मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

चतुर्थोऽङ्कः १२१

कुमारस्य ..... अधिराजशब्देन—अधिराज इत्याख्यया, कुमारशब्दे —कुमार इत्याख्यायाम्, अतिरस्कृते अन्तर्द्धानमसते यावत् कुमारसंज्ञां निरस्य अधिराजसंज्ञां नारोपयसि तावत् इत्यर्थः । अधिको राजा अधिराजः प्रादिसमासः, 'राजाऽहः सखिभ्यष्टच्' इत्यनेन टच्प्रत्ययः । सम्भृतबलैः —एकत्रितसैन्यैः । शत्रुव्यसनम्—शत्रोः व्यसनम् विपद् । उदासितव्यम्—तूष्णीं वर्तितव्यम् ।

मलयकेतुः—आर्य ! ननु विशेषतश्चन्द्रगुप्तप्रकृतीते ।

राक्षसः—किं कारणं यदस्यामात्यापराधप्रभवं व्यसनम् ?

मलयकेतुः—चन्द्रगुप्तप्रकृतीनां हि चाणक्यदोषा एव विरागहेतवः। तस्मिन्निराकृते प्रथममपि चन्द्रगुप्तानुरक्ताः प्रकृतयः इदानीं पुनः सुतरामेव तत्रानुरागं दर्शयिष्यन्ति ।

राक्षसः—कुमार ! नैतदेवं, इह द्विविधाः प्रकृतयः — चन्द्रगुप्तसहोत्थायिन्यो नन्दकुलानुरक्ताश्च । तत्र चन्द्रगुप्तसहोत्थायिनीनां प्रकृतीनां चाणक्यदोषा एव विरागहेतवः, न नन्दकुलानुरक्तानाम् । तास्तु खलु नन्दकुलमनेन पितृकुलभूतं कृत्स्नं कृतघ्नेन घातितमित्यपराधप्राधान्येन विप्रकृताः सत्यः स्वाश्रयमलभमानाश्चन्द्रगुप्तमेवानुवर्त्तन्ते । तास्त्वं पुनः प्रतिपक्षोद्धरणे सम्भावितशक्तिमभियोगात्प्रख्यातमपदानं परित्यज्य त्वामेवाश्रयिष्यन्ते इति । अत्र कुमारस्य भयमेव निदर्शनम् ।

व्याख्या—चन्द्रगुप्तप्रकृतीनां—मौर्यप्रजानां, चाणक्यदोषा एव-कौटिल्यहत्यादय एव, विरागहेतवः—अपरागकारणानि भवन्ति शेषः । तस्मिन्-कौटिल्ये, निराकृते—दूरीकृते सति, प्रथममपि—पूर्वमपि, चन्द्रगुप्तानुरक्ताः—शत्रुगुणे मौर्ये अनुरक्ताः अनुरागिण्यः, प्रकृतयः—प्रजाः, इदानीम्—अधुना, पुनः-भूयः, सुतरामेव-सर्वथैव, तत्र-चन्द्रगुप्ते, अनुरागं—स्नेहं, दर्शयिष्यन्ति-