केनोपनिषद् (पदभाष्य व वाक्यभाष्य सहित)
Kena Upanishad with Pada & Vakya Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
१२८ केनोपनिषद् [ खण्ड ४
१२८ केनोपनिषद् [ खण्ड ४
〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰
उपसंहार
उपनिषदं भो ब्रूह्रित्युक्ता त उपनिषद्ब्राह्मीं वाव त
उपनिषदमब्रूमेति ॥ ७ ॥
[ शिष्यके यह कहनेपर कि ] हे गुरो ! उपनिषद् कहिये [ गुरुने
कहा ] 'हमने तुझसे उपनिषद् कह दी । अब हम तेरे प्रति ब्राह्मण-
जातिसम्बन्धिनी उपनिषद् कहेंगे' ॥ ७ ॥
पद-भाष्य
उपनिषदं रहस्यं यच्चिन्त्यं हे भगवन् ! जो चिन्तनीय
भो भगवन् ब्रूहि इति । उपनिषद् यानी रहस्य है वह मुझसे कहिये ।
एवमुक्तवति शिष्ये आहा- शिष्यके ऐसा कहनेपर आचार्य-
चार्यः—उक्ता अभिहिता ते तव ने कहा, 'तुझसे उपनिषद् तो कह दी गयी।' वह उपनिषद् क्या है ?
उपनिषत् । का पुनः सेत्याह— सो बतलाते हैं—हमने तेरे प्रति ब्राह्मी-ब्रह्म यानी परमात्मसम्बन्धिनी
ब्राह्मीं ब्रह्मणः परमात्मन इयं उपनिषद् ही कही है, क्योंकि पूर्व-
ब्राह्मीं ताम्, परमात्मविषयत्वा- कथित विज्ञान परमात्मसम्बन्धी ही था । 'वाव'—निश्चय ही 'ते उपनिषदमब्रूम'
दतीतविज्ञानस्य, वाव एव ते इस वाक्यके द्वारा पहले कही हुई उपनिषद्को ही लक्ष्य करके 'मैंने
उपनिषदमब्रूमेति उक्तामेव तुमसे परमात्मसम्बन्धिनी उपनिषद् ही कही है' इस प्रकार* अगले
परमात्मविषयामुपनिषदमब्रूमेत्य- ग्रन्थका विषय स्पष्ट करनेके लिये निश्चय करते हैं ।
वधारयत्युत्तरार्थम् ।
वाक्य-भाष्य
उपनिषदं भो ब्रूहि इत्युक्ता- इस प्रकार उपनिषद् कह चुकनेपर
यामप्युपनिषदि शिष्येणोक्त भी जब शिष्यने कहा कि 'उपनिषद् कहिये' तब आचार्य बोले—'मैंने
आचार्य आह—उक्ता कथिता तुझसे उपनिषद् और आत्माकी
- उपनिषदके जिज्ञासु शिष्यसे आचार्य पूर्वमें ही उपनिषद्का कथन कर यह स्पष्ट करते हैं कि उत्तर ग्रन्थमें उपनिषद्का वर्णन नहीं है ।
खण्ड ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १२९
पद-भाष्य
परमात्मविषयामुपनिषदं श्रुत- | यहाँ परमात्मविषयिनी उपनिषद्-
वतः उपनिषदं भो ब्रूहीति | को सुन चुकनेवाले शिष्यका
पृच्छतः शिष्यस्य कोऽभिप्रायः ? | ‘उपनिषद् कहिये’ इस प्रकार प्रश्न
यदि तावच्छ्रुतसार्थस्य प्रश्नः | करनेमें क्या अभिप्राय है ? यदि
कृतः, ततः पिष्टपेषणवत्पुनरु- | उसने सुनी हुई बातके विषयमें ही
क्तोऽनर्थकः प्रश्नः स्यात् । अथ | पुनः प्रश्न किया है तो उसका पुनः
सावशेषोक्तोपनिषत्स्यात्, ततस्त- | कहना पिष्टपेषण (पिसे हुएको
स्याः फलवचनेनोपसंहारो न | पीसने) के समान निरर्थक ही है ।
युक्तः “प्रेत्यास्माल्लोकादमृता | और यदि पहले कही हुई उपनिषद्
भवन्ति” (के० उ० २ । ५) | असम्पूर्ण होती तो “इस लोकसे
इति। तस्मादुक्तोपनिषच्छेषविष- | प्रयाण करनेके अनन्तर वे अमर हो
योऽपि प्रश्नोऽनुपपन्न एव, अनव- | जाते हैं” इस प्रकार फल बतलाते हुए
शेषितत्वात् । कस्तर्ह्यभिप्रायः | उसका उपसंहार करना उचित न
प्रष्टुरित्युच्यते— | होता । अतः पूर्वोक्त उपनिषद्के
| अवशिष्ट (कहनेसे बचे हुए) अंशके
| सम्बन्धमें प्रश्न करना भी अयुक्त ही
| है, क्योंकि उसमें कोई बात कहनेसे
| छोड़ी नहीं गयी। तो फिर प्रश्नकर्ता-
| का क्या अभिप्राय हो सकता है ?
| इसपर कहा जाता है—
वाक्य-भाष्य
ते तुभ्यमुपनिषदामोपासनं च । | उपासना कह दी’ । अब हम
अधुना ब्राह्मीं वाव ते तुभ्यं | तुझे ब्राह्मी—ब्रह्मकी—ब्राह्मण-जातिकी
ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेरुपनिषदमब्रूम | उपनिषद् सुनाते हैं । यह उपनिषद्
वक्ष्याम इत्यर्थः । वक्ष्यति हि । | आगे कही जायगी । अबतक ब्राह्मी
ब्राह्मी नोक्ता उक्ता त्वात्मोपनि- | उपनिषद् नहीं कही गयी, केवल
षत् । तस्माच्च भूताभिप्रायोऽब्रूमे- | आत्मोपनिषद् ही कही गयी है। अतः
त्ययं शब्दः ॥ ७ ॥ | ‘अब्रूम’ इस शब्दसे भूतकालका
| अभिप्राय नहीं है ॥ ७ ॥