भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

Barcode : 2990100071774
Title - bhoojanakutuuhalamuu
Author - raghunaatha
Language - sanskrit
Pages - 357
Publication Year - 1956
Barcode EAN.UCC-13
2 990100 071774

UNIVERSITY OF TRAVANCORE
TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES
No 178.
BHOJANAKUTUHALA
OF
RAGHUNĀTHA
(PART I)
UNIVERSITY OF TRAVANCORE
कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा
PUBLISHED BY
ŚŪRANAD KUNJAN PILLAI
M. A. (ENG.); M. A. (SANS.); M. A. (MAL)
Honorary Director, University Manuscripts Library
TRIVANDRUM
All Rights Reserved
PRINTED BY
THE S. G. P. AT THE GOVERNMENT CENTRAL PRESS,
TRIVANDRUM
1956

This image appears to be entirely blank and contains no visible text, recipes, or diagrams to transcribe.

The provided image is completely blank; there is no visible text, inscription, or content to transcribe.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः
ग्रन्थाङ्कः अष्टसप्तत्यधिकशततमः
श्रीरघुनाथविरचितं
भोजनकुतूहलम्
(प्रथमो भागः)
UNIVERSITY OF TRAVANCORE
प्रकाशकः
‘शूरनाट् कुञ्जन् पिळ्ळ एं. ए’
पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षः।
अनन्तशयनस्थ-
सर्वकलाशालामुद्रणालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशितम्।
(मूल्यं सार्धरूपकद्वयम्।)

This image is completely blank, containing no visible text or illustrations to transcribe.

PREFACE
Bhojana Kutūhala, the present publication, is a work
of very great value, both as a treatise on dietetics and as a
work bearing on some aspects of Āyurveda. It contains
invaluable information about several articles of food, and
incidentally the diet that was prevalent during the period,
viz 17th century. A perusal of the contents of the book
will convince any one of the importance of this work.
Its author is Raghunātha Gaṇeśa Navahasta, a
Mahrāṭṭa scholar who flourished in the 17th century A D.
He was a friend of saint Rāmdās and enjoyed the patronage
of Queen Dīpa Bai, wife of Ekoji Bhose of Tanjore. A few
facts about his life and works are given in the succeeding
Note
We have in our collection two manuscripts (Nos.
P I No 1020 and 1021) of the treatise, and in view of the
importance of the work, we took up the responsibility to
bring out an edition In editing the work we have taken ad-
vantage of collating our manuscripts with the manuscripts
of the Sarasvatimahal Library, Tanjore, and the Research
Institute, Poona.
Our thanks are due to the authorities of the Sara-
svathimahal Library, Tanjore and Bhandarkar Oriental
Research Institute, Poona. We are grateful to Prof: P. K.
Gode of the Research Institute, Poona, for his good offices
in securing a manuscript. We have also been greatly bene-
fited by his contributions on Raghunātha in the issues of the
Journal of the University of Bombay, September 1491,
September 1944 etc. The late Pandit R. Ananthāchar
and Sri M. Madhavan Unni of this Library attended to the
scrutiny of the manuscript
The succeeding volumes of the work will be publi-
shed without delay.
1081

The present edition is based on the following manus-
cripts
P 1. Palm leaf MS No 1020 written in Grantha
script belonging to the Maharaja's Palace
Library, Trivandrum.
P 2. Palm leaf MS. No 1021 in Grantha chara-
cters from the same source
T 1. A paper MS. in Devanagari character
supplied by the Sarasvatimahal Library,
Tanjore.
T 2. A paper MS. in Devanagari character
procured from the same source contain-
ing a statement that the MS. belonged to
Maharaja Tulaja Bhonsle
B h. A paper MS in Devanagari script procured
from the Bhandarkar Oriental Research
Institute, Poona
J 1. A paper MS. in the possession of Sri Babu
Saheb Sankar Rao Jagtap of Kolhapur,
containing a statement that the MS. be-
longed to Samiji Nayak Punde. This
MS was procured through the kind
offices of Prof. P. K. Gode, who has
proved this to have been written some-
time between 1650 and 1685 A. D
University MSS Library, SURANAD KUNJAN PILLAI,
Trivandrum, 1-5-1955. Honorary Director

A NOTE ON BHŌJANAKUTŪHALA
The Bhojanakutūhala is a rare and valuable work
compiled from various sources by Sri Raghunātha Sūri. The
name Bhojanakutūhala (curiosity for food) is appropriate
for this work, as it deals with the characteristics, method
of preparation, purification etc of the dietetic materials The
work is in three parts, the present publication being the
first part This part deals with the properties of the differ-
ent food materials (such as grains like wheat and paddy,
liquids like milk and curd), the methods of preparing
different dishes, and their digestive effects. In the two suc-
ceeding parts are discussed the subjects of edibles and
non-edibles, purification of food etc
The work draws its material from old treatises like
Suśruta, Bhāvaprakāśa, Manusmṛti and Vātsyāyana Sūtra.
This has been stated by the author himself in the following
verses:
“ इत्थं विमथ्य गुणपाठसुधाम्बुराशिं
लब्

ii
भेषज्यतन्त्रमपि नैव कृतं स्वतन्त्रं
तेषां कृतेऽपि•चं. कृतं रघुनाथनाम्ना ॥
etc., we know that the author of the work is Raghunātha
Sūri. From the colophon of another work of this author by
name Prayogaratnabhūṣā 'इति श्रीमद्धरिहरमहात्मजरघुनाथसुतगणेश-
भट्टतनुज ............ देवीयरघुनाथोन्नीतकूतौ श्रौतप्रयोगरत्नभूषायां पुण्याह-
•वाचनादिपिण्डपितृयज्ञान्तो रत्नगुच्छः', it is seen that this
Raghunātha was the son of Gaṇeśabhaṭṭa, grandson of
Raghunātha and great-grandson of Harihara Bhaṭṭa, though
there is a lacuna between गणेशभट्टतनुज and रघुनाथोन्नीत in
the manuscript. There are several statements in the
works of the author to the effect that he belonged to
Anantadeva, for eg. अनन्तदेवीय, अनन्तदेवोदय, अनन्तदेवदत्तोदय,
अनन्तदेवदयात्मज. These, especially अनन्तदेवदयात्मज would seem
to indicate that the author's father was Anantadeva. But
this is in contradiction to the statement noticed above.
Moreover, Anantadeva is frequently spoken of by the
author as his Guru and the son of Āpadeva and grandson
of Anantadeva. Anantadeva therefore, cannot be the
author's father; he was in all possibility his Guru, and the
statements may be taken as indicative of his extreme regard
for him.
From certain letters of Saint Rāmdas addressed to
Raghunātha† we know that he belonged to the Vasiṣṭha
'अवादीद्यमनन्तेन गुरुणा करुणाब्धिना ।'
'इति श्रीमत्सकलभूमण्डलमण्डनायमानश्रीमदनन्तदेवात्मज-श्रीमदापदेव-तत्सुत-
श्रीमदनन्तदेवदयोदयस्य रघुनाथार्विदुषः कृतौ धर्मामृतमहोदधिनिबन्चने
गोदानविधिः ''
इति श्रीमद्वारिधिवेलावलायितेलावलयवर्ति-विद्वन्मण्डलीमण्डनायमान-श्रीमदन-
न्तदेवोदयस्य रघुनाथविदुषः कृतौ प्रायश्चित्तकुतूहले ... ...'' etc.
Vide P. K. Gode's paper 'The identification of Raghunatha'
in the Journal of the Sarasvatimahal Library, Tanjore.
(Vol. III, No. 1.)

gōtra and to the Karhade sect among the Mahraṭṭas. His
family surname was ‘Navahasta’ (corrupted in popular
tongue as Navatha and Navathye) as can be gathered from
the colophons in some of his works like इति ......
चातुर्मास्यप्रयोगो रघुनाथनवहस्तकृतः and नवहस्तरघुनाथभट्टविरचित-
प्रायश्चित्तप्रकरणं समाप्तम् । In his Prāyaścittakutūhala, Raghu-
nātha speaks of God Viṣṇu as his family deity:
अनेन प्रीयतां देवो भगवान् कमलापतिः ।
श्रीमदनन्तः पूर्वेषाम्माकं कुलदैवतम् ॥
Raghunātha’s teacher Anantadeva whose genealogy we
noticed above is believed to have lived between 1625 and
1675 A D. He was a versatile scholar and prolific writer
and was a descendant of the great Mahraṭṭa Saint Ekanātha.
His father Āpadeva was the famous author of the Mīmāṁ-
sānyāyaprakāśa.
Raghunātha was intimately associated with the
Mahraṭṭa Saint Rāmdas, the preceptor of Śivāji the Great.
He was for a long time put in charge of the temple of
Raghupati, built by the Saint at Chafol on the Man, a tribu-
tary of the river Kṛṣṇā
The author appears to have settled at Tanjore when
a Mahraṭṭa kingdom was established there in 1678 by Ekoji,
for in some of his Mahraṭṭi works like the Narakavarṇana
he speaks of Dīpāmbikā, Queen of Ekoji as his patroness
Besides the Bhojanakutūhala Raghunātha has written
several other works in Sanskrit and Mahraṭṭi. Among the
Sanskrit works may be mentioned the following: —

1. Sāhityakutūhala — a work on Citrakāvya
   mentioned in the Narakavarṇana of the
   author, but no MS is known.

iv
2. Prayaścittakutūhala — on expiatory rites.
' 3. Janārdanamahodaya — a manual on Vaiṣṇava
ritual and worship
4 Dharmāmṛtamahodadhi — an extensive com-
pilation on religious and social law and
customs
5 Kāśīmīmāṁsā — No MS. is known.
6. Prayogaratnabhūṣā — an exhaustive work on
Vedic ritual.
7. Cāturmāsyaprayoga — on the Vedic ritual
pertaining to the Cāturmāsya sacrifices.
Among the Mahraṭṭī works may be mentioned the
following:—
1 Narakavarṇana
2 Govardhanoddhāraṇa
3 Strīdharma
In the Narakavarṇana mention is made of all the
works except Prayogaratnabhūṣā and Cāturmāsyaprayoga.
These two as also some of the other works are mentioned
by the author in certain other works like the Prāyaścitta-
kutūhala *

• “अतश्च न शाकव्रतादौ द्रव्यमात्रत्यागः इत्यस्मत्कृतजनार्दनमहोदये विस्तरेण
  प्रपञ्चितम् ।” ( भोजनकुतूहलम् )
  “एवं भोजनविषये विशेषप्रायश्चित्तानि विशेषतो भोजनकुतूहले निरूपितान्य-
  स्माभिस्तत एवावगन्तव्यानि ग्रन्थगौरवभयान्नात्र निरूपितानि ।
  “तस्याः प्रयोगः प्राप्तकाले दर्शपूर्णमासयोरनारम्भनिमित्तं क्रियमाणप्रायश्चि-
  त्तार्थम् अन्वारम्भणीयेष्ट्या यक्ष्य इति सङ्कल्पास्मत्कृतप्रयोगरत्नभूषायां
  दर्शपूर्णमासप्रकरणे गोचर इति नेह पुनर्लिखितः”
  पक्षहोमविधिह्यस्मत्कृतहोमप्रयोगे द्रष्टव्यः । Homaprayoga may probably
  be the Caturmasyaprayoga.
  (प्रायश्चित्तकुतूहलम् )
  For MS. of the works of Raghunātha vide ‘Raghunātha and his
  works in the Journal of the Bombay University, (Vol. x, 1941)

• A manuscript of Prayogaratnabhūṣa dated Śaka 1600
(1678 A. D.) is stated to be available in the Oriental Insti-
tute, Baroda. • Prof. Gode speaks of a manuscript of
Bhojanakutūhala produced about 1682.* This gives some
clue to fix his period. Ekoji, the husband of his patroness
Dīpa Bai reigned between 1676 and 1683. The Dharmā-
mṛtamahodadhi contains a chronogram giving the date of
its composition to be Śaka 1623 (1701 A. D.). † The
literary activity of Raghunātha may therefore be assigned
to the period 1650 to 1725 A. D.
University MSS Library, K. S. MAHADEVA SASTRI,
Trivandrum. Curator.

• Contemporary MS. of Bhojanakutūhala by P. K. Gode in
  the Bombay University Journal Volume XIII.
  † वह्नियुग्मरसचन्द्र(१६२३)सम्मिते शालिवाहनशके वृषाह्वये ।
  वत्सरे तपसि कुम्भगे रवौ शूलिनः प्रियतिथौ महाव्रते ।
  साम्बमीशमभिपूज्य तत्पदे वाक्प्रसूमाञ्जलिरसौ समर्पितः ।
  तेन तुष्यतु स भक्तवत्सलः कोसलाधिपसुतायुतो हरिः ।

भोजनकुतूहले
वृक्षाद्युपजीवनं भोगः जीवसाधनं, 'ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः।'
इति श्रुतेः ।
तच्च तावत्त्रिधा ज्ञेयं शूकशिम्बीतृणाह्वयम् ।¹
व्रीह्यादिकं यदिह शूकसमन्वितं स्यात्
तच्छूकधान्यमथ² मुद्गमकुष्ठकादि ।
शिम्बीनिगूढमिह तत् प्रवदन्ति शिम्बी-
धान्यं तृणोद्भवमथो तृणधान्यमाहुः³ ॥
इति । तत्र—
शूकोद्भवं लघु बलातिशयप्रदायि
मेध्यं त्रिदोषशमनं रुचिवीर्यकारि ।
शिम्बीभवं गुरु हिमं च विबन्धकारि
तद्वातलं तु शिशिरं तृणधान्यमाहुः ॥
गुरु दुर्जरम् । उक्तं च भावप्रकाशे—
मन्दानलो नरो द्रव्यं मात्रागुरु विवर्जयेत् ।
स्वभावतश्च गुरु यत् तथा संस्कारतो गुरु ॥
मात्रागुरु तु मुद्गादि माषादिः प्रकृतेर्गुरुः ।
संस्कारगुरु पिष्टान्नं प्रोक्तमित्युपलक्षणम् ॥ इति ।
अथ शालिसामान्यगुणाः —
शालयो मधुरा स्निग्धा बल्या बद्धालपवर्चसः ।
कषाया लघवो रुच्याः स्वर्या वृष्याश्च बृंहणाः ॥
अल्पानिलकफाश्शीताः पित्तघ्ना मूत्रलास्तथा ।
शालयो दग्धमृज्जाताः कषाया लघुपाकिनः ॥
सृष्टमूत्रपुरीषाश्च रूक्षाः श्लेष्मापकर्षकाः ।
कैदारा वातपित्तघ्ना गुरवः कफशुक्रलाः ॥
१. J1. omits 'वृक्षाद्यु... ...इति श्रुतेः'
२. Bh. धान्यमपि
३. J1. मन्यते

प्रथमपरिच्छेदः
कषाया अल्पवर्चस्का मधुराश्च बलावहाः ।
कृष्टक्षेत्रे केदारे उप्तानामेते गुणाः —
स्थलजास्स्वादवः पित्तकफघ्ना वातवह्निदाः ।
किञ्चित्तिक्ताः कषायाश्च विपाके कटुका अपि ॥
स्थलभूमौ अकृष्टक्षेत्रे स्वयमुत्पन्नानामेते गुणाः —
वापिता मधुरा वृष्या बल्याः पित्तप्रणाशनाः ।
श्लेष्मलाश्चाल्पवर्चस्काः कषाया गुरवो हिमाः ॥
कृष्टक्षेत्रे अकृष्टक्षेत्रे च वापितानामेते गुणाः —
रोपितास्तु नवा वृष्याः पुराणा लघवस्मृताः ।
रोपितारोपिता भूयश्शीघ्रपाका गुणाधिकाः ॥
छिन्नरूढाः हिमा रूक्षा बल्याः पित्तकफापहाः ।
बद्धविट्काः कषायाश्च लघवश्चाल्पतिक्तकाः ॥
अथ शालिविशेषगुणाः । राजनिघण्टौ —
राजात्नं तु त्रिदोषघ्नं सुस्निग्धं मधुरं लघु ।
दीपनं बलकृत्पथ्यं कान्तिदं वीर्यवर्धनम् ॥
महाराष्ट्रेषु रायभोगः इति; राजाभामित्येवान्ध्रेषु प्रसिद्धम् । राज-
निघण्टौ—
कृष्णशालिस्त्रिदोषघ्नो मधुरः पुष्टिवर्धनः ।
वर्णकान्तिकरो बल्यो दाहजिद्दीर्यवर्धनः ॥
कृष्णशालिर्गोदातीरे प्रसिद्धः । राजनिघण्टौ —
रक्तशालिस्तु मधुरो लघुः स्निग्धो बलावहः।
रुचिकृद्दीपनः पथ्यः पित्तदाहानिलास्रजित् ॥

१. Bh. राजोदनं त्रिदोषघ्नं
२. P₁. दीपनं जीवितं पथ्यं
३. P₁. P₂. राजभोगः
४. Bh. मिति वाऽऽन्ध्रेषु
५. J¹. गोदावरीतीरे

४ भोजनकुतूहल
तथा
रक्तशालिर्वरस्तेषु बल्यो वर्ण्यस्त्रिदोषजित् ।
चक्षुष्यो मूत्रलः स्वर्यः शुक्रलस्तद्द्वज्वरापहः ॥
राजनिघण्टौ—
। वपुःप्रदञ्श्वासकासदाहनुद --
मुण्डशालिस्त्रिदोषघ्नो मधुराम्लो बलप्रदः ॥
रुचिकृद्दीपनः पथ्यो मुखजाड्यरुजापहः ।
निःशूको मुण्डशालिः ।
राजनिघण्टौ—
महाशालिः स्वादुर्मधुरशिशिरः पित्तशमनो
ज्वरं जीर्णं दाहं जठररुजमहाय शमयेत् ।
शिशूनां यूनां वा यदतिजरसां वा हितकरः
सदा सेव्यस्सर्वैरनलबलवीर्याणि कुरुते ॥
स्थूलशालिः ।
राजनिघण्टौ —
सूक्ष्मशालिस्तु मधुरो लघुः पित्तास्रदाहनुत् ।
दीपनः पाचनश्चैव किञ्चिद्वातविकारजित् ॥
सूक्ष्मशालिः ।
राजनिघण्टौ—
सुगन्धशालिर्मधुरोऽतिवृष्यः पित्तभ्रमास्रारुचिदाहशान्तिदः ।
स्तन्यश्च गर्भस्थिरताल्पवातदः पुष्टिप्रदश्चाल्पकफश्च बल्यः ॥
गन्धशालिः ।
१. Bh. शालिष्वलस्तेषु
२. Bh. omits the word राजनिघण्टौ
३. Bh. omits the word राजनिघण्टौ
४. Bh. माशु शमयेत्

प्रथमपरिच्छेदः ।
राजनिघण्टौ—
तिरियो मधुरः स्निग्धः शीतलो दाहपित्तजित् ।१
त्रिदोषशमनो रुच्यः पथ्यः सर्वामयापहः ॥
“मासैर्जन्यस्त्रिभिस्स्यातं स भवति तिरियः” इति तलक्षणम् ।
तिरियशालिः ।
राजनिघण्टौ—
षष्टिवासरजस्सोऽयं ज्ञेयो मासद्वयोद्भवः ।
गौरो नीलषाष्टिकोऽयं द्विधा स्यादाद्यो रुच्यः शीतलो दोषहारी ।
बल्यः पथ्यो दीपनो वीर्यवृद्धिं दत्ते चास्मात् किञ्चिदूनो द्वितीयः ॥
षाष्टिका , मालवे प्रसिद्धाः ।
राजनिघण्टौ—
व्रीहिर्गौरो मधुररसकः पित्तहारी कषायः
स्निग्धो वृष्यः कृमिकफहरस्तापरक्तापहश्च ।
पुष्टिं दत्ते श्रमशमनकृद् वीर्यवृद्धिं विधत्ते
रुच्योऽत्यन्तं जनयति च मुदं वातकृन्मेचकोऽन्यः ॥
गौरशालिः, हरिद्र इति प्रसिद्धः ।
वाग्भटस्तु—
रक्तो महान् सकलमस्तूर्णकः शकुनाहृतः ।
सारामुखो दीर्घशूको रोद्धशूकः सुगन्धकः ॥
पौण्ड्रकः पुण्डरीकश्च प्रमोदो गौरशालिकः ।
लाङ्गलो लोहवालाख्यः कर्दमोऽशीतभीरुकः ॥
१. Bh. omits the word राजनिघण्टौ
२. T1. has सर्वगदापहः and also the variant reading:-
सर्वाक्षतापहः, which variant T2. also gives.
३. Bh. प्रदत्ते
४. Bh. रुच्योत्पत्तिं जनयति

भोजनकुतूहलम्
पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चान्ये शालयश्शुभाः ।
स्वादुपाकरसास्स्निग्धा वृष्या बद्धालपवर्चसः ॥
कषायानुरसाः पथ्या लघवो मूत्रला हिमाः ।
शूकजेषु वरस्तत्र रक्तस्तृष्णात्रिदोषहा ॥
महांस्तस्यानुकलमस्तं चाप्यनु ततः परे ।
यवका हायनाः पांशुवाष्पनैषधकादयः ।-
स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाकेऽम्लाः श्लेष्मपित्तलाः ॥
सृष्टमूत्रपुरीषाश्च पूर्वं पूर्वे च निन्दिताः ॥
स्निग्धो ग्राही लघुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरो हिमः ।
षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश्चासितगौरतः ॥
ततः क्रमान्महाव्रीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः ।
कुक्कुटाण्डकलावास्यपारावतकसूकराः ॥
वरकोड्डाकौद्दालचीनशारददुद्देराः ।
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च गुणैरल्पान्तरास्स्मृताः ॥
स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः ।
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषश्चैव पाटलः ॥ इति ।
रक्तो लोहितः । महान् महातण्डुलः कलमः , अन्तर्वेद्यां कल-
बीति प्रसिद्धः । तूर्णकश्शीघ्रपाकी , आश्वयुज इति काश्मीरे प्रसिद्धः ।
शकुनाहृतः गरुडापरनामा । उक्तं च—
द्वीपान्तरात्समानीतो गरुडेन महात्मना ।
शकुनाहृतशालिः स्यात् गरुडापरनामकः ॥ इति ।
सारासुखः कृष्णशुक्लाकारतण्डुलः । दीर्घशूकः अत्यायतशूकः ।
रोध्रशूको रक्तशूकः । सुगन्धकः गन्धशालिः । पौण्ड्रकः पाण्डुरशालिः ।
पुण्डरीकः श्वेतोत्पलकः । प्रमोदकः प्रह्लादकः , कमोद इति प्रसिद्धः ।
गौरशालिकः हरिद्रः । जाङ्गलः सीरकृष्टभूमिजः । लोहवालः अति-
कठिनतण्डुलः । कर्दमः पङ्कजः । शीतभीरुकः शीतमात्रनिष्पन्नः ।
१. Bh. रक्ततृष्णा
२. P1, P2, J1. दुर्दुराः
३. P1, P2. आश्वयुजम् इति

प्रथमपरिच्छेदः ।
पतङ्गः उष्णानिषन्नः । तपनीयोऽल्पशीतजन्यः । त्रिदोषहेति रक्तविशे-
षणम् । तदीषद्विगुणो महान् । तदनु कंलमः । नैषधकादय इति आदि
शब्देन चम्पकपत्रिकासाङ्ग्रहः) 'यवका' इत्यारभ्य 'निन्दिता' इत्यन्त
एको ग्रन्थः । शेषं स्पष्टम् । सुषेणः-
रुच्याः पाचनदीपना बलकरा वृष्यास्त्रिदोषापहा-
श्शुक्रश्लेष्मविवर्धना रुचिकराः सन्दीपनास्तर्पणाः ।
पथ्यास्सर्वगदे हिताः श्रमहराः क्षुत्तृट्श्रमध्वंसिनः
श्रेष्ठा व्रीहिषु पाष्टिकाः कलमका रक्ता महाशालयः ॥ इति ।
नीवाराणां व्रीहिवर्गे पाठमाह प्रयोगपारिजातः । वाग्भटस्तु
तृणधान्यवर्गे । तत्र पूर्वस्यावयवसाम्यमुत्तरस्य गुण साम्यं पाठहेतुः ।
गुणाश्च-
कषायमधुरो रूक्षो नीवारः कफपित्तहृत् ।
ग्राही लघुर्बलहरो मुनीनां देहधारकः ॥
देवसाळी ।
अथ गोधूमाः ।
वाग्भटः -
वृष्यश्शीतो गुरुः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा ।
सन्धानकारी मधुरो गोधूमः स्थैर्यकृत्सरः ॥
राजनिघण्टौ -
गोधूमः स्निग्धमधुरो वातघ्नः पित्तदाहकृत् ।
गुरुः श्लेष्मप्रदो बल्यो रुचिरो वीर्यवर्धनः ॥ इति ।
स्निग्धोऽन्यो लघुगोधूमो गुरुर्वृष्यः कफापहः ।
आमदोषकरो बल्यो मधुरो वीर्यपुष्टिदः ॥
सोनेगहूं
१. T2 omits पत ... ... ष्णमः
२. I₁ omits this verse.