मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

चतुर्थोऽङ्कः २६३

स्वाश्रयम्—आ√श्रि+अच् कर्मणि = आश्रयः। सुशोभनः आश्रयः स्वाश्रयः, तम्। वयमेव—अत्र 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्यनेन एकत्वे बहुवचनम्। निदर्शनम्—निदर्श्यते अनेन इति नि√दृश्+णिच्+ल्युट् करणे = निदर्शनम् = दृष्टान्तः।

मलयकेतुः—अमात्य ! किमेतदेवैकं सचिवव्यसनमभियोगकारणं चन्द्रगुप्तस्य ? आहोस्विदन्यदप्यस्ति ?

राक्षसः—कुमार ! किमन्यैः बहुभिरपि ? एतद्धि तत्र प्रधानतमम्।

मलयकेतुः—अमात्य ! कथं प्रधानतमं नाम ? किमिदानीं चन्द्रगुप्तः स्वराज्यकार्यधुरामन्यत्र मन्त्रिणि आत्मनि वा समासज्य स्वयं प्रतिविधातुमसमर्थः स्यात् ?

राक्षसः—बाढम्, असमर्थ एव।

मलयकेतुः—किं कारणम् ?

राक्षसः—स्वायत्तसिद्धिषु उभयायत्तसिद्धिषु वा भूमिपालेषु कदाचिदेतत् सम्भवति, न तु चन्द्रगुप्ते। चन्द्रगुप्तस्तु दुरात्मा नित्यं सचिवायत्तसिद्धावेवावस्थितश्चक्षुर्विकल इवाप्रत्यक्षसर्वलोकव्यवहारः कथमिव स्वयं प्रतिविधातुं समर्थः स्यात् ? कुतः—

अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च
विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः।
सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य
तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥ १३ ॥

अन्वयः—श्रीः अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च पादौ विष्टभ्य उपतिष्ठते। स्त्रीस्वभावात् भरस्य असहा सा तयोः द्वयोः एकतरं जहाति ॥ १३ ॥

व्याख्या—श्रीः—राजलक्ष्मीः अत्युच्छ्रिते—अत्युन्नते, मन्त्रिणि—अमात्ये, पार्थिवे च—नृपे च, पादौ—चरणौ, विष्टभ्य—व्यवस्थाप्य, उपतिष्ठते—सङ्गता भवतीत्यर्थः। स्त्रीस्वभावात्—नारीजनसुलभत्वात्, भरस्य—स्वदेहभरस्य,