मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

२६६ चतुर्थोऽङ्कः

गम्भीरगर्जितरवाः स्वमदाम्बुमिश्र-
मासारवर्षमिव शीकरमुद्गिरन्त्यः ।
विन्ध्यं विकीर्णसलिला इव मेघमाला
रोत्स्यन्ति वारणघटा नगरं मदीयाः ॥१७॥

[ इति भागुरायणेन सह निष्क्रान्तो मलयकेतुः ]

अन्वयः—गम्भीरगर्जितरवाः स्वमदाम्बुमिश्रं शीकरम् आसारवर्षमिव उद्गिरन्त्यः मदीया वारणघटाः विकीर्णसलिला मेघमाला विन्ध्यमिव नगरं रोत्स्यन्ति ॥१७॥

व्याख्या — गम्भीरगर्जितरवाः—गम्भीरं च सान्द्रं च तत् गर्जितं च गर्जनं च तदेव रवः ध्वनिः यासां ताः, स्वमदाम्बुमिश्रं—स्वैः स्वकीयैः मदाम्बुभिः दानजलैः मिश्रं मिश्रितं, शीकरम्—अम्बुकणम्, आसारवर्षमिव—धारासम्पात-वर्षामिव, उद्गिरन्त्यः—उद्वमन्त्यः, मदीयाः—मम इमाः, वारणघटाः—गजपङ्क्तयः, विकीर्णसलिलाः—विकीर्णं विक्षिप्तं सलिलं जलं याभिः तादृश्यः, मेघमालाः—कादम्बिन्यः, विन्ध्यमिव—तदाख्यपर्वतमिव, नगरं—पुष्पपुरं, रोत्स्यन्ति—आवरिष्यन्ति ॥१७॥

हिन्दी अनुवाद—और भी—गंभीर गर्जन करने वाली, और अपने मदजल से मिश्रित जलकणों को मूसलाधार वर्षा की तरह वमन करती हुई मेरी गज-पंक्तियां पाटलिपुत्र को उसी तरह घेर लेगी जैसे जल बरसाती हुई मेघमालाये विन्ध्यपर्वत को ( घेर लेती है ) ॥१७॥

[ भागुरायण के साथ मलयकेतु बाहर चला जाता है । ]

टिप्पणी—अपि च—यह पूर्व श्लोक की 'पास्यन्ति' क्रिया और इस श्लोक की 'रोत्स्यन्ति' क्रिया को जोड़ती है । उद्गिरन्त्यः—उद् √गॄ + लट् + शतृ स्त्रियाम् । विकीर्ण—वि √कॄ + क्त । रोत्स्यन्ति—√रुध् + लृट्—स्यन्ति । इस श्लोक में पूर्णोपमा अलंकार है, ओज गुण है, पाञ्चाली रीति है और वसन्त-तिलका छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥१७॥

राक्षसः—कः कोऽत्र भोः ?

पुरुषः—[ प्रविश्य ] आणवेदु अमच्चो । ( आज्ञापयत्वमात्यः । )