विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

६६ ॥ विष्णुस्मृतौ २२ ।
। ७२ । रजस्वला हीनवर्णां रजस्वलां स्पृष्ट्वा न तावद-
श्नीयाद्यावन्न शुद्धा । ७३ । सवर्णांमधिकवर्णां वा स्पृष्ट्वा
सद्यः स्नात्वा शुध्यति । ७४ । क्षुत्वा सुप्त्वा भुक्त्वा भोज-
नाध्ययनेषुः पीत्वा स्नात्वा निष्ठीव्य वासः परिधाय
रथ्यामाक्रम्य मूत्रपुरीषे कृत्वा पञ्चनखास्थ्यास्नेहं स्पृष्ट्वा
चाचामेत् । ७५ । चाण्डालम्लेच्छसंभाषणे च । ७६ ।
नाभेरधस्तात्प्रवाहुषु च कायिकैर्मलैः सुराभिर्मद्यैश्चोप-
हतो मृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य शुध्येत् । ७७ । अन्येनोप-
हतो मृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य स्नानेन । ७८ । वक्त्रोप-
हतस्तूपोष्य स्नात्वा पञ्चगव्येन । ७६ । दशनच्छेदोप-
हतश्च । ८० ।
वसा शुक्रमसृङ्मज्जा मूत्रं विट्कर्णविण्नखाः ।
श्लेष्मास्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥ ८१ ॥
गौडी माध्वी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।
यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजातिभिः ॥ ८२ ॥
74. सद्यः om. C1,2v Ap. स्नात्वाश्नीयात् V1–3 C1,2. 75. भुक्त्वा
om. C1,2. भोजनाध्ययने C1,2; भोजनेयः v. 77. सुराभिर्वापहतो
C1,2v. 79. is repeated in V1,2,3.
78. उक्ताङ्गेभ्योऽन्यत्र नाभेर्ध्वम्... 81...मज्जा शिरोमध्ये पिण्डि-
त(०तः) स्नेहः (Kullūka) ।... 82...माध्वी मधुविकारः... यथाह
हारीतः... माध्वीकं मधुकं माध्वं मधुना संयुतास्त्रयः ।...

॥ विष्णुस्मृतौ २२ ॥ ६७
माधूकमैक्षवं टाङ्कं कौलं खार्जूरपानसे ।
मृद्वीकारसमाध्वीके मैरेयं नारिकेलजम् ॥ ८३ ॥
अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य च ।
राजन्यश्चैव वैश्यश्च स्पृष्ट्वैतानि न दुष्यतः ॥ ८४ ॥
गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन् ।
प्रेताहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ॥ ८५ ॥
आचार्यं स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् ।
निर्हृत्य तु व्रती प्रेतान्न व्रतेन वियुज्यते ॥ ८६ ॥
आदिष्टी नोदकं कुर्यादा व्रतस्य समापनात् ।
समाप्ते तूदकं कृत्वा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ ८७ ॥
ज्ञानं तपोऽग्निराहारो मृन्मनो वार्युपाञ्जनम् ।
वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धिकर्तॄणि देहिनाम् ॥ ८८ ॥
सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं परं स्मृतम् ।
योऽन्ने शुचिः स हि शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥८९॥
87. त्रिरात्रेण विशुध्यति C^(1, 2) v. See M. v, 88.
83. माधूकं मधूकपुष्पोद्भवम् ।... टाङ्कः कपित्थविशेषः... माध्वीकं मधूद्भवं
माध्वीव्यतिरिक्तम् । मैरेयं धातृपुष्पजं गुड़धान्याम्बुसहितमिति शब्दार्णवे
वाचस्पतिः ।... 84... स्पर्शः पानोपलक्षकः ।... 85... प्रेताहारैः प्रेतस-
पिण्डैः... 86... व्रती ब्रह्मचारी व्रतेन ब्रह्मचर्येण न वियुज्यते न भ्रश्यति ॥
87... आदिष्टी ब्रह्मचारी प्रक्रान्तप्रायश्चित्त इत्यन्ये ।... 88. ज्ञानमाध्या-
त्मिकं बुद्धेः शुद्धिहेतुः ।... आहारः पञ्चगव्यादीनाम् ।... कर्म संध्यादि अहो-
रात्रकृतपापस्य ।... 89... योऽन्ने शुचिः शुच्यन्नदः स शुचिः ।... अर्थशौच-
मिति पाठे ( See M. v, 106 ) ऽप्याहारशुद्ध्यर्थमेवार्थशौचापेक्षेति ।...

६८ ॥ विष्णुस्मृतौ २२ । २३ ॥
क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः ।
प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः ॥ ९० ॥
मृत्तोयैः शोध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति ।
रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः ॥ ९१ ॥
अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति ।
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ॥ ९२ ॥
एष शौचस्य ते प्रोक्तः शारीरस्य विनिश्चयः ।
नानाविधानां द्रव्याणां शुद्धेः शृणु विनिश्चयम् ॥ ९३ ॥ २२ ॥
शारीरैर्मलैः सुराभिर्मद्यैर्वा यदुपहतं तदत्यन्तोप-
हतम् । १ । अत्यन्तोपहतं सर्वं लोहभाण्डमग्नौ प्रक्षिप्तं
शुध्येत् । २ । मणिमयमश्ममयमब्जं च सप्तरात्रं मही-
निखनेन । ३ । शृङ्गदन्तास्थिमयं तक्षणेन । ४ । दारवं
XXIII, 4. ॰दंष्ट्रा॰ C^(1,2)v.
90. अकार्यं निषिद्धं तत्कारिणः ।... 91. शोध्यममेध्यादिलिप्तमङ्गम् ।
...द्विजोत्तमा ब्राह्मणाः ।... 92. गात्राणि शरीराणि लिप्तान्यद्भिः स्नानैः
शुध्यन्ति । मनः सदसत्संकल्पात्मकमसत्संकल्पादशुद्धं सत्येन सत्संकल्पेन
शुध्यति ।... विद्यातपोभ्यां ... शुद्धिः शरीराभिमानजन्यदुरितनिवृत्तिः ।
बुद्धिः संशयविपर्ययात्मका ज्ञानेन प्रमाणरूपेण... XXIII, 2. लो-
हानि सुवर्णरजतताम्रायस्त्रपुसीसकानि सप्तविधा धातवः सर्वशब्दा-
त्तद्विकाराः पित्तलादयश्च तन्मयं भाण्डम्... 3... अब्जं शङ्खशुक्त्यादि...
4. शृङ्गं खङ्गादीनां दन्तो गजादीनामस्थि कूर्मादीनाम्...

॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥ ६६
मृन्मयं च जह्यात् । ५ । अत्यन्तोपहतस्य वस्त्रस्य य-
त्प्रक्षालितं सद्विरज्यते तच्छिन्द्यात् । ६ । सौवर्णरजता-
ब्जमणिमयानां निर्लेपानामद्भिः शुद्धिः । ७ । अश्मम-
यानां चमसानां ग्रहाणां च । ८ । चरुस्रुक्स्रुवाणामु-
ष्णेनाम्भसा । ९ । यज्ञकर्मणि यज्ञपात्राणां पाणिना
संमार्जनेन । १० । स्फ्यशूर्पशकटमुसलोलूखलानां प्रो-
क्षणेन । ११ । शयनयानासनानां च । १२ । बहूनां
च । १३ । धान्याजिनरज्जुतान्तववैदलसूत्रकार्पासवास-
सां च । १४ । शाकमूलफलपुष्पाणां च । १५ । तृण-
काष्ठशुष्कपलाशानां च । १६ । एतेषां प्रक्षालनेन । १७ ।
अल्पानां च । १८ । ऊषैः कौशेयाविकयोः । १९ । अरि-
ष्टकैः कुतपानाम् । २० । श्रीफलैरंशुपट्टानाम् । २१ । गौर-
6. सद् om. C1.2v.
7. अल्पोपघातशुद्धिमाह ।... निर्लेपानामुच्छिष्टादिमात्रस्पृष्टे... 8...
तेषां निर्लेपानामद्भिरॆव शुद्धिः ।... 9. एतेषां चर्वादिलेपरहितानाम्...
10... कुशैर्दर्भापवित्रेण च... संमार्जनेन ।... 12. स्पर्शशुद्धिमाह ।...
एषां चाण्डालादिस्पर्शेऽपि प्रोक्षणेनैव शुद्धिः ॥ 14... वैदलं वेणुविदलंछतं
व्यजनादि ।... वासो नवमचिरयन्त्रनिर्मुक्तं क्षालनासहं कौसुम्भादिरक्तं
च ।... एतेषां बहूनामपि चाण्डालादिस्पर्शे प्रोक्षणेन शुद्धिः ।... 16...
शुष्कं गोमयपिण्डः । पलाशं पर्णं मधूकपलाशादेः । एतेषां चाण्डालादिस्पर्शे
ऽपि... 17. एतेषां शयनादीनां पलाशान्तानां विष्ठादिलिप्तानां प्रक्षाल्येन लेपा-
पनोदकेन द्रव्याविनाशेन च क्षालनेन शुद्धिः ।... 18. येषां धान्यवासःप्रभृ-
तीनां बहूनां स्पर्शे प्रोक्षणमुक्तं तेषामेवाल्पानां तत्रैव क्षालनेन शुद्धिः । नेदं
लेपशुद्धौ पूर्वसूत्रेणैव विधानात् ।... 21. अंशुपट्टाः वल्कलतन्तुनिर्मिताः...

७० ॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥
सर्षपैः क्षौमाणाम् ।२२। शृङ्गास्थिदन्तमयानां च । २३ ।
पद्माक्षैर्मृगलोमिकानाम् । २४ । ताम्ररीति‍त्रपुसीसम-
यानामम्लोदकेन । २५ । भस्मना कांस्यलोहयोः । २६ ।
तक्षणेन दारवाणाम् । २७ । गोवालैः फलसंभवानाम् ।
। २८ । प्रोक्षणेन संहतानाम् । २९ । उत्पवनेन द्रवा-
णाम् । ३० । गुडादीनामिक्षुविकाराणां प्रभूतानां गृह-
निहितानां वार्यभिदानेन । ३१ । सर्वलवणानां च । ३२ ।
पुनःपाकेन मृन्मयानाम् । ३३ । द्रव्यवत्कृतशौचानां
देवतार्चानां भूयःप्रतिष्ठापनेन । ३४ । असिद्धस्यान्नस्य
यन्मात्रमुपहृतं तन्मात्रं परित्यज्य शेषस्य कण्डनप्रक्षा-
लने कुर्यात् । ३५ । द्रोणाभ्यधिकं सिद्धमन्नमुपहतं न
दुष्यति । ३६ । तस्योपहतमात्रमपास्य गायत्र्याभिम-
35. यावन्मात्रम् C¹, ². 36. द्रोणाधिकं V¹, ²; द्रोणाद्यधिकं C¹, ².
24. मृगलोमिकानि मृगलोमोद्भवानि राङ्कवादीनि ।... 28. फलानि
नारिकेलालाबुबिल्वादीनि तत्संभवानां पात्राणां गोवालैर्गोपुच्छकेशैर्घर्षणेन
शुद्धिः ।... 30. कीटाद्युपहतौ शुद्धिमाह । ...द्रवाणां घृततैलदुग्धा-
दीनाम् ।... 31... प्रभूतानां द्रोणाधिकानाम् ...वारिदानं प्रोक्षणं
तत्पूर्वकप्रक्षालनं पर्याप्तिदर्शकम् ।... 32. सर्वेषां शाम्भरसामुद्रसैन्धवसौव-
र्चलादीनां लवणानां कीटाद्युपहतौ... 33. पुनर्पाकशुद्धिमाह ।... 34.
देवतार्चा देवप्रतिमास्तासाममेध्यादिलेपे यद्द्रव्या तन्मूर्त्तिस्तत्तच्छुद्धिविहितै-
र्द्रव्यैस्तत्तद्द्रव्योक्तशुद्धीनां पुनःप्राणप्रतिष्ठया शुद्धिः पूज्यत्वम् । ...सुवर्णा-
दिधातुप्रतिमानां सुवर्णवदेव शुद्धिः ।... 36... श्वाकाकाद्युपहतमन्नं न
दुष्यति न त्यज्यते ।...द्रोणवचनान्न्यूनस्य त्यागः ।...

॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥ ७१
न्वितं सुवर्णाम्भः प्रक्षिपेत्। बस्तस्य प्रदर्शयेदग्नेश्च । ३७।
पक्षिजग्धं गवा घ्रातमवधूतमवक्षुतम् ।
दूषितं केशकीटैश्च मृत्प्रक्षेपेण शुध्यति ॥ ३८ ॥
यावन्नापैत्यमेध्याक्ताद्गन्धो लेपश्च तत्कृतः ।
तावन्मृद्वारि देयं स्यात्सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥ ३९ ॥
अजाश्वं मुखतो मेध्यं न गौर्न नरजा मलाः ।
पन्थानश्च विशुध्यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः ॥ ४० ॥
रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसैः ।
मारुतेनैव शुध्यन्ति पक्केष्टकचितानि च ॥ ४१ ॥
प्राणिनामथ सर्वेषां मृद्भिरद्भिश्च कारयेत् ।
अत्यन्तोपहतानां च शौचं नित्यमतन्द्रितः ॥ ४२ ॥
भूमिष्ठमुदकं पुण्यं वैतृष्ण्यं यत्र गोर्भवेत् ।
अव्याप्तं चेदमेध्येन तद्वदेव शिलागतम् ॥ ४३ ॥
मृतपञ्चनखात्कूपादत्यन्तोपहतात्तथा ।
आपः समुद्धरेत्सर्वाः शेषं वस्त्रेण शोधयेत् ॥ ४४ ॥
37. वत्तस्य च प्रदर्शयेदग्नेः । C¹². 38. मृदः क्षेपेण C¹²v. 44.
om. C¹²v.
37... हेमाम्भः प्रक्षिपेत्... अजोऽश्वोपलक्षणम् ( See ४०) ।... 38.
पक्षिभिः स्पृष्टाः.... भक्ष्याश्च... केशैर्मनुष्यैः.... 42... प्राणिनां मनुष्या-
णाम्... कारयेदुपदिशेदाचार्यः ॥ 43. अमेध्येन केशादिना... अव्याप्त-
मत्यन्तसंपर्करहितम्... यत्र गोरेकस्या वैतृष्ण्यं भवेदवशिष्येच्च तत्। ...
शिलागतं पर्वतादिशिरोभवम्। ... 44. मृताः शीर्णाः पञ्चनखा मनुष्या-
दयोऽभक्ष्या यस्मिन् ।... शेषमपां वस्त्रेण शोधयेदपनयेत् ।...

७२ ॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥
वह्निप्रज्वालनं कुर्यात्कूपे पक्वेष्टकाचिते ।
पञ्चगव्यं न्यसेत्पश्चान्नवतोयसमुद्भवे ॥ ४५ ॥
जलाशयेष्वथल्पेषु स्थावरेषु वसुंधरे ।
कूपवत्कथिता शुद्धिर्महत्सु च न दूषणम् ॥ ४६ ॥
त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् ।
अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥ ४७ ॥
नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्यं यच्च प्रसारितम् ।
ब्राह्मणान्तरितं भैक्षमाकराः सर्व एव च ॥ ४८ ॥
नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने ।
प्रस्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ ४९ ॥
श्वभिर्हतस्य यन्मांसं शुचि तत्परिकीर्तितम् ।
क्रव्याद्भिः श्वहतस्यान्यैश्चण्डालाद्यैश्च दस्युभिः ॥ ५० ॥
45... इ

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page (Vishnu Smriti, Chapter 23, verses 51–58 and footnotes):

॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥ ७३
ऊर्ध्वं नाभेर्यानि खानि तानि मेध्यानि निर्दिशेत् ।
यान्यधस्तान्यमेध्यानि देहाच्चैव मलाश्च्युताः ॥ ५१ ॥
मक्षिका विप्रुषश्छाया गौर्जाश्वमरीचयः ।
रजो भूर्वायुरग्निश्च मार्जारश्च सदा शुचिः ॥ ५२ ॥
नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषोऽङ्गे पतन्ति याः ।
न श्मश्रूणि गतान्यास्यं न दन्तान्तरवेष्टितम् ॥ ५३ ॥
स्पृशन्ति विन्दवः पादौ य आचामयतः परान् ।
भौमिकैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत् ॥ ५४ ॥
उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथंचन ।
अनिधायैव तद्द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥ ५५ ॥
मार्जनोपाञ्जनै

७४ ॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥ २४ ॥
षडङ्गमेतत्परमं मङ्गल्यं सर्वदा गवाम् ।
शृङ्गोदकं गवां पुण्यं सर्वाघविनिसूदनम् ॥ ५९ ॥
गवां कण्डूयनं चैव सर्वकल्मषनाशनम् ।
गवां ग्रासप्रदानेन स्वर्गलोके महीयते ॥ ६० ॥
गवां हि तीर्थे वसतीह गङ्गा
पुष्टिस्तथासां रजसि प्रवृत्ता ।
लक्ष्मीः करीषे प्रणतौ च धर्म-
स्तासां प्रणामं सततं च कुर्यात् ॥ ६१ ॥ २३ ॥
अथ ब्राह्मणस्य वर्णानुक्रमेण चतस्रो भार्या भवन्ति
। १ । तिस्रः क्षत्रियस्य । २ । द्वे वैश्यस्य । ३ । एका
शूद्रस्य । ४ । तासां सवर्णवेदने पाणिर्ग्राह्यः । ५ । अस-
वर्णवेदने शरः क्षत्रियकन्यया । ६ । प्रतोदो वैश्य-
कन्यया । ७ । वसनदशान्तः शूद्रकन्यया । ८ । न
सगोत्रां न समानार्षप्रवरां भार्यां विन्देत । ९ । मातृ-
61. तथा सा C¹'²; तथा v. प्रवृद्धा V¹ C¹'²v. XXIV, 9.
विन्देता V¹⁻³; विन्देत् C¹'²v.
59... गोशृङ्गोदकेन स्नानं मार्जनं च पुण्यं पुण्यजननम् ।... 61. तीर्थे
गोमूत्रे...रजसि खुरोद्धूते... XXIV, 9. गोत्रमगस्त्याद्यष्टर्षिपर्यन्तं
तत्समानमेकवंशप्रवर्तकं यस्य यस्याश्च सा सगोत्रा ।... न समानार्षेति
भृगोरङ्गिरसश्च यद्वंशकरमपत्यं जमदग्निगौतमभरद्वाजव्यतिरिक्तमाद्ये द्वे या-
मुद्गलादि तदार्षं समानमार्षमुक्त्तरीत्या यस्याः सा समानार्षा । न त्वेवं
गोत्रार्षभेदेऽपि प्रवरैक्ये विवाहः स्यादित्यत आह ।... प्रवरास्तत्तद्वंशेषु
मन्त्रकृतो मन्त्रदृशो वा ऋषयः ।... 10... पृथगयं निषेधः...

॥ विष्णुस्मृतौ २४ ॥ ७५

त्यक्त्वा पञ्चमातृपुरुषात्पितृतश्चासप्तमात् । १० । नाकु-
लीनाम् । ११ । न च व्याधिताम् । १२ । नाधिका-
ङ्गीम् । १३ । न हीनाङ्गीम् । १४ । नातिकपिलाम्
। १५ । न वाचाटाम् । १६ । अथाष्टौ विवाहा भवन्ति
। १७ । ब्राह्मो दैव आर्षः प्राजापत्यो गान्धर्व आसुरो
राक्षसः पैशाचश्चेति । १८ । आहूय गुणवते कन्या-
दानं ब्राह्मः । १९ । यज्ञस्थऋत्विजे दैवः । २० । गो-
मिथुनग्रहणेनार्षः । २१ । प्रार्थितप्रदानेन प्राजापत्यः
। २२ । द्वयोः सकामयोर्मातांपितृरहितो योगो गा-
न्धर्वः । २३ । क्रयेणासुरः । २४ । युद्धहरणेन राक्षसः । २५ ।
सुप्तप्रमत्ताभिगमनात्पैशाचः । २६ । एतेषामाद्याश्चत्वारो
धर्म्याः । २७ । गान्धर्वोऽपि राजन्यानाम् । २८ । ब्रा-
ह्मोपुत्रः पुरुषानेकविंशतिं पुनीते । २९ । दैवीपुत्रश्चतु-
र्दशः । ३० । आर्षीपुत्रश्च सप्त । ३१ । प्राजापत्यश्चतुरः । ३२ ।

३२. प्राजापत्यीपुत्र० V.
11. कर्षकराजसेवकादीनां कुलमकुलम्... 13. अधिकाङ्गमङ्गुल्या-
दिकं यस्यास्तां न ॥ 23. द्वयोः कन्यावरयोः सकामयोरन्योन्यानुरक्तयो-
र्मातापितृभ्यां रहितोऽननुज्ञातो योगः... 26... प्रमत्ता मदातिशयेन
नष्टचेतना तस्या अभिगमनं मैथुनं तस्मात्पैशाचः । सु० इति मनुस्मरणात्
(III, 34) असंविज्ञातोपसंगमनात्पैशाच इति गौतमस्मरणाच्च (IV,
13) ।... 29. ब्राह्मोढापुत्रो दशावरान्दश परान्दातारं चैकविंशं
पुनाति वक्ष्यमाणश्लोकाहरान्नरोति ।... 32. प्राजापत्येभवः प्राजापत्यः...

७६ ॥ विष्णुस्मृतौ २४ ॥ २५ ॥
ब्राह्मेण विवाहेन कन्यां दद्ब्रह्मलोकं गमयति । ३३ ।
दैवेन स्वर्गम् । ३४ । आर्षेण वैष्णवम् । ३५ । प्राजा-
पत्येन देवलोकम् । ३६ । गान्धर्वेण गन्धर्वलोकं गच्छ-
ति । ३७ । पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो माता-
महो माता चेति कन्याप्रदाः । ३८ । पूर्वाभावे
प्रकृतिस्थः परः पर इति । ३९ ।
ऋतुत्रयमुपास्यैव कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ।
ऋतुत्रये व्यतीते तु प्रभवत्यात्मनः सदा ॥ ४० ॥
पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ।
सा कन्या वृषली ज्ञेया हरंस्तां न विदुष्यति ॥ ४१ ॥ २४ ॥
अथ स्त्रीणां धर्माः । १ । भर्तुः समानव्रतचारित्वम्
। २ । श्वश्रूश्वशुरगुरुदेवतातिथिपूजनम् । ३ । सुसंस्कृ-
33-37 om. v. 35 om. C^{1,2}. 39. परः परः। C^{1,2}.
41. विदुष्यति all. XXV, 3. ॰देवपादवन्दनादिनातिथि॰ V^{1-3}.
पादवन्दनादिना from the C.
33... ब्रह्मलोकं गमयति स्वयं च गच्छति... 37. गान्धर्वेण कन्यां
दद्गन्धर्वलोकं स्वयमेव गच्छति ।... 41... सा वृषली तद्भर्तुः पातको
राजदण्डो वा नास्ति ।... XXV, 2. भर्तुर्व्रतेन भर्तृसंकल्पेन समान-
व्रतचारिणी समानसंकल्पा भवेत् । भर्तृसंकल्पानुसारशीला स्यादित्यर्थः ।...
3... गुरुज्येष्ठादिः ।... तेषां पूजां पादवन्दनादिना कुर्यात् ।...

॥ विष्णुस्मृतौ २५ ॥ २६ ॥ ७७
तोपस्करता । ४ । अमुक्तहस्तता । ५ । सुगुप्तभाण्डता
। ६ । मूलक्रियास्वनभिरतिः । ७ । मङ्गलाचारतत्पर-
ता । ८ । भर्तरि प्रवसितेऽप्रतिकर्मक्रिया । ९ । परगृहे-
ष्ष्वनभिगमनम् । १० । द्वारदेशगवाक्षेष्वनवस्थानम् । ११ ।
सर्वकर्मस्वस्वतन्त्रता । १२ । बाल्ययौवनवार्धक्येष्वपि
पितृभर्तृपुत्राधीनता । १३ । मृते भर्तरि ब्रह्मचर्यं तद-
न्वारोहणं वा । १४ ।
नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषितम् ।
पतिं शुश्रूषते यत्तु तेन स्वर्गे महीयते ॥ १५ ॥
पत्यौ जीवति या योषिदुपवासव्रतं चरेत् ।
आयुः सा हरते भर्तुर्नरकं चैव गच्छति ॥ १६ ॥
मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता ।
स्वर्गं गच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥ १७ ॥ २५ ॥
सवर्णासु बहुभार्यासु विद्यमानासु ज्येष्ठया सह धर्म-

15. उपोषणम् C1,2v. See M. v, 155.

4... उपस्कराः शूर्पादयः ।... 6...भाण्डानि गृहोपकरणानि मुस-
लोलूखलादीनि ।... 7. मूलक्रिया वशीकरणादिकार्य्याणि ।... 9. प्रति-
कर्मालंकरणं क्रिया क्रीडादिश्च... 10. भर्तरि प्रवसिते परेषां पितृ-
श्वशुरभ्रातृमातुलादिव्यतिरिक्तानां गृहेष्वनभिगमनमगमनाभावः ।... 11.
द्वारदेशो द्वारचत्वरः ।... 16. या... स्वातंत्र्यणोपवासश्च व्रतं च तयोः
समाहारस्तं कुर्यात् ।... 17... यथा ते नैष्ठिकब्रह्मचारिणः ।...

७८ ॥ विष्णुस्मृतौ २६ ॥ २७ ॥
कार्यं कुर्यात् । १ । मिश्रासु च कनिष्ठयापि समान-
वर्णया । २ । समानवर्णाया अभावे त्वनन्तरयैवापदि
च । ३ । न त्वेव द्विजः शूद्रया । ४ ।
द्विजस्य भार्या शूद्रा तु धर्मार्थं न भवेत्क्वचित् ।
रत्यर्थमेव सा तस्य रागान्धस्य प्रकीर्तिता ॥ ५ ॥
हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः ।
कुलान्येव नयन्त्याशु ससंतानानि शूद्रताम् ॥ ६ ॥
दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु ।
नाश्नन्ति पितृदेवास्तु न च स्वर्गं स गच्छति ॥ ७ ॥ २६ ॥
गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने निषेककर्म । १ । स्पन्दनात्पुरा
पुंसवनम् । २ । षष्ठेऽष्टमे सीमन्तोन्नयनम् । ३ । जाते
च दारके जातकर्म । ४ । आशौचव्यपगमे नामधेयम् ।
XXVI, 3. समानवर्णाभावे C¹·². च om. V¹⁻⁴v. See the C.
7. नादन्ति C¹·²v. See M. III, 18. XXVII, 3. ऽष्टमे वा C¹·².
वा from the C. V¹⁻³ place 5—12 between 20 and 21.
XXVI, 3. सवर्णाभावे आपदि च सवर्णाप्रतीक्षणे प्रधानबाधप्रसङ्गे
चानन्तरयैव विप्रस्य क्षत्रियैव क्षत्रियस्य वैश्यैव नैकान्तरा द्व्यन्तरा च ॥
4. विप्रस्यैकान्तराभ्यनुज्ञायायाह ।... 7... पितृदेवा बहुवचनादतिथ-
यश्च... XXVII, 1. गर्भो ऋतुः ।...तस्य स्पष्टतां प्रादुर्भावं ज्ञात्वा ।
निषेको गर्भादानाख्यं कर्म कार्यम् ।... इदं च क्षेत्रसंस्कारत्वात्सकृत्कर्तव्यम् ।
अथ ऋतुमत्याः प्राजापत्यमृतौ प्रथम इति परिशिष्टात् ।... 3... षष्ठे
ऽष्टमे वा मासि... यथाकुलधर्मं विकल्पः ।...

॥ विष्णुस्मृतौ २७ ॥ ७६
। ५ । माङ्गल्यं ब्राह्मणस्य । ६ । बलवत्क्षत्रियस्य । ७ ।
धनोपेतं वैश्यस्य । ८ । जुगुप्सितं शूद्रस्य । ९ । चतुर्थे
मास्यादित्यदर्शनम् । १० । षष्ठेऽन्नप्राशनम् । ११ ।
तृतीयेऽब्दे चूडाकरणम् । १२ । एता एव क्रियाः
स्त्रीणाममन्त्रकाः । १३ । तासां समन्त्रको विवाहः । १४।
गर्भाष्टमेऽब्दे ब्राह्मणस्योपनयनम् । १५ । गर्भेकादशे
राज्ञः । १६ । गर्भद्वादशे विशः । १७ । तेषां मुञ्जज्या-
वल्वजमयो मौञ्ज्यः । १८ । कार्पासशणाविकान्युपवी-
तानि वासांसि च । १९ । मार्गवैयाघ्रवास्तानि चर्माणि
। २० । पालाशखादिरौदुम्बरा दण्डाः । २१ । केशान्त-
ललाटनासादेशतुल्याः । २२ । सर्व एव वा । २३ ।
अकुटिलाः सत्वचश्च । २४ । भवदाद्यं भवन्मध्यं भवदन्तं
च भैक्षचरणम् । २५ ।
आ षोडशाद्ब्राह्मणस्य, सावित्री नातिवर्तते ।
आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोराचतुर्विंशतेर्विशः ॥ २६ ॥
अत ऊर्ध्वं त्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः ।
24 om. C^{l, 2}. 25. तदन्तं च V^s.
10... जन्मतश्चतुर्थे मासि... 13... एता एव जातकर्मादिकाः
क्रियाः स्त्रीणां कन्यानाम्... 15... गर्भाष्टमं जन्माष्टमप्यनुकल्पम् ।...
23. सर्वेषां सर्व एव वा दण्डा भवन्ति ।... 25. आदिमध्यावसानेषु
भवच्छब्दो भैक्षचरणे क्रमेण योज्यः ॥

८० ॥ विष्णुस्मृतौ २७ ॥ २८ ॥
सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविगर्हिताः ॥ २७ ॥
यद्यस्य विहितं चर्म यत्सूत्रं या च मेखला ।
यो दण्डो यच्च वसनं तत्तदस्य व्रतेष्वपि ॥ २८ ॥
मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् ।
अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् ॥ २६ ॥ २७ ॥
अथ ब्रह्मचारिणां गुरुकुलवासः । १ । संध्याद्वयो-
पासनम् । २ । पूर्वां संध्यां जपेत्तिष्ठन्पश्चिमामासीनः
। ३ । कालद्वयमभिषेकाग्निकर्मकरणम् । ४ । अप्सु
दण्डवन्मज्जनम् । ५ । आहूताध्ययनम् । ६ । गुरोः
प्रियहिताचरणम् । ७ । मेखलादण्डाजिनोपवीतधार-
णम् । ८ । गुरुकुलवर्जं गुणवत्सु भैक्षचरणम् । ९ ।
गुर्वनुज्ञातं भैक्षाभ्यवहरणम् । १० । आर्द्रकृतलवणशु-
क्तपर्युषितनृत्यगीतस्त्रीमधुमांसाञ्जनोच्छिष्टप्राणिहिंसा-
28. यस्यावहितं V¹; यस्यावेहितं V²·³. XXVIII, 1. ब्रह्मचा-
रिणो v. गुरुकुले C¹·². 11. ॰शुक्त॰ V¹⁻³.
27... व्रात्यसंज्ञा भवन्ति ।... 28. यानि ब्राह्मणादीनां चर्मयज्ञो-
पवीतमेखलादण्डवस्त्राण्युपनयनेऽभिहितानि तान्येव तेषां व्रतेषु महानाम्न्यग्रा-
दिषु भवन्ति ।... XXVIII, 4. कालद्वयं सायं प्रातश्चाभितः स्वेको-
ऽभिषेकः परिसमूहनपर्युक्षणेन स्नानं तत्पूर्वकमाग्निकर्म समिदाधेयस्तत्त्वार-
णम् ।... 5... दण्डवत्स्नानीयमन्त्रवर्जम्... 9. गुरोः कुलं स्वस्य च
ज्ञातिबन्धुकुलानि वर्जयित्वा... 10...तच्च सायं प्रातः । सायं प्रातर्भुञ्जीतेति
गौतमीयात् (Gaut. IX, 59) ।...

॥ विष्णुस्मृतौ २८ ॥ ८१
श्लीलपरिवर्जनम् । ११ । अधःशय्या । १२ । गुरोः पूर्वो-
त्थानं चरमं संवेशनम् । १३ । कृतसंध्योपासनश्च
गुर्वभिवादनं कुर्यात् । १४ । तस्य च व्यत्यस्तकरः
पादावुपस्पृशेत् । १५ । दक्षिणं दक्षिणेनेतरमितरेण
। १६ । स्वं च नामास्याभिवादनान्ते भोःशब्दान्तं निवे-
दयेत् । १७ । तिष्ठन्नासीनः शयानो भुञ्जानः पराङ्मु-
खश्च नास्याभिभाषणं कुर्यात् । १८ ।
आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु गच्छतः ।
आगच्छतः प्रत्युद्गम्य पश्चाद्धावंस्तु धावतः ॥ १९ ॥
पराङ्मुखस्याभिमुखः । २० । दूरस्थस्यान्तिकमुपेत्य
। २१ । शयानस्य प्रणम्य । २२ । तस्य च चक्षुर्विषये न
यथेष्टासनः स्यात् । २३ । न चास्य केवलं नाम ब्रूयात्
। २४। गतिचेष्टाभाषिताद्यं नास्यानुकुर्यात् । २५। यच्चास्य
19. आसीनोपस्थितः कुर्यात्तिष्ठतोऽभिगच्छन्नागच्छतः प्रत्युद्गम्य पश्चा-
द्धावन्धावतः । C1,2; आसीनस्य स्थितः कुर्यात् । तिष्ठतश्चाभिगच्छतः
प्रत्युद्गम्य पश्चाद्धावरतः प्रधावतः। v. 26. ०परिवादौ V1-3.
11... कृतलवणं कृत्रिमं लवणम् । रुक्तां निष्ठुरभाषणम् । रुक्ता वाच
इति गौतमीयात् ( II, 19) । न तु कालेनाम्लीभूतं पर्युषितनिषेधेन तन्नि-
षेधात् ।... उच्छिष्टमगुरोः ।... 17. अभिवादय इति शब्दान्ते भो इति
शब्दान्ते यस्य तादृशं स्वं च नाम निवेदयेत् ।... 23... यथेष्टमवसक्थिक-
कादिबन्धेनासनं यस्येति स तथोक्तो न स्यात् ।... 24. अस्य गुरोः केवलं
आशब्दादिशून्यं नाम न ब्रूयात् । समक्षं परोक्षं वा ।...
11

८२ ॥ विष्णुस्मृतौ २८ ॥
निन्दापरीवादौ स्यातां न तत्र तिष्ठेत् । २६ । नास्यै-
कासनो भवेत् । २७ । ऋते शिलाफलकनौयानेभ्यः
। २८ । गुरोर्गुरौ संनिहिते गुरुवद्वर्तेत । २९ । अनि-
र्दिष्टश्च गुरुणा स्वान्गुरून्नाभिवादयेत् । ३० । बाले
समानवयसि वाध्यापके गुरुपुत्रे गुरुवद्वर्तेत । ३१। नास्य
पादौ प्रक्षालयेत् । ३२ । नोच्छिष्टमश्नीयात् । ३३ ।
एवं वेदं वेदौ वेदान्वा स्वीकुर्यात् । ३४ । ततो वेदा-
ङ्गानि । ३५ । यस्त्वनधीतवेदोऽन्यत्र श्रमं कुर्यादसौ
ससंतानः शूद्रत्वमेति । ३६ । मातुरग्रे विजननं द्वितीयं
मौञ्जिबन्धनम् । ३७ । तत्रास्य माता सावित्री भवति
पिता त्वाचार्य्यः । ३८ । एतेनैव तेषां द्विजत्वम् । ३९ ।
प्राङ्मौञ्जीबन्धनाद्विजः शूद्रसमो भवति । ४० । ब्रह्म-
चारिणा मुण्डेन जटिलेन वा भाव्यम् । ४१ । वेदस्वी-
करणादूर्ध्वं गुर्वनुज्ञातस्तस्मै वरं दत्त्वा स्नायात् । ४२ ।
ततो गुरुकुल एव वा जन्मनः शेषं नयेत् । ४३ । तत्रा-
37. मौञ्जि० all. 43. वा om. C^{1,2}.
26. निन्दा असद्दोषख्यापनम्। परीवादो विद्यमानदोषोद्घाटनम्। ...
28. शिलाफलकं शिलापट्टः। नौस्तरणिः। ... 30... स्वान्गुरून्पितृव्यादीन्...
36... अन्यत्र शास्त्रादौ... 39. एतेन द्वितीयेनोपनयनाख्येन जन्मना
तेषां त्रैवर्णिकानां द्विजत्वम्। एवकारो निषेकादिश्मशानान्तसंस्कारवतो
ऽप्यनुपनीतस्य द्विजत्वनिरासार्थः। ...40...शूद्रसमः शूद्रवद्वेदानधिकारी...

॥ विष्णुस्मृतौ २८ ॥ ८३
चार्ये प्रेते गुरुवद्गुरुपुत्रे वर्तेत । ४४ । गुरुदारेषु सवर्णेषु
वा । ४५ । तदभावेऽग्निंशुश्रूषुनैष्ठिको ब्रह्मचारी
स्यात् । ४६ ।
एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमतन्द्रितः ।
स गच्छत्युत्तमं स्थानं न चेहाजायते पुनः ॥ ४७ ॥
कामतो रेतसः सेकं व्रतस्थस्य द्विजन्मनः ।
अतिक्रमं व्रतस्याहुर्धर्मज्ञा ब्रह्मवादिनः ॥ ४८ ॥
एतस्मिन्नेनसि प्राप्ते वसित्वा गर्दभाजिनम् ।
सप्तागारं चरेद्भैक्षं स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥ ४९ ॥
तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण वर्तयन्नेककालिकम् ।
उपस्पृशंस्त्रिषवणमब्देन स विशुध्यति ॥ ५० ॥
स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः ।
स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत् ॥ ५१ ॥
अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् ।
अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिब्रतं चरेत् ॥ ५२ ॥
48 om. V^{1-3}. धर्मज्ञा ब्रह्मचारिणः ॥ V^4 N. (in V^4);
ब्रह्मज्ञा ब्रह्मवादिनः ॥ C^{1-2}v. See M. XI, 121. 49. एतस्मिन्
V^4 N. in V^4. See M. XI, 123.
45... दारशब्देापादानं बहुीत्वव्यतमाप्राप्त्यर्थम् ।... 47...यो विप्रो
ऽनलसः सन्ब्रह्मचर्यं चरति स उत्तमं स्थानं... ब्रह्म गच्छति प्राप्नोति ब्रह्म-
लोकमवाप्नोति ।... 48. त्रैवर्णिकस्य ब्रह्मचारिणो बुद्धिपूर्वं स्त्रीसंगममन्त-
रेण रेतःसेकम् (स्त्रीयोनौ शुक्नोत्सर्गम् Kullûka on M. XI,121)...
51... प्रातः स्नात्वार्कं गन्धादिभिरभ्यर्च्य पुनर्मामैत्विन्द्रियमित्येतामृचम्...
52....तदा वकीर्णी भवतीति तदुक्तं कुर्यात् ।...

८४ ॥ विष्णुस्मृतौ २८ ॥ २९ ॥
तं चेदभ्युदियात्सूर्यः शयानं कामकारतः ।
निम्लोचेद्वाप्यविज्ञानाज्जपन्नुपवसेद्दिनम् ॥ ५३ ॥ २८ ॥
यस्तूपनीय व्रतादेशं कृत्वा वेदमध्यापयेत्तमाचार्यं
विद्यात् । १ । यस्त्वेनं मूल्येनाध्यापयेत्तमुपाध्यायमेकदेशं
वा । २ । यो यस्य यज्ञे कर्माणि कुर्यात्तमृत्विजं विद्यात्
। ३ । नापरीक्षितं याजयेत् । ४ । नाध्यापयेत् । ५ ।
नोपनयेत् । ६ ।
अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति ॥ ७ ॥
धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्विधा ।
तत्र विद्या न वक्तव्या शुभं बीजमिवोषरे ॥ ८ ॥
XXIX, 3. यज्ञकर्माणि V¹. 7. यश्च धर्मेण C².
53. तं ब्रह्मचारिणमविज्ञानाच्छास्त्रार्थापरिज्ञानात्कामकारतो बुद्धिपूर्वं
सुप्तं सूर्यश्चाभ्युदेति...। जपसंख्या चाष्टसहस्रम् ।... XXIX, 1...
व्रतानि महानाम्न्याद्युपनिषदध्ययनाङ्गान्यपदिश्य वेदमेकां शाखां साङ्गा-
मध्यापयेदसौ... 2. यः पुनरेनमन्येनोपनीतं मूल्येन भृत्या कृत्स्नं वेद-
मध्याप्य वा वेदैकदेशमङ्गमध्यायाद्यध्यापयेत्तम्... 3. यो... यज्ञे श्रौते
ज्योतिष्टोमादौ स्मार्ते च पाकयज्ञादौ वृतो... यज्ञकर्माणि... कुर्यात्
4. कुलशीलवृत्तादिभिरपरीक्षितम् ... 7. इदं मया न ज्ञायते
तदुपदेष्टव्यमिति सविनयं प्रश्नो धर्मस्तद्विपरीतः छलेनात्र भवद्भिः कथं
पठ्यत इत्यधर्मस्तेन यः पृच्छति यश्च तस्मै प्रष्ट्रे... इदमेवमध्येतव्यमिति ब्रूते
तयोरेकतरः प्रैति म्रियते । उभयोः छलवादित्वे द्वावपि म्रियेते ।

॥ विष्णुस्मृतौ २६ ॥ ३० ॥ ८५
विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम
गोपाय मा शेवधिस्ते ऽहमस्मि ।
असूयकायानृजवेऽयताय
न मां ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥ ९ ॥
यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं
मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् ।
यस्ते न द्रुह्येत्कतमच्च नाह
तस्मै मां ब्रूया निधिपाय ब्रह्मन् ॥ १० ॥ २६ ॥
श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा छन्दांस्युपाकृत्यार्धपञ्चमान्मा-
सानधीयीत । १ । ततस्तेषामुत्सर्गं बहिः कुर्यान्नानुपा-
कृतानाम् । २ । उत्सर्जनोपाकर्मणोर्मध्ये वेदाङ्गाध्ययनं
कुर्यात् । ३ । नाधीयीताहोरात्रं चतुर्दश्यष्टमीषु च
। ४ । नर्त्वन्तरग्रहसूतके । ५ । नेन्द्रप्रयाणे । ६ । न
10. कतमांश्च C¹, ². XXX, 2. कुर्यात् । V¹⁻⁴v. See the C.
3. उत्सर्जनोपाकर्ममध्ये V⁴; उत्सर्गोपाकर्मणोर्मध्ये C¹, ²v. 6. नेन्द्रिय-
प्रयाणे । C¹, ²; नेतप्रयाणे v.
10... मेधाविनं धारणावन्तं ...यश्च ते तुभ्यं न द्रुह्येदनिष्टकारी न
स्यात्कतमच्च किमप्यप्रियं प्राह न ब्रूते... XXX, 1... तेषां दिनद्वय-
प्राप्तावुत्तरं ग्राह्यम् ।... 2. तत उपाकर्मानन्तरम् । तेन च कथंचित्स्वकाले-
ऽनुपाकृतावुत्सर्गकालप्राप्तावपि नोत्सर्गः किंतूपाकर्माकरणप्रायश्चित्तपूर्वक-
मेव... 5. ऋतूनां चतुर्मासात्मकानां त्रयाणामन्तरे संधौ द्वितीयाऽन-
ध्यायः । ग्रहो ग्रहणं तत्संभवं सूतकमशुचित्वम् । तत्र त्रिरात्रम् ।...6. इन्द्र
इन्द्रध्वजस्तस्य प्रयाणं पातनं तेनोच्छ्रयोऽपि लक्ष्यते । तत्रोभयत्राहोरात्रम्...