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
अग्निदाहे विषकल्पः१०२३अपचीघ्नतैलाख्य विषकल्पः१०२९
वन्ध्यायां विषकल्पः,,अपच्यादौ विषकल्पः,,
मूढगर्भे विषकल्पः१०२४दुःसाध्यरोगे विषकल्पः१०३०
बुद्धिवर्द्धने विषकल्पः,,रसायने विषकल्पः,,
तिमिरे विषकल्पः,,जयागुटिकाख्यो विषकल्पः१०३१
तिमिरे द्वितीयो विषकल्पः,,तत्तद्रोगेषु विषकल्पः,,
तिमिरे तृतीयो विषकल्पः,,रसायने विषकल्पः१०३३
काचे विषकल्पः१०२५वाजीकरणे विषकल्पः,,
द्वितीयो विषकल्पः,,विषहरो योगः१०३४
तृतीयो विषकल्पः,,आखुविषे विषकल्पः,,
शुक्रार्मजिद्विषकल्पः,,सर्वविषे विषकल्पः,,
शुक्लादौ विषकल्पः,,संज्ञासञ्जनने विषकल्पः,,
पिल्ले विषकल्पः१०२६विषदाहे विषकल्पः१०३५
नक्तान्ध्ये विषकल्पः,,मात्राऽमात्राभेदेन विषामृतयोर्गुणागुणौ,,
नक्तान्ध्ये अन्यविषकल्पः,,सहसाविषसेवने अष्टौवेगाः,,
कर्णशूले विषकल्पः१०२७विषसेवने संशोधनविधिः,,
शिरःशूले विषकल्पः,,विषघ्नगणः१०३६
शिरःशूले द्वितीयो विषकल्पः,,गव्यघृतस्य विषघ्नत्वोक्तिः,,
पूतिनस्ये विषकल्पः,,विषस्य प्रयोगविधिः,,
मुखरोगे विषकल्पः,,विषसेविनः पथ्यापथ्यविधिः१०३७
मुखरोगेऽन्यो विषकल्पः,,प्रयोज्यविषाणि,,
पलितादौ विषकल्पः१०२८तीक्ष्णविषातियुक्तविषयोश्चिकित्सा१०३८
खलतौ विषकल्पः,,विषेमन्त्रादिक्रियावैफल्ये प्रतीकारः,,
दिग्धाहते विषकल्पः,,सर्पदष्टे विषकल्पः,,
दुष्टव्रणे विषकल्पः,,
अपच्यां कृतमालादिघृताख्यो विषकल्पः१०२९
Page 58Permalink

[ ४० ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
सर्पविषेमूलविषस्य मात्रा१०३९अतिसारे विसूच्याञ्च१०५०
कीटविषे वृश्चिकविषे च मूलविषस्य मात्राः,,अजीर्णे१०५१
लूताविषे विषकल्पः,,प्रवाहिकायाम्,,
जयावटिकाख्यो विषकल्पः,,मूत्रकृच्छ्रे,,
विषसेवनस्य फलम्१०४०मेहेषु,,
त्रिंशोऽध्यायः।प्लीहादौ१०५२
रसकल्पः,,पक्तिशूले,,
वडवानलोविडः,,आमशूले,,
रसमारणम्१०४१उदरे,,
रसमारणे प्रकारान्तरम्,,कामलायाम्,,
सप्तप्रकारेण प्रकारान्तरम्१०४२-१०४३पाण्ड्वादौ१०५३
पारदजारणम्१०४३शोथे,,
रसजारणे निषिद्धद्रव्याणि१०४५कुष्ठे,,
क्षयादौ रसकल्पः,,कुष्ठे रसकल्पः१०५४
वज्रपञ्जररसः१०४६किलासे रसकल्पः,,
पञ्चामृतरसः१०४७श्वित्रे रसकल्पः,,
मृतसञ्जीवनी वटी,,कृमौ रसकल्पः१०५५
महानीलतैलम्१०४८वातरोगे रसकल्पः,,
ज्वरे रसकल्पः१०४९गृध्रस्यां रसकल्पः,,
त्रिदोषज्वरे,,वातरक्ते रसकल्पः,,
रक्तपित्ते,,स्थौल्ये रसकल्पः,,
कासे,,कार्श्ये रसकल्पः,,
क्षये१०५०अपस्मारादौ रसकल्पः१०५६
हिक्कायाम्,,अपस्मारादौ अन्ययोगः,,
छर्दिदाहयोः,,पक्ष्मशाते रसकल्पः,,
अर्शसि,,नेत्ररोगे रसकल्पः,,
तिमिरे१०५७
Page 59Permalink

[ ४१ ]

विषया:पृष्ठाङ्का:विषया:पृष्ठाङ्का:
जाड्ये”निषिद्धद्रव्यव्यवहारजदोषे प्रतीकार:१०६४
व्रणे”नागवज्रयुक्तरससेवनेप्रतीकार:”
ग्रन्थौ मसूरिकायाञ्च”ग्रन्थस्योपसंहार:१०६५
सिध्मादौ”औषधीनां गुणदोषकरणे कारणम्”
अस्थिस्रावे१०५८औषधसेवनविधि:१०६६
विषे”आचाररसायनम्”
विषे प्रयोगान्तरम्१०५९आयुर्वेदोपदेशस्यावश्यपालनीयोक्ति:१०६७
सर्पविषे”कुवैद्यवर्जनोपदेश:”
सर्पविषे पिशाचाद्यञ्जनम्”शास्त्रज्ञवैद्यस्य साफल्योक्ति:१०६८
उन्दुरुविषे”चिकित्साया: सर्वत्रसाफल्यतोक्ति:”
वृश्चिकविषे१०६०चिकित्साकर्मणि प्रमादेदोषा:”
विषदिग्धव्रणे”चिकित्साकर्तव्यावधि:१०६९
रसायने रसकल्प:”वैद्यातुरयोरन्योन्यकर्तव्य:”
अन्योरसकल्प:”वैद्यस्य सर्वत्रावश्यकता”
पञ्चप्रकारेणकल्पान्तरम्१०६०-१०६२पुरावृत्तद्वारा वैद्यस्य सर्वत्र सर्वपूज्यत्वप्रतिपादनम्”
बाजीकरणे मदनवर्धनाख्यो रसकल्प:”ग्रन्थकर्तुर्विज्ञप्ति:१०७१
वाजीकरणे”
रसप्रयोगे उपचारविधि:१०६३
रससेवनेऽपथ्यानि”
निषिद्धव्यवहारे दोष:१०६४
Page 60Permalink

॥ श्रीः ॥

विमर्शानुक्रमणिका-

विषया:पृष्ठाङ्का:विषया:पृष्ठाङ्का:
जारणलक्षणम्६रसकर्पूरकीप्राचीननिर्माणविधि२९
ग्रसनप्रकार:७रसकर्पूरकीनव्यनिर्माणविधि३०
मूर्च्छनाप्रकार:८प्राकृतिकपारद३१
बन्धनप्रकार:”पारदरजतमिश्रक”
भस्मकरणप्रकार:”टेट्राहाईड्राइट”
रसायनलक्षणम्९परीक्षा”
गौतमोक्तअष्टगुण११पारदप्राप्ति के कुछ गौण खनिज”
ब्रह्मज्ञानोपाय१२लिविङ्ग्स्टोनाईट”
सदाचारनिर्देश”बासैनाईट३२
दोषगणना१६ग्वाडलकाजाराईट”
रसायनलक्षणम्”टर्लिंग्ग्वाईट३३
अष्टादशसंस्कारा:”इग्लेस्टोनाईट”
नागादिअष्टदोष१८क्लेनाइट”
पर्पटादि सप्तकञ्चुकदोष”मोजेसाइट”
रसरक्षामन्त्र:”मोन्ट्रोयडाईट”
ध्यानप्रकार:”रिमेनाइट”
पारदीयविमर्श:२०ओनोफ्राइट”
पारदकी उपस्थिति२१कोलोरेडोआईट”
पारदकोसर्वप्रथमप्राप्ति२३लेहरबेकाइट३४
पारदनिकालनेयोग्य खनिज२७आयौडीराइट”
हिङ्गुल:”पारदीयखनिजप्राप्तिकेस्थान३५
चर्मार:२८वृटिशबोर्नियों”
हीरकद्युति:”भारतवर्ष”
Page 61Permalink

[ ४३ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
अफ्रीका३५ट्युनिस४१
उत्तरीय अमेरिका,,नार्थअमेरिका,,
आस्ट्रेलिया,,होण्डुरास,,
पापुआ३६मेक्सको,,
न्यूजीलेण्ड,,यूनाईटेडस्टेट्स,,
अल्वेनिया,,अलस्का४२
जेकोस्लोविया,,एटिजाना,,
फ्रान्स और कार्सिका,,केलिफोर्निया४३
जर्मनी,,कार्नकोष्टी,,
हङ्गरी३७सेण्टाक्लेरा कौण्टि४५
इटली,,सोलेनो४६
स्टील,,सोनोमा४७
लीवर ओर,,सोक्रेट की खान,,
कोरेलाइन,,ट्रिनिटी,,
पोर्तुगाल३८वेली,,
रस्सीया,,इडाहो,,
स्केण्डिनेविया,,निवाडा,,
स्पेन,,ओरेगन,,
युगोस्लेविया३९लेन४८
एशिया माइनर,,टेक्सास,,
चीन,,उटाह४९
जापान४०वाशिङ्गटन,,
न्यूकेलिडोनिया,,दक्षिण अमेरिका५०
पर्सिया,,चिली,,
अफ्रीका,,कोलम्बिया,,
एलजीरिया,,डवगायना,,
इटालियन सोमेलिलेण्ड,,यूकोडर,,
Page 62Permalink

[ ४४ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
पेरू५०यौगिकगन्धक१०२
जुनिन५१गन्धकनिम्नरूप में मिलता है१०५
हुवानुको”गन्धक और गन्धकीय खनिज
वीनेजुए”प्राप्ति के स्थान”
पारद के दोष५२अफगानिस्तान”
पारद के सप्तकञ्चुक५३आसाम”
पारद के भेद५५बलुचिस्तान”
शुद्ध पारद के लक्षण५६कच्छी”
अशुद्ध पारद के लक्षण५७लास बेला१०६
अभ्रकीयविमर्शः५९मेकरन तट”
उत्पत्ति”सिबि”
वैक्रान्तीयविमर्शः६९बिहार और उड़ीसा”
उपलब्धिः७०बम्बई१०७
मामाक्षिकीयविमर्शः७४बर्मा”
स्वर्णमाक्षिक”दक्षिण हैदराबाद”
रौप्यमाक्षिक”काश्मीर”
कांस्यमाक्षिक”गोदावरी१०८
विमलः७७ट्रावनकोर”
उपलब्धिः”शिरानी”
शिलाजतुविमर्शः८०पञ्जाब”
चपलविमर्शः८७संयुक्तप्रान्त१०९
उपस्थिति”कुमायूँ”
गुण८८गैरिकविमर्शः११०
विस्मथ का उपयोग”कासीसविमर्शः”
रसकविमर्शः८९हरतालविमर्शः११५
गन्धकीयविमर्शः१०१अञ्जनविमर्शः१२१
उपलब्धि१०२सौवीराञ्जन”
Page 63Permalink

[ ४५ ]

विषया:पृष्ठाङ्का:विषया:पृष्ठाङ्का:
रसाञ्जन१२१कृत्रिमकांस्यनिर्माणविधि:२८२
स्रोतोऽञ्जन१२२शृङ्गिकविषलक्षणम्२८५
पुष्पाञ्जन,,कालकूटविषपरिचय:,,
नीलाञ्जन,,वत्सनाभलक्षणम्,,
कङ्कुष्ठविमर्श:१२४विषवर्गीकरणम्२८६
गौरीपाषाणविमर्श:१२७उपविषाणि,,
आर्सेनिक की उपलब्धि१२८रक्तवर्गविमर्श:२८७
आर्सेनिक की पहचान,,पारदग्रहणपरिमाण२९५
आर्सेनिक के आक्साइड,,स्वेदनप्रकार:२९६
आर्सेनिक के सल्फाइड,,मर्दनलक्षणम्२९७
नवसारविमर्श:१२९मूर्च्छन लक्षणम्,,
नियामकगण२३८मतान्तरेण पारदस्य मूर्च्छनम्२९८
नियमनसंस्कार:,,उत्थापनस्वरूपम्२९९
कपोतलक्षणम्२५०बोधनस्य प्रथमप्रकार:३०४
पञ्चक्षार२५१द्वितीयप्रकार:,,
अष्टमूत्र,,तृतीय: प्रकार:,,
मूषोपयोगिमृत्तिकास्वरूपम्२७४नियामनलक्षणम्,,
वङ्कनाललक्षणम्,,क्षारद्वयं क्षारत्रयञ्च३०५
अपुनर्भवलक्षणम्२७५दीपनसंस्कार:,,
वारितरस्यलक्षणम्२७६रसतरङ्गिण्युक्तप्रकार:३०६
रेखापूर्णतायाः स्वरूपम्,,नियामकगण:,,
गोष्ठस्वरूपम्२७९दीपनसंस्कारकरणविधि:,,
गर्वरपुटलक्षणम्,,दीपनस्वरूपम्३०७
भाण्डपुटलक्षणम्,,दीपनस्य प्रथमप्रकार:,,
लावकपुटविमर्श:२८०द्वितीय: प्रकार:,,
लावकपुटलक्षणम्२८१तृतीय: प्रकार:,,
कृत्रिमपित्तलनिर्माणविधि:२८२चतुर्थ: प्रकार:,,
Page 64Permalink

[ ४६ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
क्षेत्रीकरणस्वरूपम्३११विषतिन्दुकबीजशोधनविधिः३४३
क्षेत्रीकरणप्रक्रिया,,प्रकारान्तरम्,,
खोटबन्धस्य लक्षणम्३१३प्रकारान्तरम्,,
कज्जलीस्वरूपम्३१४विषमज्वरलक्षणम्३४६
बाह्यद्रुतिलक्षणम्३१७चूर्णकूष्माण्डस्वरसयोर्हरताल शोधनविधिः३४९
उपद्रवलक्षणम्,,चूर्णोदकनिर्माणविधिः,,
अरिष्टलक्षणम्,,तिलक्षारोदके तालशोधनविधिः,,
रसायनलक्षणम्,,धुस्तूरबीजशोधनविधिः३५०
भूधरयन्त्रस्वरूपम्३३०प्रकारान्तरम्३५१
रसायनोचितरसः३३१व्योषपरिभाषा,,
रसभक्षणकालः,,विषनिषेधविमर्शः३५४
मात्राभेदः:,,लवणपञ्चकम्,,
पञ्चकर्मयोग्यव्यक्तिः,,कवचीयन्त्रनिर्माणविधिः३५५
हंसोदकः३३२अग्निजारपरिचयः३६१
सुरा३३३शृङ्गीविषलक्षणम्३६३
आसवः,,शृङ्गीविषशोधनम्,,
पित्तज्वरलक्षणम्३३८सूचिकाभरणरसनिर्माणविधिः,,
श्लेष्मज्वरलक्षणम्,,कृष्णसर्पविषस्याहरणविधिः३६४
द्वन्द्वजसन्निपातजज्वराणां लक्षणम्३३९कृष्णसर्पविषशोधनविधिः,,
वातपित्तज्वरलक्षणम्,,अशुद्धलाङ्गलीसेवनेदोषाः३६७
वातश्लेष्मज्वरलक्षणम्,,लाङ्गलीशोधनविधिः,,
पित्तश्लेष्मज्वरलक्षणम्,,अभिन्यासज्वरलक्षणम्,,
सन्निपातज्वरलक्षणम्,,ससारादिश्लोकव्याख्या३६८
जयपालशोधनविधिः३४२कुक्कुटपुटलक्षणम्३६९
प्रकारान्तरम्,,पञ्चपित्तम्३७३
प्रकारान्तरम्,,ज्वरेपथ्यापथ्यव्यवस्था३८३
स्नुहीदुग्धशोधनविधिः३४३
Page 65Permalink

[ ४७ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
पथ्यस्य प्रयोजनम्३८२त्रिकत्रयस्वरूपम्४०३
सर्वविधज्वरेषु पथ्यानि”श्वासेपथ्यापथ्यम्४०५
मध्यमज्वरेहितानि३८३अपथ्यम्”
पुराणज्वरे हितानि”अतिव्यायामनिषेधः४०६
आगन्तुकज्वरे हितानि”व्यायामानर्हाः”
विषमज्वरे हितानि३८४व्यायामार्हा”
अतिलङ्घनं वर्ज्यम्”व्यायामसमयः”
सम्यग्लङ्घितलक्षणानि”बलाबललक्षणम्”
उष्णजललक्षणम्”अधारणीया वेगाः”
रक्तपित्तविमर्शः३८५हिक्कास्वरूपं निरुक्तिश्च४०७
रक्तपित्तव्याख्या”तासां पूर्वरूपम्”
रक्तपित्तनिदान और गति”तासां नामानि”
द्राक्षादिगणौषधियां”धान्याम्लस्वरूपम्४०८
लौहारिवर्गः३८९विश्वादिश्लोकव्याख्या४१०
रक्तरोधकौषधयः”क्षीरपाकविधिः४११
रक्तपित्ते साधारणपथ्यः३९०हिक्कायां पथ्यापथ्यम्४१२
कासनिदानम्३९१त्रिकटुस्वरूपम्४१६
पैत्तिककासनिदानम्३९४त्रिफलास्वरूपम्”
क्षयकासनिदानलक्षणादिकम्”आरनालस्वरूपम्”
कफजकासलक्षणम्३९५दशमूलस्वरूपम्”
कासघ्नधूमविमर्शः३९७उभयपञ्चमूलम्”
धूमसेवनविधिः”स्वरभेदे पथ्यापथ्यव्यवस्था४१७
धूमकालाः”अथापथ्यम्”
धूमपानवर्ज्यावस्था”राजयक्ष्मनिदानम्४१८
वातकासे पथ्यानि३९८राजयक्ष्मलक्षणम्”
कासेसाधारणपथ्यनिर्देशः”राजयक्ष्मणि साधारणपथ्यम्४३४
ऊर्ध्वश्वासलक्षणादिकम्३९९यक्ष्मीशोधनव्यवस्था”
Page 66Permalink

[ ४८ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
वमनविधिः४३५वैद्यनाथवटीनिर्माणम्४७९
विरेचनम्”लौहप्रयोगः”
अरोचके पथ्यापथ्यव्यवस्था४३६उदावर्त्तेऽपथ्यानि”
अपथ्यानि”अतीसारनिदानम्४८०
छर्द्याम्पथ्यानि४३८नवीन तथा पुराने धान्यों के ग्रहण करने का निर्देश”
अपथ्यानि”अध्यशनलक्षणम्”
हृदयरोगलक्षणसम्प्राप्ती४३९अतीसारे पथ्यानि४८८
अध्यशनलक्षणम्”अतीसारेऽपथ्यानि”
हृद्रोगे पथ्यापथ्यम्४४१अतीसारे पानीयम्४८९
तृष्णारोगेऽपथ्यम्४४२ग्रहणीरोगसम्प्राप्त्यादिवर्णनम्”
पालिकायन्त्रस्वरूपः४४८पञ्चकोलस्वरूपः४९९
मदात्ययपथ्यापथ्यव्यवस्था४५०रुदन्तीपरिचयः५०२
अम्लवर्गः”क्षारत्रयस्वरूपम्”
पित्तार्शसां लक्षणम्४५१ग्रहण्यां पथ्यापथ्यविमर्शः५०५
वातार्शसां लक्षणम्४५२ग्रहण्यामपथ्यानि”
श्लेष्मसन्निपातार्शसां लक्षणम्”अग्निमान्द्यादिषु पथ्यापथ्यव्यवस्था५२२
श्लेष्मार्शसन्निदोषजस्य च लक्षणम्”अपथ्यानि”
सहजार्शसांलक्षणम्”मूत्रकृच्छ्रविमर्शः५२३
अन्धमूषापरिभाषा४६७मूत्रदोषाङ्कुरोरसः”
अर्शोरोगे पथ्यापथ्यविवेकः४७५अश्मरीनाशकोपायाः५२४
अन्नेषु४७६अश्मरी की उत्पत्ति५२५
मांसेषु”अश्मरी के भेद”
शाकेषु”अश्मरी का पूर्वरूप तथा लक्षण५२६
अर्शोरोगेऽपथ्यानि”मूत्रकृच्छ्रकारणानि५३१
स्नेहपाकविधिः४७८अश्मरीरोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था५३४
स्नेहपाकपरीक्षा”
Page 67Permalink

[ ४६ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
अपथ्यानि५३४द्वितीयः६१६
प्रमेहविमर्शः”स्थौल्ये पथ्यापथ्यम्६२३
स्वास्थ्यलक्षणम्”अम्लपित्तरोगे पथ्यापथ्यविवेकः६२९
प्रमेह की उत्पत्ति में कारण”उदरवृद्धि के कारण६३२
प्रमेह की सम्प्राप्ति”अष्टपुष्पाणि६४१
प्रमेहों का पूर्वरूप”उदररोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था६४३
प्रमेहों के सामान्य लक्षण तथा भेद५३५पाण्डुरोगे पथ्यापथ्यनिर्देशः६६०
तन्द्रालक्षणम्”लङ्केश्वररसः६६९
कफप्रमेहाः५३६लूतारोगेतिहासः६८९
पित्तप्रमेहाः”मधुरत्रयम्६९४
वातप्रमेहाः”मूर्च्छितपारद का स्वरूप६९५
प्रमेहों का समन्वय”त्रैलोक्यविजयरसः६९६
वरनागलक्षणम्५५२शुद्धगन्धकप्रयोगविमर्शः७०७
मल्लमूषास्वरूपः५५६गन्धकसेवने वर्जनीयानि”
कवचीयन्त्रलक्षणम्५६५वलिवसापरिचयः७०८
प्रमेहे पथ्यापथ्यव्यवस्था५७१सिद्धस्नेह के लक्षण७१२
अपथ्यानि”विपादिका७१८
विद्रधिरोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था५७८कुष्ठे पथ्यापथ्यविवेकः७२०
अपथ्यानि”कृमिरोगे पथ्यापथ्यविवेकः७२४
वर्ध्मवृद्धिरोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था५८१तालकेश्वरः७२९
पञ्चकोलस्वरूपम्५८३पद्मार्कंतैलम्७३१
गुल्मे पथ्यानि५९३आमवाते पथ्यापथ्यव्यवस्था७३७
क्षारनिर्माणविधिः५९४अपस्मारे पथ्यापथ्यव्यवस्था७३९
प्लीहविमर्शः५९६उन्मादरोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था७४१
प्लीहरोगे पथ्यापथ्यनिर्देशः”वरुणादिगणः७४९
नागवल्लभदसः६१६वातरक्ते पथ्यापथ्यव्यवस्था७७२
लक्ष्मणास्वरूपः७७५

५

Page 68Permalink

[ ५० ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
नागोदरलक्षणम्७७९पनसिकायाश्चिकित्सा८८८
उपविष्टकलक्षणम्७८०पाषाणगर्दभलक्षणम्”
जलकूर्मकलक्षणम्”चिकित्सा”
अभ्रकद्रुतिप्रकारवर्णनम्”जालगर्दभलक्षणम्”
गर्भिण्याः पथ्यापथ्यविवेकः७९९चिकित्सा”
बालरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८१८इरिवेलिकालक्षणम्”
त्रिलौहस्वरूपम्८२२कक्षालक्षणम्”
नेत्ररोगविमर्शः८२७चिकित्सा”
नेत्ररोगे पथ्यापथ्यानि८४४विस्फोटकलक्षणम्”
अन्ययोगाः८४९अग्निरोहिणीलक्षणम्”
कर्णरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८५०चिकित्सा”
नासारोगे पथ्यापथ्यम्८५२चिप्यकुनखयोर्लक्षणं चिकित्सा च८८९
मुखरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८६०अनुशयीलक्षणम्”
तन्तुरोगे वर्जनीयम्८६४चिकित्सा”
शिरोरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८६९विदारिकाया लक्षणं चिकित्सा च”
भगन्दरे पथ्यापथ्यविवेकः८७७शर्कराऽर्बुदलक्षणम्”
अर्बुदरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८८२चिकित्सा”
अपथ्यानि”पाददारिकाया लक्षणं चिकित्सा च”
अजगल्लिकाया लक्षणं चिकित्सा च८८६उपोदिकाद्यं तैलम्८९०
यवप्रख्यायालक्षणं चिकित्सा च”कदरस्य लक्षणं”
अन्धालज्या लक्षणं चिकित्सा च”कदरचिकित्सा”
विवृताया लक्षणं चिकित्सा च८८७अलसस्यलक्षणं चिकित्सा च”
कच्छप्या लक्षणं चिकित्सा च”इन्द्रलुप्तस्यलक्षणम्”
वल्मीकस्य लक्षणं चिकित्सा च”चिकित्सा८९१
इन्द्रवृद्धालक्षणम्”दारुणकस्यलक्षणम्”
इन्द्रवृद्धायाश्चिकित्सा८८८चिकित्सा”
पनसिकालक्षणम्”अरुंषिकाया लक्षणम्”
Page 69Permalink

[ ५१ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
हरिद्राद्यं तैलम्८९२चिकित्सा८९४
पलितस्य लक्षणम्:’वृषणकच्छूलक्षणम्’
चिकित्सा”चिकित्सा”
मसूरिकायालक्षणं चिकित्सा च”गुदभ्रंशस्य लक्षणम्’
यौवनपिडकाया लक्षणम्”चिकित्सा”
पद्मिनीकण्टकलक्षणम्’’मूषकतैलम्”
चिकित्सा’’क्षुद्ररोगेषु पथ्यापथ्यविधिः”
जतुमणिलक्षणम्”स्वरभेदे पथ्यापथ्यव्यवस्था९०५
चिकित्सा’’श्लोपदरोगे पथ्यापथ्यविवेकः९०८
मशकलक्षणम्’स्थौल्ये पथ्यापथ्यम्९१०
चिकित्सा’’त्रिफलारसायनस्य विमर्शः९३३
तिलकालकलक्षणम्’कामकलाख्यरसनिर्माणप्रकारान्तरम्९४७
चिकित्सा’’पूर्णेन्दुरसः९५०
न्यच्छस्य लक्षणम्”मण्डकपरिभाषा९६३
व्यङ्गस्यलक्षणम्’कान्तलौलक्षणम्९८०
तयोश्चिकित्सा’’लौहशोधनार्थे काथविधिः९८१
परिवर्त्तितकालक्षणम्’’वङ्गभस्मविधिः९८२
चिकित्सा’’अथवा”
अथवा’’नागभस्मविधिः”
अवपाटिकालक्षणम्८९३अथवा”
चिकित्सा”लौहमारणविधिः९८३
निरुद्धप्रकषस्यलक्षणम्’निरुत्थभस्मपरीक्षाप्रकारः९८४
चिकित्सा’’कुटीनिर्माणप्रकारः९८६
सन्निरुद्धगुदलक्षणम्’’चरकोक्ताचाररसायनम्१०६६
चिकित्सा’
अहिपूतनलक्षणम्८९४
Page 70Permalink

१ दोलायन्त्रम्—

द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्धोदकस्य च ।
मुखस्योभयतो द्वारद्वयं कृत्वा प्रयत्नतः ॥
तयोस्तु निक्षिपेद्दण्डं तन्मध्ये रसपोटलीम् ।
बध्वा तु स्वेदयेदेतद्दोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ १ ॥
इति रसरत्नसमुच्चयः ।

अन्यच्च—विबध्य सौषधं सूतं सभूर्जे त्रिगुणाम्बरे ।
रसपोट्टलिकां काष्ठे दृढं बध्वा गुणेन हि ॥ २ ॥
सन्धानपूर्णकुम्भान्तः प्रलम्बनगतिस्थिताम् ।
अधस्ताद् ज्वालयेदग्निं तत्तदुक्तक्रमेणहि ॥ ३ ॥
दोलायन्त्रमिदं प्रोक्तम्
इति रसेन्द्रचूडामणिः ।

Page 71Permalink

एक मिट्टी की हण्डिका में काञ्जी, निम्बू का रस, क्षारोदक या जयन्ती, निर्गुण्डी आदि स्वेदनार्ह औषधियों का स्वरस या क्वाथ भर कर उस हण्डिका के दोनों किनारों में युक्ति से दो छिद्र बना कर उन छिद्रों में एक काष्ठ की मजबूत पतली लकड़ी डाल दें। फिर उस लकड़ी के बीच में पारद की पोट्टली या अन्य लोह ताम्रादिक या रत्न आदि की पोट्टली बांध कर भाण्डस्थ द्रव में लटका दें। फिर इस हण्डिका को चूल्हे पर चढ़ा कर यथोदित समय तक अग्नि प्रदीप्त कर के पोट्टलीस्थ पदार्थ का स्वेदन करते हैं। इसी को दोलायन्त्र कहते हैं। अर्थात् पारदादिक की पोट्टली काष्ठ के साथ बांधने से दोले ( झूले ) की तरह द्रव में लटकती है अतः दोला यन्त्र कहा गया है।

Page 72Permalink

[ २ ]

२ बालुकायन्त्रं लवणयन्त्रञ्च

रसगर्भां गूढवक्त्रां मृद्वस्त्राङ्गुलघनावृताम् ।
शोषितां काचकलसीं त्रिषु भागेषु पूरयेत् ॥ १ ॥
भाण्डे वितस्तिगम्भीरे बालुकासु प्रतिष्ठितम् ।
तद्भाण्डं पूरयेत् त्रिभिरन्याभिरवगुण्ठयेत् ॥ २ ॥
भाण्डवक्त्रं मणिकया सन्धि लिम्पेन्मृदा पचेत् ।
चुल्ल्यां तृणस्य चादाऽऽहान्मणिकापृष्ठवर्त्तिनः ॥ ३ ॥
एतद्धि बालुकायन्त्रं तद्यन्त्रं लवणाश्रयम् ।
पञ्चाढबालुकापूर्ण-भाण्डे निक्षिप्य यत्नतः ॥ ४ ॥
पच्यते रसगोलाद्यं बालुकायन्त्रमीरितम् ।
एवं लवणनिक्षेपात् प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् ॥ ५ ॥

Page 73Permalink

अथवा—

अन्तःकृतरसालेपताम्रपात्रमुखस्य च ।
लिप्त्वा मृल्लवणेनैव सन्धि भाण्डतलस्य च ॥ १ ॥
तद्भाण्डं पटुनाऽऽपूर्य्य क्षारैरर्धा पूर्व्ववत् पचेत् ।
एवं लवणयन्त्रं स्याद् रसकर्म्मणि शस्यते ॥ २ ॥

— रसरत्नसमुच्चयः ।

एक आतसी शीशी जिसका नीचे का भाग (पेंदी) चौड़ा हो तथा लम्बी और सङ्कुचित नलिका हो, लेकर उस की नलिका में एक पतली लकड़ी डाल कर शीशी को उल्टी करदें। फिर इस लकड़ी को किसी टेबुल के सहारे दृढ़ बांध दें। फिर हण्डिका में २४ घण्टे तक गली हुई मुल्तानी (चिकनी) मिट्टी का आतसी शीशी के पृष्ठ (पीठ) भाग पर पतला एक लेप कर के उसी मिट्टी के घोल में भींगी हुई वस्त्र की पट्टी का प्रलेप कर के सुखा लेवें। फिर सूख जाने पर दूसरी पट्टी का लेप करदें। इस तरह सात बार लेप कर के सुखा लेवें। फिर उस आतसी शीशी के चार भागों में से तीन भागों को कज्जली से भर दें। फिर एक लोहे या मिट्टी की नांद (टब) को बालुका (रेत) से भर कर उस बालुका के मध्य में आतसी शीशी को गले तक गाड दें। फिर उस नांद के मुख पर शराव ढक कर के सन्धि बन्धन कर दें। फिर इस यन्त्र को भट्टी पर चढ़ा कर अग्नि प्रज्वलित कर दें तथा हण्डिका (यन्त्र) के मुख पर स्थित शराव के अन्दर तृण भर दें। स्थान को बालुका, रेत अथवा क्षार या लवण से भर कर यन्त्र को चूल्हे पर चढ़ा कर पाक करना चाहिए। इस को बालुका यन्त्र या लवण यन्त्र कहते हैं।

Page 74Permalink

[ ३ ]

३ भूधरयन्त्रम् ।

बालुकागूढसर्वाङ्गां गर्ते मूषां रसान्विताम् ।
दीप्तोत्पलैः संवृणुयाद् यन्त्रं तद् भूधराह्वयम् ॥ १ ॥

पृथ्वी में एक हस्त गहरा गढा (गर्त) बना कर उसके अर्धभाग को बालुका से भर दें, फिर उस बालुका पर औषध से पूर्ण मूपा को रख दें तथा मूषा का मुख बन्द कर देना चाहिए । पश्चात् शेष गर्त को रेत से भर कर अर्थात् सारी मूषा को रेत से ढक कर उस पर जंगली उपलों की आंच जला देनी चाहिए । इस को भूधर यन्त्र कहते हैं । यह वर्णन चित्र के अनुसार नहीं है । अत्रि संहिता का वर्णन चित्रानुसार है । यथा—

यन्त्रं डमरुवद्वाथ वाऽधःपातनयन्त्रवत् ।
भूगर्ते तत् समाधाय चोर्ध्वमाकीर्य वह्निना ॥ १ ॥
अधः स्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा सूतकं तत्र पातयेत् ।
एतद् भूधरयन्त्रं स्यात् सूतसंस्कारकर्मणि ॥ २ ॥

इत्यत्रिसंहिता

Page 75Permalink

अर्थात् चपटे आकार की दो हण्डिकाएं लेकर एक हण्डिका के भीतरी प्रदेश में पारद के निम्बवादिरस पिष्टकल्क का प्रलेप करके सुखा दें तथा दूसरी हण्डिका में जल भर कर पारद लिप्त हण्डिका को जल पूर्ण हण्डिका के मुख के साथ औंधी कर के मिलाकर दोनों की सन्धियों को बन्द करके डमरू के समानाकार का यन्त्र बनालें । फिर इस यन्त्र को पृथ्वी के अन्दर खोदे हुए गर्त में रखकर सूतलिप्त हण्डिका के पृष्ठ पर अग्नि जला दें । इसको भूधरयन्त्र कहते हैं ।

भाव प्रकाश में इसका वर्णन निम्न प्रकार से किया गया है। यथा—

त्रिफलाशिश्रुशिखिभिर्लवणासुरिसंयुतैः ।
नष्टपिष्टं रसं कृत्वा लेपयेदूर्ध्वभाजनम् ॥ १ ॥
ततो दीप्तैरधःपातमुपलैस्तस्य कारयेत् ।
यन्त्रे भूधरसंज्ञे तु ततः सूतोविशुद्ध्यति ॥ २ ॥

Page 76Permalink

[ .४ ]

४ तिर्यक्पातनयन्त्रम्—

क्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते ।
तन्नालं निक्षिपेदन्यघटकुक्ष्यन्तरे खलु ॥
तत्र रुद्ध्वा मृदा सम्यग्वदने घटयोरथ ।
अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत्तीव्रपावकम् ॥
इतरस्मिन् घटे तोयं प्रक्षिपेत् स्वादुशीतलम् ।
तिर्यक्पातनमेतद्धि वार्तिकैरभिधीयते ॥

इति रसरत्नसमुच्चयः ।

एक मिट्टी के घट में पारद भर कर घट की ग्रीवा के कुछ नीचे के भाग में एक छिद्र बना कर उस छिद्र में एक लम्बी तथा टेढी नली लगा देनी चाहिए। फिर उस नली के दूसरे भाग को एक दूसरे घट के मध्य भाग में छिद्र बना कर उस में प्रविष्ट कर दें। फिर पारदातिरिक्त घट में शीतल जल भर कर दोनों