Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages
Page 338Permalink

चतुर्थोऽङ्कः २५५

भविष्यति । इदानीं चन्दनदासस्य बन्धनान्मोक्षः, तव च पुत्रदारैः सह समागमः, जीवसिद्धिप्रभृतीनां क्लेशच्छेदः ।

भागुरायणः—[ आत्मगतम् ] जातः सत्यं जीवसिद्धेः क्लेशच्छेदः ।

**मलयकेतुः—**सखे भागुरायण ! 'हस्ततलगतो मे सम्प्रति चन्द्रगुप्तो भविष्यति' इति व्याहरतः कोऽयमस्याभिप्रायः ?

**भागुरायणः—**किमन्यत् ? चाणक्यादपकृष्टस्य चन्द्रगुप्तस्योद्धरणान्न किञ्चित्कार्यमवश्यं पश्यति ।

**राक्षसः—**भद्र ! हताधिकारः साम्प्रतं क्वासौ वटुः ?

**करभकः—**तर्हि ज्जेब पाडलिपुत्ते प्पडिवसदि । ( तस्मिन्नेव पाटलिपुत्रे प्रतिवसति ।)

राक्षसः—[ सावेगम् ] भद्र ! तत्रैव प्रतिवसति, न तपोवनं गतः, प्रतिज्ञां वा न पुनः समारूढवान् ?

**करभकः—**अमच्च ! तपोवणं गमिस्सदि त्ति सुणीअदि । ( अमात्य ! तपोवनं गमिष्यतीति श्रूयते ।)

राक्षसः—[ सावेगम् ] शकटदास ! नेदमुपपद्यते । पश्य—

**हिन्दी अनुवाद—करभक—**अमात्य ! चाणक्य के प्रति चन्द्रगुप्त के क्रोध का कारण और भी है ।

**राक्षस—**क्या क्या ?

**करभक—**जैसे, पहले तो इसने भागते हुए कुमार मलयकेतु और अमात्य राक्षस की उपेक्षा की ।

राक्षस—[ हर्ष के साथ ] मित्र शकटदास ! चन्द्रगुप्त मेरे हाथ में आ जाएगा । अब चन्दनदास को बंधन से छुटकारा मिल जाएगा । तुम्हारा पुत्र और स्त्री से मिलन होगा और जीवसिद्धि आदि के दुःखों का अन्त हो जाएगा ।

भागुरायण—[ मन में ] जीवसिद्धि के दुःखों का अन्त तो सचमुच हो गया ।

Page 339Permalink

२५६ | मुद्राराक्षसम्

मलयकेतु—मित्र भागुरायण ! 'अब चन्द्रगुप्त मेरे हाथ में आ जाएगा' ऐसा कहते हुए इसका क्या तात्पर्य है ?

भागुरायण—और क्या ? चाणक्य से अलग हुए चन्द्रगुप्त के उन्मूलन से किसी प्रयोजन को ( यह ) अवश्य नहीं देखता है ।

राक्षस—भद्र ! अधिकार से वंचित वह वटुक ( चाणक्य ) इस समय कहाँ है ?

करभक—उसी पाटलिपुत्र में रह रहा है ।

राक्षस—[आवेग के साथ] भद्र ! वही रह रहा है ? तपोवन नहीं गया ? या फिर प्रतिज्ञा नहीं की ?

करभक—अमात्य ! तपोवन जाएगा, ऐसा सुना जाता है ।

राक्षस—[ आवेग के साथ ] शकटदास ! यह युक्तिसंगत नहीं है । देखो—

टिप्पणी—हस्तलगत —करतलप्राप्त । हस्तस्य तलम् षष्ठीतत्० । तत्र गतं द्वितीयातत्० । अपकृष्टस्य—दूरीभूतस्य । उद्धरणात्—समुच्छेदात् । किञ्चित् कार्यम्—कामपि स्वार्थसिद्धि । न पश्यति—न उत्प्रेक्षते । हृताधिकार —हृत दूरीकृत अधिकारः नियोग यस्य स हृताधिकार बहुव्रीहि स० ।

देवस्य येन पृथिवीतलवासवस्य
स्वाग्रासनापनयजा निकृतिर्न सोढा ।
सोऽयं स्वयङ्कृतनराधिपतेर्मनस्वी
मौर्यात्कथ नु परिभूतिमिमा सहेत ? ॥ ११ ॥

अन्वय—येन पृथिवीतलवासवस्य देवस्य स्वाग्रासनापनयजा निकृति न सोढा, स अयं मनस्वी स्वयङ्कृतनराधिपते मौर्यात् इमां परिभूतिं कथं नु सहेत ? ॥११॥

व्याख्या—येन—चाणक्येन, पृथिवीतलवासवस्य—पृथिव्या तले महीपृष्ठे वासव इन्द्र इव तस्य, देवस्य—नन्दस्य, स्वाग्रासनापनयजा—स्वस्य आत्मनः यत् अग्रासनं श्रेष्ठासन तस्मात् य अपनय निष्कासन तस्मात् जाता उत्पन्ना,

Page 340Permalink

चतुर्थोऽङ्कः २५७

निकृतिः अपमानः, न सोढा—न क्षान्ता, सः अयं—प्रसिद्धः, मनस्वी—मानी ( चाणक्यः ) स्वयङ्कृतनराधिपतेः—स्वयम् आत्मना कृतः सम्पादितः यः नराधिपतिः राजा तस्मात्, मौर्यात्—वृषलात्, इमाम्—एताम्, परिभूतिं—पराभवं, कथं नु—केन प्रकारेण, सहेत—मर्षयेत् ? ॥११॥

हिन्दी अनुवाद—जिसने भूतल पर इन्द्रतुल्य महाराज ( नन्द ) के ( द्वारा किये हुए ) अपने अग्रासन से निष्कासनजन्य अपमान का सहन नहीं किया, वह मनस्वी ( चाणक्य ) स्वयं के बनाये हुए राजा मौर्य से इस तिरस्कार को कैसे सहन करेगा ? ॥११॥

टिप्पणी—देवस्य निकृतिः—अत्र कृद्योगे कर्तरि षष्ठी। मनस्वी—प्रशस्तं मनः अस्ति अस्य इति मनस् + विनि मत्वर्थे। मौर्यात्—अत्र अपादाने पञ्चमी। इस श्लोक में अर्थापत्ति अलंकार अतिशयोक्ति अलंकार से संसृष्ट है। इसमें वसन्ततिलका छन्द है। इस छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥११॥

मलयकेतुः—सखे भागुरायण ! चाणक्यस्य तपोवनगमने पुनः प्रतिज्ञारोहणे वा काऽस्य स्वार्थसिद्धिः ?

भागुरायणः—कुमार ! नात्यन्तदुर्बोधोऽयमर्थः यावद्यावत् चाणक्यहतकश्चन्द्रगुप्ताद् दूरीभवति तावत्तावदस्य स्वार्थसिद्धिः ।

शकटदासः—अमात्य ! अलमत्यन्तविकल्पितेन, एतदुपपद्यत एव । कुतः ? पश्यत्वमात्यः—

राज्ञां चूडामणीन्दुद्युतिखचितशिखे मूर्ध्नि विन्यस्तपादः
स्वैरेवोत्पाद्यमानं किमिति विषहते मौर्य आज्ञाविघातम् ? ।
कौटिल्यः कोपनोऽपि स्वयमभिचरणज्ञातदुःखः प्रतिज्ञां
दैवात् पूर्णप्रतिज्ञः पुनरपि न करोत्यायतिज्यानिभीतः ॥१२॥

अन्वयः—चूडामणीन्दुद्युतिखचितशिखे राज्ञां मूर्ध्नि विन्यस्तपादः मौर्यः स्वैरेव उत्पाद्यमानम् आज्ञाविघात किमिति विषहते ? स्वयमभिचरणज्ञातदुःखः दैवात् पूर्णप्रतिज्ञः कौटिल्यः कोपनोऽपि आयतिज्यानिभीतः ( सन् ) पुनरपि प्रतिज्ञां न करोति ॥१२॥

व्याख्या—चूडामणीन्दुद्युतिखचितशिखे—चूडामणिः शिरोरत्नं तत् इन्दुः

मु० रा०—१७

Page 341Permalink

३५८ | मुद्राराक्षसम्

चन्द्रः इव तस्य द्युतिभिः कान्तिभिः खचिता संश्लिष्टा शिखा केशगुच्छ यस्मिन् तथाविधे, राज्ञा—नृपाणां, मूर्ध्नि—मस्तके, विन्यस्तपाद—विन्यस्तो स्थापितो पादौ चरणौ येन तादृशः, मौर्य्य—वृषल, स्वैरेव—आत्मीयैरेव जनैरिति शेषः, उत्पाद्यमानम्—क्रियमाणम्, आज्ञाविघात—आदेशभङ्गं, किमिति—कथं, विषहते—मर्षयति ? स्वयमभिचरणज्ञातदुःख—स्वयम् आत्मना यत् अभिचरणम् अभिचार तस्मिन् ज्ञातम् अवगतम् दुःखं कष्टं येन तथाविध, दैवात्—भाग्यात्, पूर्णप्रतिज्ञ—पूर्णा सफला प्रतिज्ञा प्रतिश्रुतिः यस्य तथाविध, कौटिल्य—चाणक्य, कोपनोऽपि—क्रुद्धोऽपि, आयतिज्यानिभीत—आयतो उत्तरे काले या ज्यानि हानि निष्फलतेत्यर्थः तस्या भीत शङ्कितः (सन् ), पुनरपि—भूयोऽपि, प्रतिज्ञा—प्रतिश्रुति, न करोति—न विदधाति ॥१२॥

हिन्दी अनुवाद—मलयकेतु—मित्र भागुरायण ! चाणक्य के तपोवन में जाने या पुनः प्रतिज्ञा करने से इस (राक्षस) की क्या स्वार्थसिद्धि है ?

भागुरायण—कुमार ! यह तात्पर्य बहुत कठिन नहीं है। जैसे-जैसे दुष्ट चाणक्य चन्द्रगुप्त से दूर होता जाता है वैसे-वैसे इसकी स्वार्थसिद्धि होती है ।

शकटदास—अमात्य ! बहुत संदेह करना व्यर्थ है। यह ठीक ही है। क्योकि अमात्य देखें —

चन्द्रमा के समान चूडामणि की कान्तियों से खचित केशगुच्छ वाले राजाओं के मस्तकों पर चरणों को रखने वाला चन्द्रगुप्त अपने ही जनों से किये जाने वाले आज्ञा-भंग को कैसे सह सकता है ? अभिचार कर्म मे होने वाले दुःख को स्वयं समझने वाला तथा भाग्य से पूर्ण प्रतिज्ञा वाला चाणक्य क्रुद्ध होने पर भी भविष्यत्काल में होने वाली असफलता से सशंकित होने के कारण पुनः प्रतिज्ञा नहीं कर रहा है ॥१२॥

टिप्पणी—यावत् यावत्—वीप्सायां द्विरुक्तिः। विषहते—अत्र वर्तमानसामीप्ये लट् अतीते। 'परिनिविभ्यः'—इति षत्वम्। अभिचरण—अभिचार। तन्त्रोक्त मारण, मोहन, उच्चाटन आदि अनुष्ठान। 'हिंसाकर्माभिचारः स्यात्' इत्यमरः। दैवात्—अत्र हेतौ पञ्चमी। आयतिज्यानिभीत—आ + √ यम् + क्तिन् अधिकरणे = आयतिः = उत्तरकालः। √ ज्या + नि भावे औणादिकः = ज्यानिः। आयतौ ज्यानिः सुप्सुपा स०। तस्याः भीतः पञ्चमीतत्०। इस श्लोक

Page 342Permalink

चतुर्थोऽङ्कः (२५६)

में उत्प्रेक्षा अलंकार है। और स्रग्धरा छन्द है। स्रग्धरा का लक्षण १, १ में देखिए ।।१२।।

राक्षसः—शकटदास ! एवमेतत् । तद् गच्छ, विश्रामय करभकम् ।

शकटदासः—यदाज्ञापयत्यमात्य, इति । [करभकेण सह निष्क्रान्तः ।]

राक्षसः—अहमपि कुमारं द्रष्टुमिच्छामि ।

मलयकेतुः—अहमेवार्यं द्रष्टुमागतः ।

राक्षसः—[नाट्येनावलोक्य] अये ! कुमार एवागतः । [आसनादुत्थाय] इदमासनमुपवेष्टुमर्हति कुमारः ।

मलयकेतुः—अहमुपविशामि । उपविशत्वार्यः [इत्युभौ यथासनमुपविष्टौ] आर्य ! अपि सह्या शिरोवेदना ?

राक्षसः—कुमारस्याधिराजशब्देनातिरस्कृते कुमारशब्दे कुतः शिरोवेदनायाः सह्यता ?

मलयकेतुः—स्वयमुरीकृतमेतदार्येण, न दुष्प्रापं भविष्यति । तत् कियन्तं कालमस्माभिरेवं सम्भृतबलैरपि शत्रुव्यसनमवेक्षमाणैरुदासितव्यम् ।

राक्षसः—कुमार ! कुतोऽद्यापि कालहरणस्यावकाशः ? प्रतिष्ठस्व रिपुजयाय ।

मलयकेतुः—अमात्य ! अपि किञ्चिच्छत्रुव्यसनमुपलब्धम् ।

राक्षसः—बाढमुपलब्धम् ।

मलयकेतुः—कीदृशम् ?

राक्षसः—सचिवव्यसनं, किमन्यत् ? अपकृष्टश्चाणक्याच्चन्द्रगुप्तः ।

मलयकेतुः—अमात्य ! सचिवव्यसनमेव ?

राक्षसः—कुमार ! अन्येषां भूपतीनां कदाचिदमात्यव्यसनमव्यसनमपि स्यात्, न पुनश्चन्द्रगुप्तस्य ।

हिन्दी अनुवाद—राक्षस—शकटदास ! यह ऐसा ही है। इसलिए जाओ, करभक को विश्राम कराओ।

Page 343Permalink

२६० मुद्राराक्षसम्

शकटदास—अमात्य की जो आज्ञा । [ करभक के साथ बाहर चला जाता है । ]

राक्षस—मैं भी कुमार को देखना चाहता हूँ ।

मलयकेतु—मैं ही आर्य को देखने के लिए आ गया हूँ ।

राक्षस—[ अभिनय के साथ देखकर ] अरे ! कुमार ही आ गए । [ आसन से उठकर ] कुमार इस आसन पर बैठने के योग्य हैं ।

मलयकेतु—मैं बैठता हूँ । आर्य बैठें । [ यथायोग्य आसन पर दोनों बैठ जाते हैं । ] आर्य ! तो क्या सिर की वेदना सहन करने योग्य हुई ?

राक्षस—कुमार के महाराज शब्द से कुमार शब्द के तिरस्कृत न होने पर ( अर्थात् जब तक आप कुमार शब्द को हटाकर महाराज शब्द की पदवी नहीं धारण कर लेते तब तक ) सिर की वेदना सहन करने योग्य कहाँ से हो सकती है ?

मलयकेतु—आर्य ने यह स्वयं स्वीकार किया है, दुर्लभ नहीं होगा । इस-लिए किस समय तक सेना इकट्ठी करके भी हमलोग इस प्रकार शत्रु के विपत्ति-काल की प्रतीक्षा करते हुए उदासीन रहेंगे ?

राक्षस—कुमार ! अब काल-क्षेप को अवकाश कहाँ ? शत्रु-विजय के लिए प्रस्थान करो ।

मलयकेतु—अमात्य ! क्या शत्रु का संकट कुछ मालूम हुआ है ?

राक्षस—हाँ, मालूम हुआ है ।

मलयकेतु—कैसा ?

राक्षस—मन्त्री का संकट, और क्या ? चाणक्य से चन्द्रगुप्त अलग कर दिया गया ।

मलयकेतु—मन्त्री का संकट ही ?

राक्षस—कुमार ! दूसरे राजाओ के लिए कदाचित् मन्त्री का संकट संकट न भी हो, किन्तु चन्द्रगुप्त के लिए ( ऐसी बात ) नहीं है ।

टिप्पणी—सह्या—सोढुम् शक्या इति √सह् + यत् कर्मणि स्त्रियाम् ।

Page 344Permalink

चतुर्थोऽङ्कः १२१

कुमारस्य ..... अधिराजशब्देन—अधिराज इत्याख्यया, कुमारशब्दे —कुमार इत्याख्यायाम्, अतिरस्कृते अन्तर्द्धानमसते यावत् कुमारसंज्ञां निरस्य अधिराजसंज्ञां नारोपयसि तावत् इत्यर्थः । अधिको राजा अधिराजः प्रादिसमासः, 'राजाऽहः सखिभ्यष्टच्' इत्यनेन टच्प्रत्ययः । सम्भृतबलैः —एकत्रितसैन्यैः । शत्रुव्यसनम्—शत्रोः व्यसनम् विपद् । उदासितव्यम्—तूष्णीं वर्तितव्यम् ।

मलयकेतुः—आर्य ! ननु विशेषतश्चन्द्रगुप्तप्रकृतीते ।

राक्षसः—किं कारणं यदस्यामात्यापराधप्रभवं व्यसनम् ?

मलयकेतुः—चन्द्रगुप्तप्रकृतीनां हि चाणक्यदोषा एव विरागहेतवः। तस्मिन्निराकृते प्रथममपि चन्द्रगुप्तानुरक्ताः प्रकृतयः इदानीं पुनः सुतरामेव तत्रानुरागं दर्शयिष्यन्ति ।

राक्षसः—कुमार ! नैतदेवं, इह द्विविधाः प्रकृतयः — चन्द्रगुप्तसहोत्थायिन्यो नन्दकुलानुरक्ताश्च । तत्र चन्द्रगुप्तसहोत्थायिनीनां प्रकृतीनां चाणक्यदोषा एव विरागहेतवः, न नन्दकुलानुरक्तानाम् । तास्तु खलु नन्दकुलमनेन पितृकुलभूतं कृत्स्नं कृतघ्नेन घातितमित्यपराधप्राधान्येन विप्रकृताः सत्यः स्वाश्रयमलभमानाश्चन्द्रगुप्तमेवानुवर्त्तन्ते । तास्त्वं पुनः प्रतिपक्षोद्धरणे सम्भावितशक्तिमभियोगात्प्रख्यातमपदानं परित्यज्य त्वामेवाश्रयिष्यन्ते इति । अत्र कुमारस्य भयमेव निदर्शनम् ।

व्याख्या—चन्द्रगुप्तप्रकृतीनां—मौर्यप्रजानां, चाणक्यदोषा एव-कौटिल्यहत्यादय एव, विरागहेतवः—अपरागकारणानि भवन्ति शेषः । तस्मिन्-कौटिल्ये, निराकृते—दूरीकृते सति, प्रथममपि—पूर्वमपि, चन्द्रगुप्तानुरक्ताः—शत्रुगुणे मौर्ये अनुरक्ताः अनुरागिण्यः, प्रकृतयः—प्रजाः, इदानीम्—अधुना, पुनः-भूयः, सुतरामेव-सर्वथैव, तत्र-चन्द्रगुप्ते, अनुरागं—स्नेहं, दर्शयिष्यन्ति-

Page 345Permalink

१६२ मुद्राराक्षसम्

मन्दकुल—नन्दवंश, घातितम्—नाशितम्, इति हेतो, अपरागामर्षाम्यां—विरागक्रोधाभ्यां, विप्रकृता —विरक्तीकृता, मय, स्वाश्रयम्—स्वाधारम्, अलभमाना —अप्राप्नुवाना, चन्द्रगुप्तमेव—मौर्यमेव, अनुवर्तन्ते—अनुसरन्ति, पुन —पक्षान्तरे, प्रतिपक्षोद्धरणे—प्रतिपक्षाणा शत्रूणा उद्धरणे उन्मूलन, सम्भावितशक्तिम्—निश्चितसामर्थ्यम्, त्वादृश—भवत्सद्दश, अभियातारम्—शत्रुपराभवकारिणम्, आसाद्य—प्राप्य, क्षिप्रम्—शीघ्रम्, एनम्—चन्द्रगुप्तम्, परित्यज्य—विहाय, त्वामेव—भवन्तमेव, आश्रयिष्यन्ते—अवलम्बिष्यन्ते । अत्र—अस्मिन् विषये, कुमारस्य—भवत, वयमेव, निदर्शनम्—दृष्टान्त ।

हिन्दी अनुवाद—मलयकेतु—आर्य ! विशेष रूप से चन्द्रगुप्त के लिए (ही ऐसी बात है) ।

राक्षस—क्या कारण है कि इसके लिए मन्त्री का सकट सङ्कट नहीं है ।

मलयकेतु—चाणक्य के दोष ही चन्द्रगुप्त की प्रजाओ की विरक्ति के कारण हैं। उसके अलग हो जाने पर पहले भी चन्द्रगुप्त में अनुरक्त प्रजाएँ इस समय फिर सब तरह से उसमे अनुराग प्रकट करेंगी ।

राक्षस—कुमार ! यह ऐसा नहीं है । यहाँ दो प्रकार की प्रजाएँ हैं—चन्द्रगुप्त के साथ उठने-बैठने वाली और नन्दवंश में अनुरक्त । उनमें से चन्द्रगुप्त के साथ उठने-बैठने वाली प्रजाओ की ही विरक्ति के कारण चाणक्य के दोष हैं न कि नन्दवंश में अनुरक्त प्रजाओ की । वे तो इस कृतघ्न ने पितृवंश के समान सम्पूर्ण नन्दवंश को नष्ट कर दिया—इस कारण वितृष्णा तथा क्रोध से विक्षुब्ध होती हुई उपयुक्त अवलम्ब को न पाकर चन्द्रगुप्त का ही अनुसरण कर रही हैं । फिर शत्रुओं के उन्मूलन मे अनुमेय शक्ति वाले आप जैसे आक्रमणकारी को प्राप्त करके शीघ्र ही इस (चन्द्रगुप्त) को त्यागकर आपका ही आश्रय ग्रहण करेंगी । इस विषय मे कुमार के लिए हम ही उदाहरण हैं ।

टिप्पणी—पितृकुलभूतम्—पितु कुलम् । तेन भूत गभम् मुप्मुपा स० । 'युक्ते क्ष्मादादृते भूत प्राण्यतीते समे त्रिपु' इत्यमर । घातितम्—√हन् + णिच् + क्त कर्मणि । अपरागामर्षाम्याम्—अप् √रञ्ज् + घञ् भावे = अपराग । √मृष् + घञ् भावे = मर्ष । न मर्ष अमर्ष । अपरागाश्च अमर्षश्च द्वन्द्व स०, ताभ्याम् । विप्रकृता = उपद्रवयुक्त । वि-प्र √कृ + क्त कर्मणि ।

Page 346Permalink

चतुर्थोऽङ्कः २६३

स्वाश्रयम्—आ√श्रि+अच् कर्मणि = आश्रयः। सुशोभनः आश्रयः स्वाश्रयः, तम्। वयमेव—अत्र 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्यनेन एकत्वे बहुवचनम्। निदर्शनम्—निदर्श्यते अनेन इति नि√दृश्+णिच्+ल्युट् करणे = निदर्शनम् = दृष्टान्तः।

मलयकेतुः—अमात्य ! किमेतदेवैकं सचिवव्यसनमभियोगकारणं चन्द्रगुप्तस्य ? आहोस्विदन्यदप्यस्ति ?

राक्षसः—कुमार ! किमन्यैः बहुभिरपि ? एतद्धि तत्र प्रधानतमम्।

मलयकेतुः—अमात्य ! कथं प्रधानतमं नाम ? किमिदानीं चन्द्रगुप्तः स्वराज्यकार्यधुरामन्यत्र मन्त्रिणि आत्मनि वा समासज्य स्वयं प्रतिविधातुमसमर्थः स्यात् ?

राक्षसः—बाढम्, असमर्थ एव।

मलयकेतुः—किं कारणम् ?

राक्षसः—स्वायत्तसिद्धिषु उभयायत्तसिद्धिषु वा भूमिपालेषु कदाचिदेतत् सम्भवति, न तु चन्द्रगुप्ते। चन्द्रगुप्तस्तु दुरात्मा नित्यं सचिवायत्तसिद्धावेवावस्थितश्चक्षुर्विकल इवाप्रत्यक्षसर्वलोकव्यवहारः कथमिव स्वयं प्रतिविधातुं समर्थः स्यात् ? कुतः—

अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च
विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः।
सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य
तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥ १३ ॥

अन्वयः—श्रीः अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च पादौ विष्टभ्य उपतिष्ठते। स्त्रीस्वभावात् भरस्य असहा सा तयोः द्वयोः एकतरं जहाति ॥ १३ ॥

व्याख्या—श्रीः—राजलक्ष्मीः अत्युच्छ्रिते—अत्युन्नते, मन्त्रिणि—अमात्ये, पार्थिवे च—नृपे च, पादौ—चरणौ, विष्टभ्य—व्यवस्थाप्य, उपतिष्ठते—सङ्गता भवतीत्यर्थः। स्त्रीस्वभावात्—नारीजनसुलभत्वात्, भरस्य—स्वदेहभरस्य,

Page 347Permalink
२६४मुद्राराक्षसम्

असह्या—अक्षमा ( सती ), सा—राजलक्ष्मी, तयो द्वयो —मन्त्रिपाथिवयोः, एकतरम्—अन्यतरम्, जहाति—त्यजति ॥ १३ ॥

**हिन्दी अनुवाद—मलयकेतु—**अमात्य ! क्या यही एक मन्त्री का रुष्ट चन्द्रगुप्त पर आक्रमण करने का कारण है अथवा दूसरा भी है ?

**राक्षस—**कुमार ! दूसरे बहुत से कारणों से क्या ( लाभ ) ? उनमें यह सब से प्रधान ( कारण ) है ।

**मलयकेतु—**अमात्य ! सब से प्रधान कैसे हैं। क्या इस समय चन्द्रगुप्त अपने राजकाज का भार दूसरे मन्त्री पर या अपने पर डालकर स्वयं प्रतीकार करने में असमर्थ होगा ?

**राक्षस—**हाँ, असमर्थ ही।

**मलयकेतु—**क्या कारण है ?

**राक्षस—**अपने अधीन सिद्धि ( राज्य-कार्य सम्पादन ) वाले और दोनों ( अपने तथा मन्त्री ) के अधीन सिद्धि वाले राजाओं में कदाचित् वह सम्भव है, ( किन्तु ) चन्द्रगुप्त में नहीं है। मन्दबुद्धि चन्द्रगुप्त नित्य मन्त्री के अधीन सिद्धि में ही अवस्थित तथा अंधे के समान सम्पूर्ण लोकव्यवहार से अनभिज्ञ होता हुआ कैसे स्वयं प्रतीकार करने में समर्थ होगा ? क्योंकि—

लक्ष्मी अत्यन्त उन्नत मन्त्री और राजा पर ( अपने ) दोनों पैरों को स्थापित करके ( उन दोनों के समीप ) रहती है। किन्तु स्त्री-स्वभाव के कारण भार को न सहने वाली वह उन दोनों में से ( किसी ) एक को छोड़ देती है ( अर्थात् जैसे कोई नर्तकी समान ऊँचाई वाले दो बाँसों पर अपने पैरों को स्थिर करके नृत्य करती रहती है किन्तु उन दोनों में विषमता आ जाने पर वह सन्तुलन खोकर नीचे गिर पड़ती है उसी तरह लक्ष्मी भी समान शक्ति वाले मन्त्री और राजा का आश्रय लेकर स्थिर रहती है किन्तु उन दोनों के अन्दर भिन्नता आ जाने पर वह टिक नहीं पाती है ।) ॥ १३ ॥

**टिप्पणी—स्वकार्यधुराम्—**स्वस्य कार्यम्। तस्य धू 'ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे' इति सूत्रेण समासान्तअप्रत्ययः । **स्वायत्तसिद्धिषु—**स्वेषु आत्मसु आयत्ता अधीना सिद्धिर्येषा ते तथोक्ता, तेषु। **दुरात्मा—**मन्दबुद्धिः । दुष्टः

Page 348Permalink

चतुर्थोऽङ्कः २६५

मन्दः आत्मा बुद्धिः यस्य सः । चक्षुर्विकलः—विगता कला अस्य इति विकलः। चक्षुभ्यां विकलः। अप्रत्यक्षसर्वलोकव्यवहारः—अप्रत्यक्षः अगोचरः सर्वलोकानां व्यवहारो यस्य सः । अत्युच्छ्रिते—अत्यंत उच्च। यह 'मन्त्रिणि' और 'पार्थिवे' दोनों का विशेषण है। अति-उद् √श्रि + क्त कर्तरि। विष्टभ्य—रखकर। वि √स्तम्भ् + क्त्वा—ल्यप्, 'स्तम्भेः' इति षत्वम्। जहाति—√हा (त्यागे) + लट्—ति। इस श्लोक में समासोक्ति अलंकार है, प्रसाद गुण है, वैदर्भी रीति है और उपजाति छन्द है। इसका लक्षण २, २ में देखिए ॥१३॥

अपि च—

नृपोऽपकृष्टः सचिवात्तदर्पणः
स्तनन्धयोऽत्यन्तशिशुः स्तनादिव ।
अदृष्टलोकव्यवहारमन्दधी-
र्मुहूर्तमप्युत्सहते न वर्तितुम् ॥१४॥

अन्वयः—सचिवात् अपकृष्टः तदर्पणः अदृष्टलोकव्यवहारमन्दधीः नृपः स्तनात् ( अपकृष्टः ) अत्यन्तशिशुः स्तनन्धय इव मुहूर्तमपि वर्तितु न उत्सहते ॥ १४ ॥

व्याख्या—सचिवात्—अमात्यात्, अपकृष्टः—पृथग्भूतः, तदर्पणः—तस्मिन् सचिवे एव अर्पणं राज्यभारसमर्पणं यस्य स तथाभूतः, अदृष्टलोकव्यवहारमन्दधीः—अदृष्टः अविदितः लोकस्य संसारस्य व्यवहारः आचारः यस्य तादृशः तेन च हेतुना मन्दधीः मूढमतिः, नृपः—राजा, स्तनात्—मातृस्तनात्, (अपकृष्टः) अत्यन्तशिशुः—अतिबालः, स्तनन्धय इव—स्तनपायी इव, मुहूर्तमपि—क्षणमपि, वर्तितुं—स्थातुं, न उत्सहते—न क्षमते ॥ १४ ॥

हिन्दी अनुवाद—और भी—मंत्री से अलग हुआ, उस (मंत्री) को ही (राज्य-भार) सौंपने वाला और लोकव्यवहार से अनभिज्ञ होने के कारण मंद बुद्धि वाला राजा स्तन से अलग हुए निरे दुधमुंहे बच्चे के समान एक क्षण भी रहने के लिए उत्साहित नही होता है ॥ १४ ॥

टिप्पणी—तदर्पणः—√ऋ + णिच् + ल्युट्—अन भावे = अर्पणम् । तस्मिन्नेव अर्पणं यस्य सः। ऐसा राजा जिसने मंत्री को ही राज्य का भार

Page 349Permalink

२६६ मुद्राराक्षसम्

समर्पित कर दिया है मन्त्री पर ही निर्भर रहने वाला। स्तनन्धयः—स्तनं धयति पिबति इति स्तन-√धे+खश् कर्तरि, खित्त्वात् मुमागमः। इस श्लोक मे उपमा अलङ्कार है और वंशस्थविल नामक छन्द है। इस छन्द का लक्षण यह है—'जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ' ॥ १४ ॥

मलयकेतु—[आत्मगतम्] दिष्ट्या न सचिवायत्ततन्त्रोऽस्मि। [प्रकाशम्] अमात्य! यद्यप्येवं तथापि खलु बहुष्वभियोगकारणेषु सत्सु सचित्रव्यसनमभियुञ्जानस्य शत्रुमभियोक्तु नैकान्तिकी सिद्धिर्भवति।

राक्षस—ऐकान्तिकीमेव सिद्धिर्मावगन्तुमर्हति कुमार। कुतः—

त्वय्युत्कृष्टबलेऽभियोक्तरि नृपे नन्दानुरक्ते पुरे
चाणक्ये चलिताधिकारविमुखे मौर्ये नवे राजनि।
स्वाधीने मयि'—[इत्यर्धोक्ते लज्जा नाटयन्]
'—मार्गमात्रकथनव्यापारयोगोद्यमे
त्वदाज्ञाच्छान्तरितानि सम्प्रति विभो! तिष्ठन्ति साध्यानि न ॥१५॥

अन्वय—विभो! सम्प्रति उत्कृष्टबले नृपे त्वयि अभियोक्तरि पुरे नन्दानुरक्ते चाणक्ये चलिताधिकारविमुखे राजनि मौर्ये नवे मयि स्वाधीने मार्गमात्रकथनव्यापारयोगोद्यमे न साध्यानि त्वदाज्ञाच्छान्तरितानि तिष्ठन्ति ॥ १५ ॥

व्याख्या—विभो!—प्रभो!, सम्प्रति—अधुना, उत्कृष्टबले—उत्कृष्टानि उत्तमानि बलानि सैन्यानि यस्य तादृशे, नृपे—राजनि, त्वयि—मलयकेतौ, अभियोक्तरि—योद्धुमुद्यते सति, पुरे—कुसुमपुरे नन्दानुरक्ते—नन्दभक्ते सति, चाणक्ये—कौटिल्ये, चलिताधिकारविमुखे—चलितः भ्रष्टः अधिकारः नियोगः मन्त्रिपदमिति यावत् यस्य तादृशे अतएव विमुखे प्रतीकारपराङ्मुखे सति, राजनि—नृपे, मौर्ये—वृषले, नवे—नूतने सति, मयि—राक्षसे, स्वाधीने—स्वतन्त्रे सति, मार्गमात्रकथनव्यापारयोगोद्यमे—मार्गमात्रस्य युद्धपथस्य एव कथन उपदेशे यो व्यापारयोग प्रयत्नघटना स एव उद्यमः व्यवसायो यस्य तादृशे, न—अस्माकं, साध्यानि—कार्याणि, त्वदाज्ञाच्छान्तरितानि—तव या आज्ञा इच्छा तया अन्तरितानि व्यवहितानि, तिष्ठन्ति—वर्तन्ते ॥ १५ ॥

हिन्दी अनुवाद—मलयकेतु—[मन में] भाग्य से मैं मन्त्री के अधीन

Page 350Permalink

चतुर्थोऽङ्कः २६५

राष्ट्र वाला नहीं हूँ । [ प्रकट ] यद्यपि ऐसा है तो भी आक्रमण के अनेक कारणों के रहते मंत्री के संकट का पता लगाकर शत्रु पर चढ़ाई करने वाले ( राजा ) को निश्चित सिद्धि नहीं मिलती है ।

राक्षस—कुमार निश्चित सिद्धि ही समझे । क्योंकि—

हे प्रभो ! इस समय उत्तम सेनाओं से युक्त राजा आपके आक्रमणकारी होने पर, कुसुमपुर के नन्द के प्रति अनुरक्त होने पर, चाणक्य के मंत्रिपद से च्युत होने के कारण विरक्त होने पर, चन्द्रगुप्त के नये राजा होने पर, मेरे स्वाधीन होने पर—' [ ऐसा आधा कहने पर लज्जा का अभिनय करता हुआ ] और केवल मार्ग-निर्देश के प्रयत्न के व्यवसायी होने पर हमारे कार्य आपकी इच्छा से व्यवहित हैं ( अर्थात् केवल आपकी आज्ञा की प्रतीक्षा कर रहे हैं ।) ॥ १५ ॥

टिप्पणी—सचिवायत्ततन्त्रः—सचिवे आयत्तम् मुप्सुपा स० । तादृश तन्त्रम् अस्य बहुव्रीहि स० । अभियुञ्जानस्य—अनुसन्धानस्य अन्विष्येत्यर्थः । अभियोक्तुः—अभिषेणायतः इत्यर्थः । ऐकान्तिकी—एकः अन्तः स्वरूपम् एकान्तः । तत्र भवा इति एकान्त + ठञ् अध्यात्मादित्वात् । स्वाधीने—अधिगतः इनः प्रभुः अनेन इति अधीनः । स्वस्य अधीनः स्वाधीनः । व्यापारयोगः—वि-आ-√पृ + घञ् भावे = व्यापारः । तस्य योगः । अन्तरितानि—अन्तरं सञ्जातमेषाम् इति अन्तर + इतच् = अन्तरितानि । साध्यानि—√सिध् + णिच् + यत् कर्मणि वा √साध् + ण्यत् कर्मणि । इस पद्य मे समुच्चय अलंकार है, प्रसाद गुण है, पाञ्चाली रीति है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥ १५ ॥

मलयकेतुः—अमात्य ! यद्येवमभियोगकालममात्यः पश्यति, तत्किमास्यते ? पश्य—

उत्तुङ्गास्तुङ्गकूलं स्रुतमदसलिलाः प्रस्यन्दिसलिलं
श्यामाः श्यामोपकण्ठद्रुममलिमुखराः कल्लोलमुखरम् ।
स्रोतः खातावसीदत्तटमुरुदशनैरुत्सा दिततटाः
शोणं सिन्दूरशोणा मम गजपतयः पास्यन्ति शतशः ॥ १६ ॥

अन्वयः—मम उत्तुङ्गाः स्रुतमदसलिलाः अलिमुखराः उरुदशनैरुत्सा दित-

Page 351Permalink

२६८ मुद्राराक्षसम्

तटाः श्यामाः सिन्दूरशोणा शतशः गजपतय तुङ्गकूल प्रस्यन्दिसलिलं कल्लोल-
मुखर स्रोत खातावसीदत्तट श्यामोपकण्ठद्रुम शोणं पास्यन्ति ॥ १६ ॥

व्याख्या—मम—मे, उत्तुङ्गा—अत्युनताः, स्रुतमदसलिलाः—स्रुत क्षरित मदसलिल दानवारि येषां तादृशाः, अलिमुखराः—अलिभिः भ्रमरै मुखराः शब्दायमानाः, उरुदशने—उरुभि बृहद्भि दशनैः दन्तैः, उत्सादिततटा उत्सादित विनाशित तट कूलं ये ते, श्यामा—कृष्णवर्णाः, सिन्दूरशोणाः—सिन्दूरे शोणा रक्तवर्णा, शतश—शतेन शतेन, गजपतयः—गजेन्द्राः, तुङ्गकूल—तुङ्गम् उन्नतम् कूलम् तटम् यस्य तादृश, प्रस्यन्दिसलिलम्—प्रस्यन्दि प्रवहत् सलिल जलं यस्य तथाविध, कल्लोलमुखर—कल्लोलै वीचिभि मुखर गर्जन्त, स्रोत खातावसीदत्तट—स्रोतसा प्रवाहेण खातं विशीर्णम् अतएव अवसीदत् पतत् तटं तीरं यम्य तथाविध, श्यामोपकण्ठद्रुम—श्यामा नीला उपकण्ठे प्रान्ते स्थिता द्रुमा वृक्षा यस्य तादृश, शोणम्—एतदाख्यनदविशेषम्, पास्यन्ति—पानेन शोषयिष्यन्ति ॥ १६ ॥

हिन्दी अनुवाद—मलयकेतु—अमात्य ! यदि आप ऐसा आक्रमण का समय देख रहे हैं तो क्यों बैठा जाय ? देखिए—

मेरे अत्यन्त ऊँचे, टपकते हुए मदजल वाले, भ्रमरों से शब्दायमान, विशाल दाँतों से तटों को उखाड़ने वाले, कृष्णवर्ण और सिन्दूर से लाल सैकड़ों गजराज ऊँचे कगार वाले, बहते हुए जल वाले, तरंगों से शब्दायमान, प्रवाह से टूटकर गिरते हुए तट वाले और किनारे पर स्थित काले वृक्ष वाले शोण नामक नद को पियेंगे ॥ १६ ॥

टिप्पणी—आस्यते—इसका 'अस्माभि' लुप्त है। उत्तुङ्गा—उच्छ्रिता तुङ्गेभ्य प्रादितत्०। यह 'गजपतय' का विशेषण है। श्यामोपकण्ठद्रुमम्—उपगत कण्ठम् उपकण्ठ । तत्र द्रुमा सुप्त्सुपा स० । श्यामा उपकण्ठद्रुमा कर्मधारय स० । श्लोक में श्लेषानुप्राणित उपमा अलंकार और यथासंख्य अलंकार हैं, ओज गुण है, गौडी रीति है और सुवदना छन्द है । सुवदना का लक्षण यह है—'ज्ञेया सप्ताश्वषड्भिर्मरभनययुता म्लौगः सुवदना' ॥ १६ ॥

अपि च—

Page 352Permalink

२६६ चतुर्थोऽङ्कः

गम्भीरगर्जितरवाः स्वमदाम्बुमिश्र-
मासारवर्षमिव शीकरमुद्गिरन्त्यः ।
विन्ध्यं विकीर्णसलिला इव मेघमाला
रोत्स्यन्ति वारणघटा नगरं मदीयाः ॥१७॥

[ इति भागुरायणेन सह निष्क्रान्तो मलयकेतुः ]

अन्वयः—गम्भीरगर्जितरवाः स्वमदाम्बुमिश्रं शीकरम् आसारवर्षमिव उद्गिरन्त्यः मदीया वारणघटाः विकीर्णसलिला मेघमाला विन्ध्यमिव नगरं रोत्स्यन्ति ॥१७॥

व्याख्या — गम्भीरगर्जितरवाः—गम्भीरं च सान्द्रं च तत् गर्जितं च गर्जनं च तदेव रवः ध्वनिः यासां ताः, स्वमदाम्बुमिश्रं—स्वैः स्वकीयैः मदाम्बुभिः दानजलैः मिश्रं मिश्रितं, शीकरम्—अम्बुकणम्, आसारवर्षमिव—धारासम्पात-वर्षामिव, उद्गिरन्त्यः—उद्वमन्त्यः, मदीयाः—मम इमाः, वारणघटाः—गजपङ्क्तयः, विकीर्णसलिलाः—विकीर्णं विक्षिप्तं सलिलं जलं याभिः तादृश्यः, मेघमालाः—कादम्बिन्यः, विन्ध्यमिव—तदाख्यपर्वतमिव, नगरं—पुष्पपुरं, रोत्स्यन्ति—आवरिष्यन्ति ॥१७॥

हिन्दी अनुवाद—और भी—गंभीर गर्जन करने वाली, और अपने मदजल से मिश्रित जलकणों को मूसलाधार वर्षा की तरह वमन करती हुई मेरी गज-पंक्तियां पाटलिपुत्र को उसी तरह घेर लेगी जैसे जल बरसाती हुई मेघमालाये विन्ध्यपर्वत को ( घेर लेती है ) ॥१७॥

[ भागुरायण के साथ मलयकेतु बाहर चला जाता है । ]

टिप्पणी—अपि च—यह पूर्व श्लोक की 'पास्यन्ति' क्रिया और इस श्लोक की 'रोत्स्यन्ति' क्रिया को जोड़ती है । उद्गिरन्त्यः—उद् √गॄ + लट् + शतृ स्त्रियाम् । विकीर्ण—वि √कॄ + क्त । रोत्स्यन्ति—√रुध् + लृट्—स्यन्ति । इस श्लोक में पूर्णोपमा अलंकार है, ओज गुण है, पाञ्चाली रीति है और वसन्त-तिलका छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥१७॥

राक्षसः—कः कोऽत्र भोः ?

पुरुषः—[ प्रविश्य ] आणवेदु अमच्चो । ( आज्ञापयत्वमात्यः । )

Page 353Permalink

२७० | मुद्राराक्षसम्

राक्षस — प्रियवदक ! ज्ञायतां सावत्सरिकाणां द्वारि कस्तिष्ठति ।

प्रियवदक — जं अमच्चो आणवेदि । [ इति निष्क्रम्य क्षपणकं दृष्ट्वा पुन प्रविश्य च ] अमच्च ! एसो क्खु सवत्सरिओ क्खवणओ । ( यदमात्य आज्ञापयति । अमात्य ! एष खलु सावत्सरिकः क्षपणकः ) ।

राक्षस — [ स्वगतमनिमित्तं सूचयित्वा ] कथं प्रथममेव क्षपणकदर्शनम् ?

प्रियवदक — जीवसिद्धी । ( जीवसिद्धिः ) ।

राक्षस — [ प्रकाशम् ] अवीभत्सदर्शनं कृत्वा प्रवेशय ।

प्रियवदक — जं अमच्चो आणवेदि । ( यदमात्य आज्ञापयति । )

[ इति निष्क्रान्तः । ]

[ ततः प्रविशति क्षपणकः । ]

क्षपणक —

सामणमलिहन्ताणं प्पडिवज्जह मोहवाहिबेज्जाणं ।
जे पढममेत्तकडुअं पच्छा पत्थं उवदिसन्ति ॥१८॥
(शासनमर्हतां प्रतिपद्यध्वं मोहव्याधिवैद्यानाम् ।
ये प्रथममात्रकटुकं पश्चात् पथ्यमुपदिशन्ति ॥१८॥)

अन्वय — मोहव्याधिवैद्यानाम् अर्हतां शासनं प्रतिपद्यध्वम् ये प्रथममात्रकटुकं पश्चात् पथ्यम् उपदिशन्ति ॥१८॥

व्याख्या — मोहव्याधिवैद्यानाम्—मोहः अज्ञानम् एव व्याधिः रोगः तस्य ये वैद्याः, चिकित्सकाः तेषाम्, अर्हतां—जैनसन्यासिनाम्, शासनम्—उपदेशं, प्रतिपद्यध्वम्—प्रतिपालयत, ये—अर्हन्तः, प्रथममात्रकटुक—प्रथममात्रं प्रागेव कटुकं तिक्तं विरसमित्यर्थः, पश्चात्—परिणामे, पथ्यम्—हितम्, उपदिशन्ति—शिक्षयन्ति ॥१८॥

हिन्दी अनुवाद — राक्षस — यहाँ कोई है जी !

प्रियं० — [ प्रवेश करके ] अमात्य आज्ञा करें ।

राक्षस — प्रियवदक ! पता करो कि ज्योतिषियों में से दरवाजे पर कौन है ।

Page 354Permalink

चतुर्थोऽङ्कः ३७१

प्रियंवदक—अमात्य की जो आज्ञा । [ बाहर जाकर क्षपणक को देखकर पुनः प्रवेश करके ] अमात्य ! ये ज्योतिषी क्षपणक हैं ।

राक्षस—[ मन में अशकुन को सूचित करके ] कैसे पहले ही क्षपणक का दर्शन हुआ ?

प्रियंवदक—जीवसिद्धि ।

राक्षस—[ प्रकट ] निन्दित वेष से रहित करके भीतर ले आओ ।

प्रियंवदक—अमात्य की जो आज्ञा ।

[ बाहर चला जाता है । ]

[ तब क्षपणक प्रवेश करता है । ]

क्षपणक—

मोह रूपी रोग के चिकित्सक जैन संन्यासियों के उपदेश को ग्रहण करो, जो मात्र पहले कटु और पश्चात् हितकारी उपदेश करते हैं ॥ १८ ॥

टिप्पणी—सांवत्सरिकाणाम्—दैवज्ञानाम् । (टिप्पणी २, १५ के बाद के गद्य में देखिए ।) क्षपणकः—बौद्ध संन्यासी या जैन संन्यासी । अनिमित्तम्—न निमित्तम् विरोधार्थे नञ्तत् ० । अर्हताम्—जैन या बौद्ध संन्यासियो का । अर्ह् + शतृ कर्तरि = अर्हन्तः, तेषाम् । प्रथममात्रकटुकम्—प्रथमम् एव इति प्रथममात्रम्, प्रथममात्रं कटुकम् इति प्रथममात्रकटुकम् । इस पद्य में अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार रूपक अलंकार से संकीर्ण है । इसमें आर्या छंद है । आर्या छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥१८॥

[ उपसृत्य ] धम्मलाहो साबका ! भोदु । ( धर्मलाभ उपासक ! भवतु । )

राक्षसः—भेदन्त ! निरूप्यतां तावदस्मत्प्रस्थानयोग्यदिवसः ।

क्षपणकः—[ नाट्येन चिन्तयित्वा ] साबका ! णिलूविदे मुहुत्ते । आ मज्झणादो णिव्वुत्तसत्तसकला सोहणा तिही संपुणचन्दा पुण्णमासी तुह्माणं उत्तलाए दिसाए दक्खिणं दिसं पत्थिदाणं दक्खिणदुवारिओ णक्खत्तओ । (उपासक ! निरूपितो मुहूर्तः । आ मध्याह्नात् निवृत्त-सप्तशकला शोभना तिथिः सम्पूर्णचन्द्रा पौर्णमासी, युष्माकमुत्तरस्या दिशो दक्षिणां दिशं प्रस्थितानां दक्षिणद्वारिकं नक्षत्रम् ।)

Page 355Permalink

२७२ मुद्राराक्षसम्

अवि अ—( अपि च — )

अत्याहिमुहे सूले, उदिदे सउण्णमण्डले चन्दे ।
गमणं बुहस्स लग्गे, उदिदत्यमिदे अ केदुम्मि ॥१९॥
(अस्ताभिमुखे शूरे, उदिते सम्पूर्णमण्डले चन्द्रे ।
गमनं बुधस्य लग्ने, उदितास्तमिते च केतौ ॥१९॥)

अन्वय —शूरे अस्ताभिमुखे सम्पूर्णमण्डले चन्द्रे उदिते केतौ च उदितास्तमिते बुधस्य लग्ने गमनम् ॥१९॥

व्याख्या—शूरे—सूर्ये, अस्ताभिमुखे—अस्ताचलं गच्छति, सम्पूर्णमण्डले—परिपूर्णबिम्बे, चन्द्रे—चन्द्रमसि, उदिते—आविर्भूते, केतौ च—राहुपुच्छे अपि, उदितास्तमिते—उदितात् लग्नात् अस्तमिते सप्तमस्थानवर्तिनि सति अर्थात् आविर्भूयैव तिरोभूते सति, बुधस्य लग्ने—बुधस्वामिके राशौ कन्यालग्न इत्यर्थः, गमनं—यात्रा प्रशस्तमिति शेषः। पक्षान्तरे—शूरे—बलवति राक्षसे इत्यर्थः, अस्ताभिमुखे—विनाशोन्मुखे, सम्पूर्णमण्डले—राजमण्डलाधिरूढे सुप्रतिष्ठिते इत्यर्थे, चन्द्रे—चन्द्रगुप्ते, उदिते—उत्थित सति, केतौ च—मलयकेतौ अपि, उदितास्तमिते—उत्थाय एव पतिते, बुधस्य—चाणक्यस्य, लग्ने—सम्बन्धे, गमनम् प्रशस्तमिति शेषः ॥१९॥

हिन्दी अनुवाद—[ समीप जाकर ] उपासक ! धर्म का लाभ हो !

राक्षस—भदन्त ! हमारे प्रयाण योग्य दिन बताइए ।

क्षपणक—[ अभिनय के साथ सोचकर ] उपासक ! मुहूर्त तो ठीक बैठ गया । मध्याह्न काल से लेकर सम्पूर्ण चन्द्रवाली पूर्णिमा तिथि विष्टिभद्रा से रहित सुन्दर तिथि है, और उत्तर की ओर से दक्षिण प्रस्थान करते हुए आपका नक्षत्र ( भी ) दक्षिणवर्ती है ( जो और भी सुन्दर है ) ।

और भी—सूर्य के अस्ताचल पर जाने पर, सम्पूर्ण मण्डल वाले चन्द्रमा के उदित होने पर और केतु के उदित होकर अस्त हो जाने पर, बुध के लग्न में प्रस्थान करना उत्तम है। पक्षान्तर में—बलवान् ( राक्षस ) के विनाशोन्मुख होने पर, सम्पूर्ण राष्ट्र वाले चन्द्रगुप्त के उत्थान होने पर और मलयकेतु के

Page 356Permalink

चतुर्थोऽङ्कः २७३

उत्थान के साथ ही पतन होने पर चाणक्य के सम्पर्क में जाना उचित है ॥१९॥

टिप्पणी—भदन्त !—मान्य ! बौद्ध संन्यासी के लिए यह सम्बोधन है । √ भन्द् ( कल्याणे ) + झच् कर्तरि औणादिक, भस्य अन्तादेशः । अथवा भदन्त ज्योतिषी को कहते हैं । भानि नक्षत्राणि दन्ताः अस्य इति भदन्तः । निरूप्यताम्—निश्चीयताम् । सावका !—इसका संस्कृत पाठभेद 'श्रावकाः' भी है । शृण्वन्ति इति श्रावकाः = श्रोतारः √ श्रु + ण्वुल् कर्तरि । आ मध्याह्नात्—दिनमध्यात् आरभ्य । निवृत्तसप्तशकला—निवृत्तं व्यतीतं सप्तशकलं विष्टिभद्रात्मकः सप्तमतिथ्यंशः यस्याः सा निवृत्तसप्तशकला । तिथि के आधे भाग को करण कहते हैं । करणों की संख्या ११ है । जिनमें से सात चर संज्ञा वाले करण ये हैं—'वव, वालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज् और विष्टिभद्रा' । यहाँ 'निवृत्तसर्वकल्याणा' यह पाठभेद भी मिलता है । इसका अर्थ है—सब प्रकार के कल्याणों से शून्य । इस पाठभेद में वाक्य की संगति बैठाने के लिए खीचातानी करनी पड़ेगी । पौर्णमासी—पूर्णो मासः पूर्णमासः । तस्य इयम् इति पौर्णमासी पूर्णमास + अण्—ङीप् । उत्तरस्याः—अत्र अपादाने पञ्चमी । दक्षिणद्वारिकम्—याम्यदिग्वर्ति । यहाँ कवि का तात्पर्य मृगशिरा नक्षत्र से है । यात्रा में इतने नक्षत्र उत्तम माने गए हैं—'अश्विनी रेवती ज्येष्ठा पुष्यो हस्तः पुनर्वसुः । मैत्रो मृगशिरो मूलं यात्रायां चोत्तमाः स्मृताः ॥' उदितास्तमिते केतौ—राहु और केतु का एक ही शरीर है, जो सर्पाकार है । सिर भाग को राहु कहा जाता है और पुच्छ भाग को केतु । सिर के उदित होने पर पुच्छ अस्त हो जाता है और पुच्छ के उदित होने पर सिर अस्त हो जाता है । इसीलिए 'उदितास्तमिते' कहा है । इस पद्य में श्लेषालंकार है और आर्या छन्द है ॥१९॥

राक्षसः—भदन्त ! तिथिरेव तावन्न शुध्यति ।

क्षपणकः—सावका ! ( उपासक ! )–

एक्कगुणा होइ तिही चउग्गुणे होइ णक्खत्ते ।
चउसत्तिगुणे लग्गे एसे जोइसतन्तसिद्धं ते ॥२०॥
( एकगुणा भवति तिथिश्चतुर्गुणं भवति नक्षत्रम् ।
चतुः षष्टिगुणं लग्नमेतद्दृश्यते ज्योतिषतन्त्रसिद्धान्ते ॥२०॥ )

मु० रा०—१८

Page 357Permalink

२७४ मुद्राराक्षसम्

अन्वय —ज्योतिषतन्त्रसिद्धान्ते एतत् दृश्यते ( यत् ) तिथि एकगुणा भवति नक्षत्र चतुर्गुण भवति, लग्न चतु षष्टिगुण ( भवति ) ॥२०॥

व्याख्या—ज्योतिषतन्त्रसिद्धान्ते—ज्योति शास्त्रस्य राद्धान्ते, एतत्—इदम्, दृश्यते—अवलोक्यते ( यत् ) तिथि, एकगुणा—एको गुणो यस्याः तादृशी ( फलदायिनी ) भवति—जायते, ( तिथ्यपेक्षया ) नक्षत्र—तारा, चतुर्गुण —चत्वारो गुणा यस्य तादृश, भवति, ( नक्षत्रापेक्षया ) लग्न—राशीनामुदय, चतु षष्टिगुण—चतु षष्टिर्गुणा यस्य तादृश ( फलदायि भवति ) ॥२०॥

हिन्दी अनुवाद—ज्योतिष शास्त्र के सिद्धान्त मे ऐसा देखा जाता है कि तिथि एक गुना ( फल देने वाली ) होती है, नक्षत्र चौगुना होता है और लग्न चौंसठ-गुना ( होता है ) ॥२०॥

ता । लग्गे होइ सुलग्गे कूलग्गह पलिहलिज्जासु ।
पाविहि दीह लाह चन्दस्स वलेण गच्छन्ते ॥२१॥
( तस्मात् । लग्न भवति सुलग्न क्रूरग्रह परिहर आशु ।
प्राप्नुहि दीर्घं लाभ चन्द्रस्य बलेन गच्छन् ॥२१॥ )

अन्वय —लग्न सुलग्न भवति, आशु क्रूरग्रहम् परिहर, चन्द्रस्य बलेन गच्छन् दीर्घं लाभ प्राप्नुहि ॥२१॥

व्याख्या—लग्न—राश्युदय, सुलग्न भवति—शुभफलप्रद भवति, आशु—शीघ्र, क्रूरग्रह—मन्दग्रहसम्बन्ध, पारहर—परित्यज, चन्द्रस्य—निशाकरस्य, बलेन—सम्बन्धेन, गच्छन्—व्रजन्, ( त्व ) दीर्घं—चिरकालस्थायिन, लाभ—सिद्धि,—प्राप्नुहि—लभस्व। पक्षान्तरे—क्रूर !—राक्षस !, ग्रहम्—आग्रह चाणक्यपराजयविषयकप्रयत्नमित्यर्थ, परिहर—परित्यज, चन्द्रस्य—चन्द्रगुप्तस्य बलेन—सैन्येन भद्रभटादिना ( सह ), गच्छन्—व्रजन्, ( त्व ) दीर्घं—चिरकालव्यापिन, लाभ—चन्द्रगुप्तामात्यत्वरूप, प्राप्नुहि— लभस्व । ( तथा सति ) लग्न ( दुष्टमपि ते ) सुलग्न—शुभफलदायकमित्यर्थ, भवति—भविष्यतीत्यर्थ ॥२१॥

हिन्दी अनुवाद—इसलिए । ( हीन ) लग्न ( भी ) सुलग्न हो जाता है, क्रूर ग्रह को छोड दो ( अर्थात् क्रूर ग्रह के सम्बन्ध न रहने पर हीन लग्न भी