कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

Left Page (Series Title Page)

VERZEICHNIS DER ORIENTALISCHEN HANDSCHRIFTEN
IN DEUTSCHLAND
IM EINVERNEHMEN MIT DER DEUTSCHEN
MORGENLÄNDISCHEN GESELLSCHAFT HERAUSGEGEBEN VON
WOLFGANG VOIGT
SUPPLEMENTBAND 9,1
KAUṢĪTAKI-BRĀHMAṆA
TEXT
HERAUSGEGEBEN VON
E. R. SREEKRISHNA SARMA
FRANZ STEINER VERLAG GMBH · WIESBADEN
1968

Right Page (Volume Title Page)

KAUṢĪTAKI-BRĀHMAṆA
1
TEXT
HERAUSGEGEBEN VON
E. R. SREEKRISHNA SARMA
Kauṣītaki-brāhmaṇa. Malayalam. (handwritten note)
FRANZ STEINER VERLAG GMBH · WIESBADEN
1968

PREFACE
In 1956 at the Adyar Library, Madras, I had the opportunity to go through
the brittle leaves of the palm-leaf manuscript containing Udaya's exhaustive
commentary on the Kauṣītakibrāhmaṇa. (See No. 59 on p. 24 of The Descriptive
Catalogue of the Adyar Library, Vol. 1, Vedic, 1942.) Its lucidity and particularly
the method of giving detailed information about the procedure of rituals attracted
my attention, and I had a mind to bring out an edition of this work.
In 1965, when I got an invitation to West Germany as a visiting Professor at
the Institut für Indologie, Albertus-Magnus-Universität, Köln, through the good
offices of Prof. K. L. JANERT, I decided to make use of the leisure I might have
for one year to edit Udaya's commentary.
For this purpose I procured a copy of the same in a well-preserved palm-leaf
manuscript in Malayāḷam characters from VARIKKĀŚŚERY Mana, a family of
traditional scholars, from a place near Ottapalam in Kerala, and copied down
most of the work in Devanāgarī script.
The Institut für Indologie procured for me a microfilm as well as a photo-copy
of the Adyar manuscript referred to above. But when the question of editing the
commentary was seriously taken up, I found that the work was based on a text
of the Kauṣītakibrāhmaṇa (KB) which was in several points different from that
which was edited by B. LINDNER in 1887 (L) and also from that printed in Poona
in 1911 (P) under the title Ṛgvedāntargataṁ Śāṅkhāyanabrāhmaṇam (Ānan-
dāśrama Sanskrit Series, No. 65).
On examination I also found that the readings of the recension of the KB on
which Udaya's commentary was based were decidedly superior to those in the
two printed editions (L and P), and I began to search for manuscripts of the KB
from Kerala and succeeded in that effort.
Even before that, the Institut für Indologie, Albertus-Magnus-Universität,
had kindly procured for me a microfilm as well as a photo-copy of the manuscript
of the text of the KB in Malayāḷam characters (IO) from the India Office Library,
London, which had been consulted by LINDNER. Going through the text I could
realize the significance of A. B. KEITH's statement that LINDNER could have
made use of this Malayāḷam manuscript much more effectively. For now it be-
came very clear to me that without editing the text of the KB based on this
recension from Kerala there was no point in publishing Udaya's commentary.
Through my teacher Mr. K. P. NĀRĀYAṆA PISHAROTI, I could get transcripts
of two manuscripts, one of the complete text of the KB (BM¹) and the other of
the commentary for ten chapters (viz., chapters 20–30), both belonging to the
Brahmasvam Maṭham of Trichur. With this material I began to work on the
text of the KB and could finish copying down the whole text before I left Köln
for India in January, 1966.

Page VI

VI Preface
In the meantime, I was corresponding with a few traditional scholars in Kerala
who were well-versed in chanting as well as in conducting sacrifices. One of them,
aged 76, was Mr. RĀMAN NAMPŪTIRI of ĒRKKARA Mana. This enthusiastic scholar
consented to chant the entire text of the KB for recording. Accordingly, I could
tape-record the entire text (ER) in April, 1966.
Besides, I could also procure two more palm-leaf manuscripts (BM² and BM³)
of the text from the Brahmasvam Maṭham.
Detailed information on the manuscripts on which the present text is based
is given below:
I. Photo-copy of the palm-leaf manuscript from the India Office Library,
London (designated M by LINDNER and IO in the present edition). See No.
4267, Vol. II, Pt. I, p. 21, left hand column of the Catalogue of the Sanskrit
and Prākrit Manuscripts in the Library of the India Office.
II. Palm-leaf manuscript (29,5 x 5,5 cm) from the Brahmasvam Maṭham, Tri-
chur, No. 166 (designated BM¹). Script: Malayāḷam. Folios: 179. Lines up
to the middle of the manuscript: 8 per page, afterwards: 9 or 10 per page.
Legible good hand. The ends of a few leaves are injured. Complete in 30
Adhyāyas. On the last page inscribed: Vaṭakke Maṭham, Brahmasvam vaka
Kauṣītakam Brāhmaṇam. Up to folio 87 the ‘na nna nya’ method of num-
bering, afterwards the Malayāḷam numerals.
III. Palm-leaf manuscript (38 x 4,5 cm) belonging to the Brahmasvam Maṭham,
Trichur, No. 28 (designated BM²). Folios: 145. The KB in 30 Adhyāyas ends
on 124. Folios 125 to 145 contain the Mahāvratam. Lines: 8 per page. Very
legible and beautiful hand. The ‘na nna nya’ method of numbering.
IV. Palm-leaf manuscript (35 x 4,5 cm) belonging to the Brahmasvam Maṭham,
Trichur, No. 102 (designated as BM³). Folios: 113. Lines: 9 per page. Beautiful
legible hand. Very old. Most of the leaves are broken and in disorder. Complete
in 30 Adhyāyas but with gaps due to injured leaves. The ‘na nna nya’ method
of numbering. Only sparingly used by me.
V. Paper manuscript (foolscap size) in 5 volumes belonging to Mr. ĒRKKARA
RĀMAN NAMPŪTIRI (designated EM). This manuscript contains the text
of the KB written in red ink and the commentary written in blue ink. Some
of the pages are partly eaten up by white ants. The commentary was copied by
the owner himself from a palm-leaf manuscript belonging to TAIKKĀṬṬU Mana.
Apart from these five manuscripts containing the text in its entirety, the
manuscripts of the commentary belonging to the Adyar Library, to the Madras
Government Oriental Manuscript Library (modern transcript on paper), to
VARIKKĀŚŚERY Mana and to the Brahmasvam Maṭham are also made use of.
The edition of LINDNER (1887) and the text printed in Poona (Ānandāśrama
Skt. Ser. 65) are designated L and P, respectively.
In all cases of doubt the authority I have relied upon was the recital of the
KB by Mr. ĒRKKARA RĀMAN NAMPŪTIRI (designated ER).

Page VII

Preface VII
When printing was in progress and the second proofs were being received by
me, I could procure three more palm-leaf manuscripts of the text of the KB in
Malayāḷam characters which were consulted in all doubtful cases. A description
of these manuscripts is given below:
VI. Belonging to AKKIṬṬAM Mana, Kumāranallūr, Kerala. This consists of the
30 Adhyāyas of the KB (folios 1 to 166 with the Malayāḷam numerals) and
the Āraṇyaka in six Adhyāyas (folios 167 to 193); 26 x 4,5 cm in size,
9 lines per page, 26 letters per line.
VII. Belonging to KĀPPARA Mana of the same place referred to above. This
manuscript consists of the KB (folios 1 to 167) and the Āraṇyaka (folios
168 to 196); 23,5 x 4 cm in size, 10 lines per page, 27 letters per line. Dated
as: Kollam era 1085 Meṭam 26 Wednesday, the first day of aparapakṣa and
coti star (corresponding to circa May, 1910).
VIII. Belonging to ŚAṄKARAN NAMPŪTIRI of KĀPPARAKAṆAYŪR Mana of the
same place referred to above. This manuscript also consists of the KB
(folios 1 to 148) and the Āraṇyaka (folios 149 to 171). Dated as: Kollam
era 1097, Eṭavam 16 (corresponding to circa May, 1922). This manuscript
was written, as I am informed, with very special care and has been gone
through and checked by about sixteen traditional Vaidikas. It is said that
the man who actually wrote down the manuscript used to discard that leaf
altogether on which even one single mistake was found. This manuscript
has been very helpful to me because of its distinctive legibility and authen-
ticity due to the reason mentioned above.
All these Malayāḷam manuscripts are written well with utmost care and do not
show much variation from each other. The differences in their readings, if at
all, are of negligible importance¹.
The two printed editions of KB (L and P) which are referred to above do not
punctuate the text. The Malayāḷam manuscripts without exception put a daṇḍa
to mark the end of each passage. There is also another notable way of marking
the ending of a passage: Before the third or fourth letter of the ending of a passa-
ge² there is a marking which shows that the reciter has to prepare himself for a
svaraṇa, as it is called by the Nampūtiris, which is in the form of a slur (kampa).
The recitation by Mr. Ē. RĀMAN NAMPŪTIRI also clearly marks the end of a passage
by the slur. Besides, the number of the passages in each Khaṇḍa is indicated at
the end by the words puram (21) balam (33), etc., using the Kaṭapayādi system
¹ There are two schools of Ṛgvedins in Kerala, one designated as Triśśūr yogam
and the other as Tirunāvāya yogam. These two schools have some small differences
in the recitations of the RV as well as in ritual procedure. Mr. Ē. RĀMAN NAMPŪTIRI
belongs to the Tirunāvāya school. For a difference between readings of these schools
see: footnote No. 6–6 on page 92.
² When the last letter but one of the passage is a guru or the passage ends with iti,
the mark is found before the third letter from last; but when the last letter but one is
a laghu, it is found before the fourth letter.

Page VIII

VIII                Preface
of notation. Thus I had no doubt whether the passages were to be punctuated
or not.
Not only that, as KEITH complains, LINDNER did not make use of the Malayā-
ḷam manuscript (IO) effectively, but he also misrepresented many readings found
in that manuscript³. His remarks that the Malayāḷam manuscript contains 260
Khaṇḍikas and that five Khaṇḍikas, namely, XVI 10 and XXVI 3 to 6, are omitted
in the manuscript by mistake of the scribe (Einleitung, pp. VII and VIII), are
not correct. The Malayāḷam manuscripts all agree in the number of Khaṇḍas
which is 272. The Khaṇḍas referred to above which are found in LINDNER's
edition (L) based on the non-Malayāḷam manuscripts are uniformly omitted in the
Malayāḷam manuscripts and in the commentary referred to above.
A detailed statement of the number of Adhyāyas and the Khaṇḍas found in
LINDNER's edition (L) as against the Malayāḷam manuscripts is given below:

Page IX

               Preface                IX
Prof. THOMAS BURROW at Oxford, Prof. JOHANNES C. HEESTERMAN at Utrecht,
and, last not least, Dr. WOLFGANG TREUE of the German Research Association
at Bad Godesberg. The debt I owe to my friend Prof. KLAUS L. JANERT of the
Albertus Magnus University, Cologne, cannot be repaid with a formal giving of
thanks. Furthermore, I feel deeply obliged to the Secretary General of the Deutsche
Morgenländische Gesellschaft (the German Oriental Society), Dr. WOLFGANG
VOIGT, Director of the Oriental Department at the Staatsbibliothek, Marburg and
W. Berlin, for his assistance and for the great interest he has always shown in the
progress of my work. Indeed, both, Prof. JANERT and Dr. VOIGT are mostly
responsible for my taking up this work, collecting the manuscripts, recording the
text on tape, and bringing out the present edition of the Kauṣītakibrāhmaṇa.
My warmest thanks are also due to my publishers, Herr FRANZ STEINER †
and Dr. CLAUS STEINER as well as to the printers who have spared no pains to
master a very difficult task most competently. I am very grateful to Herr KARL
JOST, Steiner-Verlag (Wiesbaden), for all the help he has given while the work
was passing through the press.
In working on this edition, I have received assistance from several German
institutions. I wish to express my sincerest thanks for their generous support,
notably to the Albertus-Magnus-Universität (Köln) for its liberal hospitality,
the Heinrich-Hertz-Stiftung (Düsseldorf) for granting my travelling expenses,
and the Deutsche Forschungsgemeinschaft (the German Research Association,
Bad Godesberg) not only for a subsidy towards the cost of printing.
In India, my teacher Mr. NĀRĀYAṆA PISHAROTI took a very keen interest
in the work and helped me in many ways. But if there is any merit in this work
the credit for that should go to Mr. Ē. RĀMAN NAMPŪTIRI who even neglecting his
old age and ill-health recited the entire text of the Kauṣītakibrāhmaṇa for my
recording. His enthusiasm and joy in doing this work is matched only by his
love for the cause of his Vedic Śākhā, which is Kauṣītaka.
A number of colleagues at Tirupati have helped me in preparing the various
indexes and the press-copy of the text. My thanks are due to Messrs. M. SRIMAN-
NARAYANA MURTHY, K. S. RAMAMURTHY, K. SRINIVASAVARADAN, S. V. BHASKAR
and V. ANJANEYA SARMA who have rendered help in one way or other. It was my
luck that Pandit K. P. AITHAL of the Adyar Library could go through the proofs.
His intimate knowledge of śrauta procedure has helped me in improving the
usefulness of the indexes. My thanks are due to him.
I hope this edition will be found useful to the scholars and I shall succeed in
bringing out the elaborate commentary by Udaya on the Kauṣītakibrāhmaṇa
in the near future.
                            E. R. Sreekrishna Sarma
Department of Sanskrit,
Sri Venkateswara University,
Tirupati, Andhra Pradesh,
1-7-1968

कौषीतकिब्राह्मणविषयसूची
I अग्न्याधेयम् ।

1. अग्नेस्तिस्रस्तन्वः । .................................................... 1.
2. पावकेष्टिः पवमानेष्टिश्च । ............................................... 2.
3. प्रयाजानुयाजानामग्निदेवताकत्वम् । ...................................... 3 (१-१५).
4. पुनराधेयकालः । ......................................................... 3 (१६-३०).
5. पुनराधेयपुरोडाशः । ...................................................... 3 (३१-३३).
6. प्रयाजानुयाजानां सविभक्तिकत्वम् । ....................................... 4 (१-९).
7. आज्यभागौ । ............................................................. 4 (१०-२०).
8. पुनराधेयेष्टिः । .......................................................... 5.
   II अग्निहोत्रम् ।
9. पयोहोमः । ............................................................... 1, 2.
10. पयःप्राशनम् । ........................................................... 3.
11. अग्न्युपस्थानम् । ......................................................... 4.
12. वाग्ब्राह्मणम् । ........................................................... 5.
13. सायमग्निहोत्रम् । ...................................................... 6.
14. अग्निहोत्रविज्ञानफलम् । ................................................... 7.
15. अग्निहोत्रकालमीमांसा । .................................................. 8, 9.
    III दर्शपूर्णमासौ ।
16. उपवासकालनिर्णयः । ...................................................... 1.
17. सामिधेन्यः । ............................................................. 2.
18. आर्षेयानुवचनम् । ........................................................ 3 (१-१९).
19. देवतावाहनम् । ........................................................... 3 (२०) - 4 (८).
20. स्रुगादापनम् । ............................................................ 4 (९-११).
21. प्रयाजाः । ................................................................ 4 (१२) - 5 (१४).
22. आज्यभागौ । ............................................................. 5 (१५) - 6 (११).
23. याज्यापुरोनुवाक्यास्वरूपम् । ............................................ 6 (१२) - 7 (१३).

XII कौषीतकिब्राह्मणविषयसूची
9. प्रधानयागः । ................................................ 7 (१४) - 8 (७).
10. स्विष्टकृद्यागः । ................................................ 8 (८-१८).
11. इळोपाह्वानम् । ................................................ 8 (१९) - 9 (२७).
12. अनुयाजाः । ................................................ 10 (१-५).
13. सूक्तवाकः । ................................................ 10 (६-२८).
14. शंयोर्वाकः । ................................................ 10 (२९-३५).
15. पत्नीसंयाजाः । ................................................ 11, 12.
IV विकृतीष्टयः ।

1. अनुनिर्वाप्येष्टिः । ................................................ 1.
2. अभ्युदितेष्टिः । ................................................ 2.
3. अभ्युद्गतेष्टिः । ................................................ 3.
4. दाक्षायणयज्ञः । ................................................ 4.
5. इळादधेष्टिः । ................................................ 5 (१-६).
6. सार्वसेनियज्ञः । ................................................ 5 (७-११).
7. शौनकयज्ञः । ................................................ 5 (१२-१६).
8. वसिष्ठयज्ञः । ................................................ 6 (१-११).
9. साकंप्रस्थाय्येष्टिः । ................................................ 6 (१२-१९).
10. मुन्ययनेष्टिः । ................................................ 7 (१-४).
11. तुरायणेष्टिः । ................................................ 7 (५-१४).
12. आग्रयणेष्टिः । ................................................ 8 - 10.
    V चातुर्मास्यानि ।
13. चातुर्मास्यकालः । ................................................ 1 (१-१२).
14. वैश्वदेवपर्व । ................................................ 1 (१३) - 2 (२८).
15. वरुणप्रघासपर्व । ................................................ 3 - 5.
16. साकमेधपर्व । ................................................ 6, 7.
17. पितृयज्ञः । ................................................ 8, 9.
18. शुनासीरीयपर्व । ................................................ 10.
    VI शूलगवो ब्रह्मत्वं च ।
19. शूलगवदेवताब्राह्मणम् । ................................................ 1 - 3.
20. ब्रह्मात्वार्थवादः । ................................................ 4.
    कौषीतकिब्राह्मणविषयसूची XIII
21. ब्रह्मत्वमीमांसा । ................................................ 5.
22. प्रायश्चित्ताहुतयः । ................................................ 6.
23. ब्रह्मणः कर्माणि । ................................................ 7 - 10.
    VII सोमः ।
24. दीक्षणीयेष्टिः । ................................................ 1 - 6.
25. प्रायणीयेष्टिः । ................................................ 7 - 11 (१२).
26. सोमक्रयः । ................................................ 11 (१३) - 12 (४३).
    VIII सोमः ।
27. अग्निमन्थनम् । ................................................ 1 - 2 (१०).
28. आतिथ्येष्टिः । ................................................ 2 (११) - 3 (१६).
29. प्रवर्ग्ये पूर्वः पटलः । ................................................ 4 - 7.
30. प्रवर्ग्ये उत्तरः पटलः । ................................................ 8.
31. उपसदः । ................................................ 9 - 12.
    IX सोमः ।
32. अग्निप्रणयनम् । ................................................ 1, 2.
33. हविर्धानप्रवर्तनम् । ................................................ 3, 4.
34. अग्नीषोमप्रणयनम् । ................................................ 5, 6.
    X सोमः (अग्नीषोमीयपशुः) ।
35. यूपमीमांसा । ................................................ 1 - 2 (१६).
36. यूपसंस्कारः । ................................................ 2 (१७) - 4 (१८).
37. शेषभक्षविचारः । ................................................ 5.
38. पशो प्रयाजानुयाजाः । ................................................ 6.
39. पर्यग्निकरणम् । ................................................ 7 (१-६).
40. अध्रिगुप्रैषः । ................................................ 7 (७) - 8 (४).
41. स्तोकानुवचनम् । ................................................ 8 (५-८).
42. वपायागः । ................................................ 8 (९-२१).
43. पशुपुरोडाशः । ................................................ 8 (२२-३२).
44. मनोतानुवचनम् । ................................................ 9 (१-१६).
45. पशोरवदानानि । ................................................ 9 (१७-२४).

पृष्ठम् XIV

XIV कौषीतकिब्राह्मणविषयसूची
12. वनस्पतियागः । .................................................... 9 (२५) - 10 (९).
13. प्रवृताहुती । ....................................................... 10 (१०-१९).
XI सोमः ।

1. प्रातरनुवाकः । ..................................................... 1 - 9.
   XII सोमः ।
2. आपोनप्त्रीयम् । .................................................... 1 - 4.
3. उपांश्वन्तर्यामग्रहौ । ................................................ 5.
4. बहिष्पवमाने होतृकर्म । ............................................. 6 (१) - 7 (५).
5. सवनीयः पशुः । ................................................... 7 (६) - 10 (३७).
   XIII सोमः ।
6. सदःप्रसर्पणम् । .................................................... 1 (१-८).
7. हविष्पङ्क्तियागः । ................................................. 1 (९) - 3 (१९).
8. सोमभेदविचारः । .................................................. 4 (१-१२).
9. द्विदेवत्यग्रहाः । ................................................... 4 (१३) - 6 (१६).
10. अच्छावाकप्रचारः । ................................................ 6 (१७-२४).
11. ऋतुयाजाः । ........................................................ 7.
    XIV सोमः (प्रातःसवनम्) ।
12. आज्यशस्त्रम् । ..................................................... 1 - 4.
13. प्रउगशस्त्रम् । ...................................................... 5 - 7.
    XV सोमः (माध्यंदिनसवनम्) ।
14. ग्रावस्तुत्कर्म । ..................................................... 1.
15. मरुत्वतीयशस्त्रम् । .................................................. 2 - 4.
16. निष्केवल्यशस्त्रम् .................................................... 5, 6.
    XVI सोमः (तृतीयसवनम्) ।
17. आदित्यग्रहः । ..................................................... 1.
18. आर्भवपवमानस्तोत्रम् । ........................................... 2 (१-१५).
19. सावित्रग्रहः । ...................................................... 2 (१६-३५).

पृष्ठम् XV

कौषीतकिब्राह्मणविषयसूची XV
4. वैश्वदेवशस्त्रम् । .................................................... 3 - 5.
5. पत्नीवतग्रहः । ..................................................... 6.
6. आग्निमारुतशस्त्रम् । ................................................. 7, 8.
7. सोमयागदेवतामीमांसा । ........................................... 9.
8. उक्थ्यम् । ........................................................... 10.
XVII सोमः ।

1. षोडशी । ........................................................... 1 - 4 (१५).
2. अतिरात्रप्रशंसा । ................................................. 4 (१६-२३).
3. पर्यायशस्त्राणि । ................................................... 5 - 7.
   XVIII सोमः ।
4. आश्विनशस्त्रम् । ................................................... 1 - 4.
5. हारियोजनग्रहः । ................................................... 5 (१-१७).
6. शाकलहोमः । ...................................................... 5 (१८-२०).
7. ज्योतिष्टोमसमापनम् । ............................................ 5 (२१) - 6 (४).
8. अवभृथः । ......................................................... 6 (५) - 8 (८).
9. अनूबन्ध्या । ...................................................... 8 (९) - 9 (२१).
10. उदवसानीयेष्टिः । ................................................. 9 (२२-३६).
    XIX गवामयनम् ।
11. अग्निचयनम् । ...................................................... 1 - 4.
12. चतुर्विंशमहः । .................................................... 5 - 7.
    XX अभिप्लवषडहः ।
13. अभिप्लवषडहप्रशंसा । .............................................. 1.
14. ज्योतिः प्रथममहः । ............................................... 2.
15. गोर्द्वितीयमहः । ................................................... 3, 4.
16. आयुस्तृतीयमहः । ................................................. 5, 6.
    XXI अभिप्लवषडहः ।
17. गोश्चतुर्थमहः । ................................................... 1, 2.
18. आयुः पञ्चममहः । ................................................ 3.

XVI कौषीतकिब्राह्मणविषयसूची
३. ज्योतिः षष्ठमहः । ........................................ ४, ५.
४. अभिप्लवषडहशस्त्रच्छन्दोविचारः । ............................. ६, ७.
XXII पृष्ठ्यषडहः ।
१. प्रथममहः । ............................................ १, २.
२. द्वितीयमहः । ........................................... ३, ४.
३. तृतीयमहः । ........................................... ५, ६.
XXIII पृष्ठ्यषडहः ।
१. चतुर्थमहः । ........................................... १ - ३.
२. पञ्चममहः । ........................................... ४ - ६.
३. षष्ठमहः । ............................................ ७ - ११.
XXIV अभिजित् ।
१. प्रातःसवनशस्त्रक्रमः । ................................... १, २.
२. माध्यंदिनशस्त्रक्रमः तृतीयसवनं च । ........................ ३.
३. स्वरसामानः । .......................................... ४ - ७.
४. तृतीयसवने वैश्वदेवशस्त्रे विशेषः । ....................... ८.
XXV विषुवान् विश्वजिच्च ।
१. विषुवत्कालः । ......................................... १ (१-१०).
२. प्रातःसवनशस्त्रक्रमः । ................................... १ (११) - २ (३२).
३. माध्यंदिनसवनशस्त्रक्रमः । ................................ ३ - ८ (६).
४. तृतीयसवनशस्त्रक्रमः । ................................... ८ (७) - ९ (२८).
५. विश्वजित् । ............................................ १० - १३ (१७).
६. विश्वजिदनुष्ठातृवृत्तम् । ................................ १३ (१८) - १४ (२२).
XXVI छन्दोमाः ।
१. गवामयनसत्रे अह्नां क्रमः । .............................. १, २.
२. छन्दोमानां सामान्यतो निरूपणम् । .......................... ३.
३. प्रथमच्छन्दोमशस्त्रक्रमः । ................................ ४ - ६.
४. द्वितीयच्छन्दोमशस्त्रक्रमः । ............................... ७ - ९.
५. तृतीयच्छन्दोमशस्त्रक्रमः । ................................ १० - १४.
कौषीतकिब्राह्मणविषयसूची XVII
XXVII दशममहः ।
१. दशमाहःसंबन्धिविशेषविचारः । ........................... १, २.
२. दशमाहःशस्त्रक्रमः । ................................... २ - ६.
३. मानसस्तोत्रशस्त्रकर्म । ................................. ७, ८.
४. तनूवदनप्रशंसा । ....................................... ९.
५. ऋत्विकर्म । .......................................... १० - ११ (१६).
६. दशरात्रभेदाः । ........................................ ११ (१७-२६).
७. दशरात्रस्य सर्वच्छन्दोभाक्त्वम् । ........................ १२.
XXVIII होत्रकशस्त्राणि (प्रातःसवनम्) ।
१. प्रैषनिगदार्थवादः । ..................................... १ - २ (३).
२. मैत्रावरुणकर्माणि । ..................................... २ (४) - ३ (२२).
३. प्रस्थितयाज्याः । ....................................... ३ (२३-३८).
४. अच्छावाकीयम् । ......................................... ४ - ६ (२०).
५. ऋतुप्रैषमीमांसा । ..................................... ६ (२१-२७).
६. होत्रकशस्त्रसामान्यविचारः । .............................. ६ (२८) - ८ (२०).
XXIX होत्रकशस्त्राणि (माध्यंदिनसवनम्) ।
१. ग्रावस्तुत्कर्म । ....................................... १.
२. दधिघर्मादिप्रचारः । .................................... २.
३. होत्रकशस्त्रक्रमः । .................................... ३ - ८.
XXX होत्रकशस्त्राणि (तृतीयसवनम्) ।
१. आदित्यग्रहप्रचारादि । ................................... १ (१-२१).
२. मैत्रावरुणशस्त्रक्रमः । ................................... १ (२२) - ३ (२२).
३. ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रक्रमः । ............................... ४, ५.
४. अच्छावाकशस्त्रक्रमः । ................................... ६, ७.
५. छन्दोमेषु विशेषः । .................................... ८.
६. अतिरात्रवाजपेयाप्तोर्यामादिषु विशेषः । .................... ९.

अथ
कौषीतकिब्राह्मणम्

अस्मिन् वै लोक उभये देवमनुष्या आसुः ।१। ते देवाः स्वर्गँल्लोकं यन्तोऽग्निमूचुः ।२।
त्वं नोऽस्य लोकस्याध्यक्ष एधीति ।३। तानग्निरुवाच ।४। अथ यद् वोऽहं घोरसंस्पर्श-
तमोऽस्मि ।५। अनपचायितारो मनुष्याः ।६। कथं वस्तद् भविष्यति यन्मनुष्येष्विति ।७।
ते देवा ऊचुः ।८। तस्य वै ते वयं घोरास्तनूर्विनिधास्यामः ।९। अथ यैव ते शिवा शग्मा¹
यज्ञिया तनूः ।१०। तयैह मनुष्येभ्यो भविष्यसीति ।११। तस्याप्सु पवमानामैदधुः ।१२।
वायौ पावकाम् ।१३। आदित्ये शुचिम् ।१४। अथ यैवास्य शिवा शग्मा¹ यज्ञिया तनूरासीत्
।१५। तयैह मनुष्येभ्योऽतपत् ।१६। एता वा अग्रेस्तन्वः ।१७। तद् यदेता देवता यजति
।१८। अनाप्रिः साङ्गः² सतन

[पृष्ठम् २]

I, 3, १-5, ३ कौषीतकिब्राह्मणे 2
देवासुरा वा एषु¹ लोकेषु संयत्ता आसुः ।१। तेभ्योऽग्निरपाक्रामत् ।२। स ऋतून प्रवि-
शत् ।३। ते देवा हत्वासुरान् विजित्याग्निमन्वैच्छन् ।४। तं यमश्च वरुणश्चान्वपश्यताम् ।५।
तमुपामन्त्रयन्त ।६। तमज्ञपयन्न् ।७। तस्मै वरमददुः ।८। स हैतं वरं वव्रे ।९। प्रयाजान् मे
अनुयाजांश्च केवलान् घृतं चापां पुरुषं चौषधीनामिति ।१०। तस्मादाहुराग्रेयाः प्रयाजा-
नुयाजा आग्रेयमाज्यमिति ।११। ततो वै देवा अभवन् ।१२। परासुराः ।१३। भवत्यात्मना
।१४। परास्य द्वेष्यो य एवं वेद² ।१५। तदाहुः कस्मिन्नृतौ पुनरादधीतेति ।१६। वर्षास्विति
हैक आहुः ।१७। वर्षासु वै सर्वे कामाः ।१८। सर्वेषामेव कामानामाप्त्यै ।१९। मध्यावर्षं
पुनर्वसू नक्षत्रमुदीक्ष्य पुनरादधीत ।२०। पुनर्मा वसु वित्तमुपनमत्विति ।२१। अथो पुनः
कामस्योपाप्त्यै ।२२। तद् वै न तस्मिन् काले पूर्वपक्षे पुनर्वसुभ्यां संपद्यते ।२३। यैवेषाषाढ्या
उपरिष्टादमावास्या भवति ।२४। तस्यां पुनरादधीत ।२५। सा पुनर्वसुभ्यां संपद्यते ।२६।
उपाप्तोऽमावास्यायां कामो भवति ।२७। उपाप्तो वर्षासु ।२८। उपाप्तः पुनर्वस्वोः ।२९।
तस्मात् तस्यां पुनरादधीत ।३०। पञ्चकपालः पुरोडाशो भवति ।३१। पञ्चपदा पङ्क्तिः
।३२। पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञस्यैवाप्त्यै ।३३ ॥३॥
¹ IO. त्रिषु ² L. P. Here ends Khaṇḍa 2

विभक्तिभिः प्रयाजानुयाजान् यजति ।१। ऋतवो वै प्रयाजानुयाजाः ।२। ऋतुभ्य एनं
तत् समाहरति ।३। अग्र आ याहि वीतयेऽग्निं दूतं वृणीमहेऽग्निनाग्निः समिध्यतेऽग्निर्वृत्राणि
जङ्घनदग्नेः स्तोमं मनामहेऽग्ना यो मर्त्यो दुव इत्येतासामृचां प्रतीकानि विभक्तयः ।४। ता
वै षड् भवन्ति ।५। षड् वा ऋतवः ।६। ऋतुभ्य एवैनं तत् पुनः समाहरति¹ ।७। यथायथ-
मृत्तमौ प्रयाजानुयाजौ यजति² ।८। तथा हास्य प्रयाजानुयाजेभ्योऽनितं भवति ।९। वार्त्रघ्नः
पूर्वं आज्यभागः पाप्मन एव वधाय ।१०। अथो हास्य पौर्णमासात् तन्नादनितं भवति
।११। अग्निं स्तोमेन बोधयेत्यग्नये बुद्धिमते पूर्वं कुर्यादिति हैक आहुः ।१२। स्वपितीव वा
एतस्याग्निर्जोऽग्निमुद्वासयते ।१३। तदेवैनं तत् पुनः प्रबोधयतीति ।१४। वार्त्रघ्नस्त्वेव स्थितः
।१५। अग्न आयूंषि पवस इत्युत्तरस्य पुरोनुवाक्या ।१६। पवस इति तत् सौम्यं रूपम्
।१७। केवलाग्रेयो हि यज्ञक्रतुः ।१८। तद् यत् पवमानस्य कीर्तयति ।१९। तथा हास्य
सौम्यादाज्यभागादनितं भवति ।२० ॥४॥
¹ L. P. add इति ² L. P. omit

पञ्चसूक्त्यो याज्यापुरोनुवाक्याः ।१। पञ्चपदा पङ्क्तिः ।२। पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञस्यैवाप्त्यै¹

[पृष्ठम् ३]

3 अग्न्याधानम् I, 5, ४-२६
।३। व्यतिषक्ता भवन्ति ।४। व्यतिषक्ता इव वा इमे प्राणा आत्मानं भुञ्जन्तीति ।५। सा
सर्वैव ससामिधेनीकोपांशु भवत्यापूर्वाभ्यामनुयाजाभ्याम् ।६। आ ह्यतो विभक्तयोज्नुप्रोता
भवन्ति ।७। अथो सर्वे वै कामा विभक्तिषु ।८। तस्मादुपांशु भवन्ति ।९। सर्वेषामेव
कामानामाप्त्यै ।१०। उच्चैस्त्वेवोत्तमेनानुयाजेन यजति ।११। उच्चैः सूक्तवाकशंयुवाकावाह²
।१२। तद् यथाविदमित्याविर्नष्टं कुर्यात् ।१३। एवं तदाविः कामान् करोत्यापमिति ।१४।
त्र्यमु हैक उपांशु कुर्वन्ति विभक्तीरुत्तरमाज्यभागं हविरिति ।१५। एतावद्ध्यागन्तु
भवतीति ।१६। सा वा उपांशु निरुक्ता भवति ।१७। द्वयं वा अग्रे रूपं निरुक्तं चानिरुक्तं
च ।१८। तदेवास्य तेनाप्नोति ।१९। सर्वप्रियं हैके कुर्वन्ति ।२०। न तथा कुर्यात् ।२१। तस्यै
पुनरुत्यूतो जरत्संव्यायः पुनःसंस्कृतः कद्रयोजनङ्गान हिरण्यं वा दक्षिणा ।२२। पुनः-
कर्म ह्येतत् ।२३। आदित्या द्वितीया ।२४। प्रतिष्ठा वा अदितिः ।२५। प्रतिष्ठित्यै एव
प्रतिष्ठित्या एव ।२६ ॥५॥
¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 4 ² L. P. °शंयोर्वाका°

इति प्रथमदशके प्रथमोऽध्यायः

Look at 'उ' in L19:
It has NO top bar! The top of 'उ' is open, with a curve, like 3.
Now look at L33:
Does the first glyph have a top bar?
YES, it has a horizontal top bar!
And an i-mātrā hanging down to the left!
Wait, but look inside:
Is that 'द्वि'?
Wait, could it be 'द्विवीचीं'?
Wait, what if it's 'उ' with something? No, 'उ' never has a top bar.
Wait, let's look at the letters:
Could it be 'द्रि'?
Wait, look at 'द्' in 'द्रिविचीं':
Wait, is it 'द्' + 'र' + 'ि' = द्रि?
Wait, what is after 'द्रि'? 'वि' or 'वी'?
There is a 'व' with a mātrā. The mātrā goes to the left! So 'वि'.
Then 'चीं'.
So it is printed as: "द्रिविचीं" or "द्विविचीं"!
Wait, could it be a misprint in the book for "उदीचीं" or "उद्रीचीं"?
Wait, look at how 19th/20th century Indian editions print it:
Wait, let's search: "स्रुचमुद्यच्छति ।१। रुद्रमेव तत् स्वायां दिश

व्रतं गोपायन्त्या पुनर्होमात्³ ॥२०॥ अथो यत् प्रवत्स्यँश्च प्रोषिवाँश्चाग्नीनुपतिष्ठते ॥२१॥
अभिवादो हैष देवतायै यदुक्ताशं भवति ॥२२॥ अथो अग्निभ्य एवैतदात्मानं परिददाति
॥२३॥ ये चैनमन्वञ्चो भवन्ति⁴ ॥२४॥ अथ यदरष्योरग्नीन्समारोपयते⁵ ॥२५॥ देवरथो वा
अरणी ॥२६॥ देवरथ एवैनाँस्तत् समारोपयते ॥२७॥ स एतेन देवरथेन स्वस्ति स्वर्गं लोकं
समश्नुते ॥२८॥ यद्येव पुनः पुनर्निर्मन्थ्यते ॥२९॥ तेनो हैवास्य पुनराधेयमुपाप्तं भवति⁶ ॥३०॥
ये वै के चानन्दा अन्ने पाने मिथुने ॥३१॥ रात्र्या एव ते संतता अव्यवच्छिन्नाः क्रियन्ते
॥३२॥ तेषां रात्रिः कारोतरः ॥३३॥ य उ वै के चानन्दाः ॥३४ ॥४॥
¹ IO. सर्व ² L. P. Here ends Khaṇḍa 3 ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
[

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ ८]

II, 8, ९-९, १७ कौषीतकिब्राह्मणेऽग्निहोत्रम् 8

न्वेव वयममुंल्लोकं² परेत्य पितुभ्यः ।९। अथो एवैनं³ न⁴ श्रद्धात्तारः ।१०। यद्वैवैतदुभये-
दुरग्निहोत्रमूहूयत ।११। अन्येद्युर्वा तदेतर्हि हूयते ।१२। राज्यामेवेत्येतदेव कुमारी गन्धर्व-
गृहीतोवाच ।१३। राज्यामेवोभे आहुती जुहुतीति ।१४। राज्यां हीति⁵ सा होवाच ।१५।
संधौ जुहुयात् ।१६। समुद्रो ह वा एष सर्वहरो यदहोरात्रे ।१७। तस्य हैते गाधे तीर्थे यत्
संध्ये⁶ ।१८। तद् यथा गाधाभ्यां तीर्थाभ्यां समुद्रमतीयात् तादृक् तत् ।१९। यत् संधौ
जुहोति ।२०। अथो देवसेना ह वा एषाध्वगा हनिष्यन्ती⁷ यदहोरात्रे ।२१। तस्या हँते
पक्षसी यत् संध्ये⁶ ।२२। तद् यथा पक्षाभ्यां क्षिप्रमध्वानमन्विंयात् तादृक् तत् ।२३।
यत् संधौ जुहोति ।२४। अथो मृत्योर्ह वा एतौ विराजबाहू⁸ यदहोरात्रे ।२५। तद्
यथा विराजबाहुभ्यां⁹ परिरिप्रेहिष्यन्नन्तरेणातिमुच्येत तादृक् तत् ।२६। यत् संधौ
जुहोति ।२७ ॥४॥

¹ L. (var.) वाधावत:   ² L. P. यममुं लोकं   ³ L. P. एनं   ⁴ L. (var.) नो, न:; P. न:
⁵ L. (var.) हैति   ⁶ L. (var.) संधे   ⁷ L. (var.) हनिष्यन्ति, हनिष्यति   ⁸ L. P. वाजबाहू
⁹ L. P. व्राजबाहुभ्यां

तदु ह स्माह कौषीतकिः ।१। सायमस्तमिते पुरा तमसोऽस्तस्मिन् काले जुहुयात् ।२। स
देवयानः केतुः ।३। तमेवारभ्य स्वस्ति स्वर्गं¹लोकमैति² ।४। प्रातः पुरोदयादपहते तमसि
तस्मिन् काले जुहुयात् ।५। स देवयानः केतुः ।६। तमेवारभ्य स्वस्ति स्वर्गं¹लोकमैति¹
।७। अथ² योऽतोऽन्यथाग्निहोत्रं जुहोति ।८। श्यामशबलौ हास्याग्निहोत्रं विखिदतः³
।९। अहर्वै शबलः ।१०। रात्रिः श्यामः ।११। स यो महारात्रे जुहोति ।१२। श्यामो
हास्याग्निहोत्रं विखिदति⁴ ।१३। अथ यो महाह्ने जुहोति ।१४। शबलो हास्याग्निहोत्रं
विखिदति⁴ ।१५। तद् वै खलु यदैव कदाचन जुहुयात् ।१६। हुतसमृद्धिमेवोपासीतेति
हुतसमृद्धिमेवोपासीतेति ।१७ ॥५॥

¹ L. P. समश्रुते (for एति)   ² L. अथो   ³ L. (var.) विषिदतः, विषीदतः; P. विषीदतः
⁴ L. (var.) विषिदति, विषीदति; P. विषीदति

इति प्रथमदशके द्वितीयोऽध्यायः

[पृष्ठ ९]

9 कौषीतकिब्राह्मणे दर्शपूर्णमासौ III, 1, १-३, ५

यद् दर्शपूर्णमासयोरुपवसति ।१। न ह वा अव्रतस्य देवा हविर्भक्षन्ति ।२। तस्मादुप-
वसति ।३। उत मे देवा हविरश्नीयुरिति ।४। पूर्वां पौर्णमासीमुपवसेदिति पैङ्ग्यम् ।५।
उत्तरामिति कौषीतकम् ।६। यां पर्यस्तमयमत्संपर्देति सा स्थितिः ।७। पूर्वां¹ पौर्णमासी-
मुपवसेदनिर्ज्ञाय पुरस्तादमावास्यायां चन्द्रमसम् ।८। यदुपवसति तेन पूर्वां प्रीणाति ।९।
यद् यजते तेनोत्तराम् ।१०। उत्तरामुपवसेत् ।११। उत्तरामु ह वै समुद्रो विजते सोम-
मनु दैवतम् ।१२। एतद् वै देवसत्यं यच्चन्द्रमाः ।१३। तस्मादुत्तरामुपवसेत् ।१४ ॥१॥

¹ L. P. उत्तरां

अथ यत् पुरस्तात् सामिधेनीनां जपति ।१। स्वस्त्ययनमेव तत् कुरुते ।२। हिंकृत्य
सामिधेनीरन्वाह ।३। वज्रो वै हिंकारः ।४। वज्रेणैव तद् यजमानस्य पाप्मानं हन्ति ।५।
त्रिहिंकरोति ।६। त्रिवृद् वै वज्रः ।७। वज्रमेव तदभिसंपादयति ।८। एतेन वै देवास्त्रिवृता
वज्रेणैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्नुदन्त ।९। तथो एवैतद् यजमान एतेनैव त्रिवृता वज्रेणैभ्यो
लोकेभ्यो द्विषतो भ्रातृव्यान् नुदते ।१०। एकादश सामिधेनीरन्वाह ।११। एकादशाक्षरा वै
त्रिष्टुप् ।१२। त्रैष्टुभ इन्द्रः ।१३। तदुभा इन्द्राग्नी आप्नोति ।१४। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया
पञ्चदश संपद्यन्ते ।१५। पञ्चदश वै पूर्वपक्षापरपक्षयोरहानि ।१६। तत् सामिधेनीभिः
पूर्वपक्षापरपक्षावाप्नोति ।१७। अथो वज्रो वै सामिधेन्यः ।१८। पञ्चदशो वै वज्रः
।१९। वज्रेणैव तद् यजमानस्य पाप्मानं हन्ति ।२०। यद्वेव त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमाम्
।२१। यज्ञस्यैव तद् बर्सी¹ नह्यति स्थेम्नेऽविस्त्रंसाय ।२२। तासां वै त्रीणि षष्टिशतान्य-
क्षराणां भवन्ति ।२३। त्रीणि वै षष्टिशतानि संवत्सरस्याह्नाम् ।२४। तत् सामिधेनीभिः
संवत्सरस्याहान्याप्नोति ।२५। ता वै गायत्र्यो भवन्ति ।२६। गायत्रो वा अग्निर्मा-
यत्रच्छन्दाः ।२७। स्वेनैव तच्छन्दसाग्निं स्तौति ।२८। अभिरूपा भवन्ति ।२९। यद् यज्ञे
ऽभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्धयै ।३०। उत्तमायै तृतीये वचने प्रणवेन निगदमुप-
संदधाति ।३१ ॥२॥

¹ L. (var.) बहिरसौ, बहिंसौ, बर्हसौ, बर्हिरसौ; P. बर्हिरसौ

अग्ने महाँ असि ब्राह्मण भारतेति ।१। अग्निर्वै भरतः ।२। स वै देवेभ्यो हव्यं भरति
।३। अथ यद् यजमानस्यार्षेयमाह ।४। न ह वा अनार्षेयस्य देवा हविरश्नन्ति ।५।

प्रिः सर्वेषु हविःषु भागी भवति" -> wait, is that "यथाप्रिः" or "यथाग्निः"?
Look at the letter: "यथाग्निः"! It is 'ग्निः' (ग + नि).
And "एवं तदग्रेभंगि देवता भागिनीः करोति"?
Wait, look at "तदग्रे...":
त द ग्रे भं गि ? Or "तदग्रेभागि"?
Look at the matra: "तदग्रेभागि" or "तदग्रेभांगि"?
It has "तदग्रेभांगि" or "तदग्रेभागि": त, द, ग्रे, भा, गि (no, it is "तदग्रेभागि" or "तदग्रेभागी:"? wait, "देवता भागिनीः करोति" - "तदग्रेभागि" or "तदग्रेभाजीर्"?).
Wait, look at line 4:
"तद् यथाग्निः सर्वेषु हविःषु भागी भवति ॥३॥ एवं तदग्रेभागि देवता भागिनीः करोति ॥४॥"
Wait, is it "तदग्रेभागि"? Let's look at the letters: त-द-ग्रे-भा-गि (or गी). There is no anusvara. It is "तदग्रेभागि".
Line 5:
"नात्राग्निं होत्रादित्या

पृष्ठम् १२

III, 7, १–8, २४ कौषीतकिब्राह्मणे 12
बार्हतरथन्तरं वषट्कुर्यात् पुरस्ताद् दीर्घमुपरिष्टाद्ध्रस्वम् ।१। यद्ध्रस्वं तद् रथन्तरम्
।२। यद् दीर्घं तद् बृहत् ।३। अथो इयं वै रथन्तरमसौ बृहत् ।४। अनयोरेव तत् प्रति-
तिष्ठति ।५। अथो एतावान् वै वाचो विकारः ।६। सर्वेणैव तद् वाचो विकारेण देवेभ्यो
हविः प्रयच्छति ।७। भूर्भुव इति पुरस्ताद् येयजामहस्य जपति ।८। वषट्कृत्यानुजपत्योजः¹
सहः सह ओजः स्वरिति² ।९। वज्रो वै वषट्कारः ।१०। तमेवैतच्छमयति पुरस्ताच्चो-
परिष्टाच्च ।११। अथो एते एव वषट्कारस्य प्रीयतमे तनू यदोजश्च सहश्च ।१२।
ताभ्यामेवैनं शमयति³ ।१३। अथ यदग्निं प्रथमं देवतानां यजति ।१४। अग्निर्वे देवानां
[L

Here is the complete, line-by-line transcription of both pages shown in the image:

[पृष्ठम् १४]

III, 10, ३३–12, २७ कौषीतकिब्राह्मणे दर्शपूर्णमासौ 14
।३२। अथ यदप उपस्पृशति ।३३। शान्तिर्वै भेषजमापः ।३४। शान्तिरेवैषा भेषजं⁵
यज्ञे क्रियते⁶ ।३५ ॥१०॥
¹⁻¹ L. P. omit ²⁻² L. P. एवैतत्पुरस्ताद्देवता ³ P. यद्यथाचार्यः ⁴⁻⁴ L. P. वदतीडायां
⁵ L. P. add अन्ततो ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 8
अथ यद् गार्हपत्ये पत्नीसंयाजैश्चरन्ति ।१। गार्हपत्यभाजो वै पत्न्यः ।२। आहवनीयभाग्
यजमानः ।३। तस्माद् गार्हपत्ये पत्नीसंयाजैश्चरन्ति ।४। ते वै चत्वारो भवन्ति ।५। आ
चतुरं वै द्वन्द्वं मिथुनं प्रजननं प्रजायते ।६। ते¹ वा उपांशु भवन्ति ।७। रे

[पृष्ठम् १६]

राजानं चन्द्रमसं भक्षयानीति³ मनसा ध्यायन्भक्षीयत् । ९ । तदसौ वै सोमो राजा विचक्षण-
श्चन्द्रमाः । १० । तमेतमपरपक्षं देवा अभिषुण्वन्ति । ११ । तद् यदपरपक्षं दाक्षायणयज्ञस्य
व्रतानि चरति । १२ । देवानामपि सोमपीथोऽसानीति । १३ । अथ यदुपवसथ्येऽग्नीषोमीयमे-
कादशकपालं पुरोळाशं निर्वपति । १४ । य एवासौ सोमस्योपवसथ्येऽग्नीषोमीयः । १५ । तमे-
वास्य⁴ तेनाप्नोति । १६ । अथ यत् प्रातरामावास्येन यजते । १७ । ऐन्द्रं वै सुत्यमहः । १८ ।
तत् सुत्यमहराप्नोति । १९ । अथ यदमावास्याया⁵ उपवसथ ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालं पुरोळाशं
निर्वपति । २० । ऐन्द्राग्नं वै सामतस्तृतीयसवनम् । २१ । तत् तृतीयसवनमाप्नोति । २२ । अथ
यन्मैत्रावरुणी पयस्या । २३ । मैत्रावरुणी वा अनूबन्ध्या । २४ । तदनूबन्ध्यामाप्नोति । २५ । स
एष सोमो हविर्यज्ञाननुप्रविष्टः । २६ । तस्माददीक्षितो⁶ दीक्षितव्रतो भवति । २७ । । ४ । ।
¹ L. P. ०यजेनेष्यन्; IO. ०यजेन्नेषल्ल ² L. P. काममापेति; L. (var.) काममापैति ³ L. P.
भक्षयामीति ⁴ L. P. तमेव ⁵ L. P. ०वास्यायां ⁶ IO. तस्माद्दीक्षितो

अथात इळादधस्य¹ । १ । इळादधेनेष्यन्नेतस्यामेव² पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं
ब्राह्मणम् । २ । स एष पशुकामस्यान्नाद्यकामस्य यज्ञः । ३ । तेन पशुकामोऽन्नाद्यकामो
यजेत । ४ । तत्र तथैव व्रतानि चरति । ५ । दाक्षायणयज्ञस्य हि समासः³ । ६ । अथातः
सार्वसेनेनयज्ञस्य । ७ । सार्वसेनेनयज्ञेनेष्यन्नेतस्यामेव² पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं ब्राह्मणम्
। ८ । ⁴⁻स एष तुस्तूर्षमाणस्य यज्ञः । ९ । स य इच्छेद् द्विषन्तं भ्रातृव्यं स्तृण्वीयेति । १० ।
⁵⁻स एतेन⁻⁵ यजते स्तृणुते ह⁴⁻ । ११ । अथातः शौनकयज्ञस्य । १२ । शौनकयज्ञेनेष्यन्ने-
तस्यामेवं पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं ब्राह्मणम् । १३ । ⁶⁻स एष प्रजातिकामस्य
यज्ञः । १४ । तेन प्रजातिकामो यजेत । १५ । तद् यदध्वर्युर्हवींषि प्रजनयति तत् प्रजात्यै
रूपम्⁻⁶ । १६ । । ५ । ।
¹ IO. इळादतस्य ² L. P. ०नैष्य० ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 5 ⁴⁻⁴L. P. here
read १४-१६ and Khaṇḍa 6 ends with प्रजात्यै रूपम् ⁵⁻⁵ L. P. सोऽनेन (for स एतेन);
IO. स एनेन ⁶⁻⁶ L. P. here read ९-११ and Khaṇḍa 7 ends with स्तृणुते ह

अथातो वसिष्ठयज्ञस्य । १ । वसिष्ठयज्ञेनेष्यन्¹ फाल्गुन्याममावास्यायां प्रयुङ्क्ते । २ । ब्रह्म
वै पौर्णमासी । ३ । क्षत्रममावास्या । ४ । क्षत्रमिवैव यज्ञः । ५ । क्षत्रेण शत्रून्त्सहा इति । ६ ।
वसिष्ठोऽकामयत हतपुत्रः प्रजायेय प्रजया पशुभिरभि सौदासान् भवेयमिति । ७ । स एतं

[पृष्ठम् १७]

यज्ञक्रतुमपश्यद् वसिष्ठयज्ञम्² । ८ । तेनेष्ट्वा प्राजायत³ प्रजया पशुभिरभि सौदासानभवत् । ९ ।
तथो एवैतद् यजमानो यद् वसिष्ठयज्ञेन यजते । १० । प्रजायते प्रजया पशुभिरभि द्विषतो
भ्रातृव्यान् भवति⁴ । ११ । अथातः साकंप्रस्थाय्यस्य । १२ । साकंप्रस्थाय्येनेष्यन्नेतस्यामेवा-
मावास्यायां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं ब्राह्मणम् । १३ । स एष श्रैष्ठ्यकामस्य पौरुषकामस्य
यज्ञः । १४ । तेन श्रैष्ठ्यकामः पौरुषकामो यजेत । १५ । तद् यत् साकं संप्रतिष्ठन्ते । १६ ।
साकं संप्रयजन्ते । १७ । साकं संभक्षयन्ते⁵ । १८ । तस्मात् साकंप्रस्थाय्यः⁶ । १९ । । ६ । ।
¹ L. P. ०नैष्य० ² L. P. IO. add तमाहरत्तेनायजत ³ IO. प्रजायत ⁴ L. P. Here
ends Khaṇḍa 8 ⁵ L. P. भक्षयन्ते ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 9

अथातो मुन्ययनस्य । १ । मुन्ययनेनेष्यन्नेतस्यामेव¹ पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं
ब्राह्मणम् । २ । स एष सर्वकामस्य यज्ञः । ३ । तेन सर्वकामो यजेत² । ४ । अथातस्तुरा-
यणस्य । ५ । तुरायणेनेष्यन्नेतस्यामेव³ पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं ब्राह्मणम् । ६ । स एष
स्वर्गकामस्य यज्ञः । ७ । तेन स्वर्गकामो यजेत । ८ । अथ यत् कृष्णाजिनं प्रतिमुञ्चते । ९ ।
ब्रह्म वै कृष्णाजिनम् । १० । ब्रह्मणैव तदात्मानं⁴ समर्धयति । ११ । तानि वै त्रीणि हवींषि
भवन्ति । १२ । त्रयो वा इमे लोकाः । १३ । इमानेव तल्लोकानाप्नोति⁵ । १४ । । ७ । ।
¹ L. P. ०नेनेष्य० ² L. P. Here ends Khaṇḍa 10 ³ L. P. ०णेनेष्य० ⁴ L. P. तद्यज्ञं
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 11

अथात आग्रयणस्य । १ । आग्रयणेनान्नाद्यकामो यजेत वर्षास्वागते श्यामाकसस्ये । २ ।
श्यामाकानुद्धर्तव¹ आह । ३ । सा या तस्मिन् कालेऽमावास्योपसंपद्येत । ४ । तयैष्ट्वाथै-
तयेष्ट्या यजेत । ५ । यदि पौर्णमासी । ६ । एतयेष्ट्वाथ पौर्णमासेन यजेत । ७ । यद्यु नक्षत्रमु-
पेप्सेत्² । ८ । पूर्वपक्षे नक्षत्रमुदीक्ष्य यस्मिन् कल्याणे³ नक्षत्रे कामयेत तस्मिन् यजेत । ९ ।
तस्यै सप्तदश सामिधेन्यः सदन्तावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणम् । १० ।
सौम्यश्चरुः । ११ । सोमो वै राजौषधीनाम् । १२ । तदेनं स्वया दिशा प्रीणाति । १३ । अथ
यन्मधुपर्कं ददाति । १४ । एष ह्यारण्यानां रसः⁴ । १५ । । ८ । ।
¹ L. P. ०नुद्धर्तवा ² IO. ०त्रमपेप्सेत् ³ L. P. omit ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 12
3

[पृष्ठम् १८]

IV, 9, १-10, १३ कौषीतकिब्राह्मणे इष्टयः 18

अथ वसन्त आगते पकेषु वेणुयवेषु । १। वेणुयवानुद्धर्तवं^1 आह । २। तस्या एतदेव पर्ववत्
तन्त्रमेषा देवतैषा दक्षिणैतद् ब्राह्मणम् । ३। तां हैक आग्नेयीं वा वारुणीं वा प्राजापत्यां
वा कुर्वन्त्येतत्तन्नामवैतद्ब्राह्मणम्^2 । ४। अथ व्रीहिसस्ये वा यवसस्ये वागते । ५। आग्रय-
णीयानुद्धर्तवं^1 आह । ६। तस्या एतदेव पर्ववत् तन्त्रम् । ७। अथ यदैन्द्राग्नो द्वादशकपालः
। ८। इन्द्राग्नी वै देवानां मुखम् । ९। मुखत एव तद् देवान् प्रीणाति । १०। अथ यद् वैश्वदे-
वश्चरुः । ११। एते वै सर्वे देवा यद् विश्वेदेवाः । १२। सर्वेषामेव देवानां प्रीत्यै । १३। अथ
यद् द्यावापृथिवीय एककपालः । १४। द्यावापृथिवी वै सस्यस्य साधयित्र्यौ । १५। प्रतिष्ठा-
पृथिव्योद्यनासावनुवेद^3 । १६। तद् यदेता देवता यजति । १७। एताभिर्देवताभिः शान्त-
मन्नमत्स्यामीति । १८ ॥ ९॥

^1 L. P. °नुद्धर्तवां ^2 L. P. Here ends Khaṇḍa 13 ^3 L. P. °सामनु°; L. (var.) °सावनु°

अथ यत् प्रथमजं गां ददाति । १। प्रथमकर्म ह्येतत् । २। यद्येतस्यै ग्लायात् । ३। पौर्णमासं
वामावास्यं वा हविष्कुर्वीत नवानामुभयस्यात्यै । ४। अपि वा पौर्णमासे वामावास्ये वा
हवींष्यनुवर्तयेद् देवतानामपरिहाणाय । ५। अपि वा यवाग्वैव सायंप्रातरग्निहोत्रं जुहुयान्न-
वानामुभयस्यात्यै । ६। अपि वा स्थालीपाकमेव गार्हपत्ये श्रपयित्वा नवानामेताभ्य आग्र-
यणदेवताभ्य आहवनीये जुहुयात् स्विष्टकृच्चतुर्थीभ्योऽमुष्यै^1 स्वाहामुष्यै स्वाहेति देवता-
नामपरिहाणाय । ७। अपि वाग्निहोत्रीमेव नवानादापयित्वा तस्यै दुग्धेन सायंप्रातरग्निहोत्रं
जुहुयादुभयस्यात्यै । ८। एत एतावन्तः पाताः । ९। तेषां येन कामयेत तेन यजेत । १०।
त्रिहविस्तु स्थिता । ११। त्रयो वा इमे लोकाः । १२। इमानेव तल्लोकानाप्नोतीमानेव
तल्लोकानाप्नोति^2 । १३ ॥ १०॥

^1 L. (var.) °कृत्तचतु° ^2 L. P. Here ends Khaṇḍa 14

इति प्रथमदशके चतुर्थोऽध्यायः

[पृष्ठम् १९]

19 कौषीतकिब्राह्मणे चातुर्मास्यानि V, 1, १-3, २

अथातश्चातुर्मास्यानाम् । १। चातुर्मास्यानि प्रयुञ्जानः फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते । २।
मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यत् फाल्गुनी पौर्णमासी । ३। मुखमुत्तरे फल्गू । ४। पुच्छं पूर्वे । ५।
तद् यथा प्रवृत्तस्यान्तौ समेतौ स्याताम् । ६। एवमेवैतौ संवत्सरस्यान्तौ समेतौ । ७। तद्
यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां वैश्वदेवेन यजते । ८। मुखत एव तत् संवत्सरं प्रीणाति । ९।
अथो भेषज्ययज्ञा वा एते यच्चातुर्मास्यानि । १०। तस्मादृतुसंधिषु प्रयुज्यन्ते । ११।
ऋतुसंधिषु हि व्याधिर्जायते । १२। तानि वा अष्टौ हवींषि भवन्ति । १३। अष्टौ वै
चतसृणां पौर्णमासीनां हवींषि भवन्ति । १४। चतसृणां वै पौर्णमासीनां वैश्वदेवं समासः
। १५। अथ यदग्निर्मन्ध्यते । १६। प्रजातिर्वै वैश्वदेवम् । १७। तस्मादेतं देवं गर्भं प्रजनयन्ति^1
। १८। अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सद्वन्तावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये तस्योक्तं
ब्राह्मणम् । १९। अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टौ हवींषि वाजिनं नवमम् । २०।
तन्नक्षत्रियां विराजमाप्नोति । २१ ॥ १॥

^1 L. P. IO. प्रजनयति

अथ यदग्नीषोमौ प्रथमौ देवतानां यजति । १। दर्शपूर्णमासिके वा एते देवते । २।
तस्मादेनौ प्रथमौ यजति । ३। अथ यत् सवितारं यजति । ४। सविता वै^1 प्रसवानामीशे । ५।
सवितृप्रसूततायै । ६। अथ यत् सरस्वतीं यजति । ७। वाग् वै सरस्वती । ८। वाचमेव तत्
प्रीणाति । ९। अथ यत् पूषणं यजति । १०। असौ वै पूषा योऽसौ तपति । ११। एतमेव तत्
प्रीणाति । १२। अथ यन्मरुतः स्वतवसो यजति । १३। घोरा वै मरुतः स्वतवसः । १४।
भेषज्यमेव तत् कुरुते । १५। अथ यद् वैश्वदेवी पयस्या । १६। एते वै सर्वे देवा यद् विश्वे-
देवाः । १७। सर्वेषामेव देवानां प्रीत्यै । १८। अथ यद् द्यावापृथिवीय एककपालः । १९।
प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्य एव । २०। ^2-अथ यत् प्रथमजं गां ददाति । २१। प्रथमकर्म
ह्येतत्^-2 । २२। अथ यत् पुरस्ताद् वोपरिष्टाद् वा शंयोर्वाकस्यानावाहितान् वाजिनो यजति
। २३। देवाश्चा^3 वै वाजिनः । २४। तानेव तत् प्रीणाति । २५। अत्र देवाः साध्याः
प्रीता भवन्ति । २६। अथो ऋतवो वै वाजिनः । २७। ऋतूनेव तत् प्रीणाति । २८। अथ यत्
परस्तात् पौर्णमासेन यजते । २९। तथा हास्य पूर्वपक्षे वैश्वदेवेनेष्टं भवति । ३० ॥ २॥

^1 L. omits ^2-2 EM. omits ^3 L. (var.) P. देवा अश्वा

वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत । १। ताः सृष्टा अप्रसूता वरुणस्य ^1-यवान् जक्षुः^-1

कौषीतकिब्राह्मणम् (पृ. २०–२१)

[पृष्ठम् २०]

V, 3, ३–5, २६ \ कौषीतकिब्राह्मणे \ 20

।२। ता वरुणो वरुणपाशैः प्रत्यमुञ्चत् ।३। ताः प्रजाः प्रजापतिं पितरमेत्योपाधावन्
।४। उप तं यज्ञक्रतुं जानीहि येनेष्टा वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः संप्रमुच्येमहीति
।५। तत एतं प्रजापतिर्यज्ञक्रतुमपश्यद् वरुणप्रघासान्² ।६। तमाहरत् तेनायजत ।७।
तेनेष्ट्वा वरुणमप्रीणात् ।८। स प्रीतो वरुणो वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः प्रजाः
प्रामुञ्चत् ।९। प्र ह वा अस्य प्रजा वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः संप्रमुच्यते³
⁴य एवं वेद⁴ ।१० ।।३।।

¹⁻¹ P. यवां चक्षुः   ² P. वरुणप्रघासं   ³ L. P. संप्रमुच्यन्ते; L. (var.) संप्रमुच्यत
⁴⁻⁴ L. P. य एवं विद्वान् वरुणप्रघासैर्यजते

अथ यदग्निं प्रणयन्ति ।१। यमेवामुं वैश्वदेवे मन्थन्ति ।२। तमेव तत् प्रणयन्ति ।३। अथ
यन्मन्थते¹ तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।४। अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सन्ततावाज्यभागौ विराजौ
संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।५। अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा नवैतानि हवींषि ।६।
तन्नक्षत्रीयां विराजमाप्नोति ।७। समानानि पञ्च संचराणि हवींषि भवन्ति² पौष्णान्तानि
वैश्वदेविकानि² ।८। तेषामुक्तं ब्राह्मणम्³ ।९। अथ यदिन्द्राग्नो द्वादशकपालः ।१०। प्रतिष्ठे
वा इन्द्राग्नी प्रतिष्ठित्यै एव ।११ ।।४।।

¹ L. P. यदग्निमन्ध्यते   ² L. P. omit   ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 3

अथो मध्यस्थो वा इन्द्रः ।१। तस्मादेनं मध्यतो यजति ।२। अथ यद् वारुणी पयस्या
।३। इन्द्रो¹ वै वरुणः ।४। स उ वै पयोभाजनः ।५। तस्माद् वारुणी पयस्या ।६। अथ यन्मा-
रुती पयस्या ।७। अप्सु वै मरुतः श्रिताः ।८। तस्मादेनान् पयसा यजति ।९। आपो हि पयः
।१०। अथो इन्द्रस्य वै मरुतः ।११। ऐन्द्रं पयः ।१२। तस्मान्मारुती पयस्या ।१३। अथ यत्
काय एककपालः ।१४। प्रजापतिर्वै कः ।१५। तमेव तत् प्रीणाति ।१६। अथो सुखस्यैवैतन्ना-
मधेयं कमिति ।१७। सुखमेव तदात्मन् धत्ते ।१८। अथ यन्मिथुनौ गावौ ददाति ।१९।
तत् प्रजात्यै रूपम् ।२०। अथ यद् वाजिनो यजति ।२१। तेषामुक्तं ब्राह्मणम् ।२२।
अथ यदप्सु वरुणं यजति ।२३। स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति ।२४। अथ यत् परस्तात्
पौर्णमासेन यजते ।२५। तथा हास्य पूर्वपक्षे² वरुणप्रघासैरिष्टं भवति³ ।२६ ।।५।।

¹ L. P. इन्द्र उ   ² L. (var.) पूर्व पक्षे   ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 4

[पृष्ठम् २१]

21 \ चातुर्मास्यानि \ V, 6, १–४, ६

ऐन्द्रो वा एष यज्ञक्रतुर्यत् साकमेधाः ।१। तद् यथा महाराजः पुरस्तात् सेनानीकानि¹
प्रत्युद्भाभयं² पन्थानमन्वियात् ।२। एवमेवैतत् पुरस्ताद् देवता यजति ।३। तद् यथावः
सोमस्य महाव्रतम् ।४। एवमेवैतदिष्टिमहाव्रतम्³ ।५। अथ यदग्निमनीकवन्तं प्रथमं देवतानां
यजति ।६। अग्निर्वै देवानां मुखम् ।७। मुखत एव तद् देवान् प्रीणाति ।८। अथ यन्मध्यंदिने
मरुतः सांतपनान् यजति ।९। मध्यंदिने वै संतपति ।१०। तस्मान्मध्यंदिने मरुतः सांतपनान्
यजति ।११। अथो इन्द्रस्य वै मरुतः ।१२। ऐन्द्रो मध्यंदिनः ।१३। तस्मान्मध्यंदिने मरुतः
सांतपनान् यजति ।१४। अथ यत् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति ।१५। पुष्टिकर्म वा एतद् यद्
गृहमेधीयः ।१६। सायं पोषः ।१७। तस्मात् पोषवन्तावाज्यभागौ भवतः⁴ ।१८। यजमान-
मेव तत् पोषयति ।१९। अथ यत् प्रातः पूर्णदर्वेण चरन्ति ।२०। पूर्वैर्द्युःकर्मणैवैतत् प्रातः-
कर्मोपसंतनोति ।२१ ।।६।।

¹ L. P. सैनानीकानि   ² L. P. प्रत्युद्गामयं   ³ P. एवमेतदिष्टि°   ⁴ L. P. यजति

अथ यन्मरुतः क्रीडिनो यजति ।१। इन्द्रस्य वै मरुतः क्रीडिनः ।२। तस्मादेनानिन्द्रेणो-
पसंहितान् यजति ।३। ¹अथ यन्महेन्द्रमन्ततो यजति ।४। अन्तं वै श्रेष्ठी भजते ।५। तस्मादे-
नमन्ततो यजति¹ ।६। अथ यदग्निं प्रणयन्ति यन्मन्थते तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।७। अथ यत्
सप्तदश सामिधेन्यः सन्ततावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।८

"? No, where does 4-4 end?
Wait, footnote 4-4 says: "4-4 L. P. अथ यद्धर्मिणं".
If L. P. has "अथ यद्धर्मिणं", then in the main text, it must be something that corresponds to it, like "स यद्घर्म्यन्वते" or "स यद् घर्म्यन्वते"!
Wait, look at the glyph before 'र्म्यन्वते':
Is that a 'घ'?
Wait, in line 33, it ends with: "स यद्घ-"
Then line 34 starts with: wait, is that a 'घ'?
No, look at the first character of line 34:
Wait, it's NOT a line break hyphenation of one word!
Wait, look at the end of line 33: "स यद्घ-"
Wait, is that a hyphen?
No! It's a minus sign: "⁻" of "⁴⁻"!
Look at line 33:
"⁴⁻स यद्-"
Wait, look at the digit: '⁴'?
No, the '⁴' is before 'स': "⁴⁻स यद्घर्म्यन्वते"!
Wait, where is the '⁴'?
Look at line 33:
क्रियते⁻³ ॥६॥ ⁴⁻स यद्-
Wait, after 'यद्', is there a 'घ'?
No, it