विष्णुसहस्रनाम स्तोत्र (महाभारत अनुशासन पर्व - जगद्गुरु आदि शंकराचार्य भाष्य सानुवाद सटीक)

160 VISHNU SAHASRANAMA
“ Even one salutation heartily rendered to Krishna is equal
to ten horse-sacrifices duly performed. He who has per-
formed ten Asvamedha sacrifices is again born, but he who
salutes Krishna is not. There is no fear to those who bow
down before Govinda whose colour resembles that of Atasi
flower, who is undecaying and clad in white garment.
' The sins committed by man in his past births, in thousands
of Kalpas and Pralayas, are immediately destroyed by
slightly bowing down his head before the master of three
worlds, the Supreme Lord, Vishnu of uncomparable
excellence. (Slo. 120)
Vya. Concluding verse.
Adoration to the Munis, the authors of the Mahābhā-
rata,
Adoration to the Bhāshyakāra, Sri Sankara,
Adoration to the Gurus Sarvesvaratirtha,
Adoration to the creatures of the Lord.¹
Ka. At the end of the last name, the author says :
“I am Thy servant in the sense of my body. I am
Thy part in the sense of my Jiva. I am Thyself in the
sense of Atman. This is my settled mind.”
Thus ends the Tenth Hundred.
——————
PHALA ŚRUTI OR RESULT-REPORT
121. Thus have I recited to thee, without leaving out
any, the thousand divine names of the high-souled Kesava
whose glory should always be sung.
By the word thus is meant that the thousand names
have been recited exactly without any addition or
diminution. Divine : the names include different words
¹ There is a verse at the end of the MSS. which runs as follows :
Subramanya (the copyist) has copied the Nāmakārikā composed by
a yati and brought by (one) Subramanya from Kerala country.

VISHNU SAHASRANAMA 161
denoting the same meaning. In the beginning of the work
the opening question was : “ By repeating what, will the
creatures be freed ? ” Here the word repeating is intro-
duced as it includes the three kinds of repetitions, viz.,
loud, low, and audible.
122. That man who hears this hymn every day or
who recites this, never meets with any evil here or
hereafter.
Hereafter : because like Yayāti, Nahusha and others,
some even though they went to heaven, have met with evil.
But not so with His devotees.
123. By doing this a Brāhmana knows the end of the
Vedas ; a Kshatriya comes out victorious in battle ; a
Vaisya becomes possessed of great riches and a Sūdra
enjoys great happiness.
‘ The end of the Vedas ’ is Brahman.
The opening question was thus put : “ By repeating
what, will the creatures be freed from the bonds of births and
Samsāra ? ” And the answer follows. From this one should
not think that by merely reciting (this hymn) salvation is
ensured ; because it is by knowledge alone that one can
attain to Moksha. It is to point out this that the phrase
“ by doing this a Brāhmana attains Brahman (by knowing
the meanings of the Vedas or by mastering (Vedānta),” is
introduced. By performing Karma the internal organs are
purified and then gradually Moksha is attained. It is said :
“ The actions remove the impurities (of the senses) and the
knowledge (leads) to the supreme goal. When by actions
the impurities are cleansed, then the knowledge arises.
Man by obtaining the eternal knowledge is freed from
bondage. By virtuous act only, happiness and knowledge
arise. By knowledge Moksha is obtained. The Yogins do
perform action giving up attachment for the sake of
purifying the senses (Bh. G., 5-11). By actions man is
21

162 VISHNU SAHASRANAMA
bound and by knowledge he is freed. Therefore the
Sages do not perform Karma having realised the other
side (Pāra, i.e., the goal, Brahman). The best of the
twice-born ones should give up even the prescribed
actions and make effort towards the knowledge of the
Self, control (of the senses) and the study of the Vedas.
By austerities one destroys his sins and by knowledge
he attains immortality. Knowledge arises in him who
is free from wicked actions ; and he perceives the Self
in the self which resembles a clear mirror." The Śruti also
says (Br. Up., 6-4-22) : "In accordance with the word of the
Vedas the Brāhmanas desire to comprehend him by sacrifice,
gift, austerity and subjection of senses." With whatever
materials one may perform sacrifices with ladle or homa.
his mind becomes clear and illuminated."
By knowledge alone one gets salvation. "The knower
of Brahman reaches the Supreme" (Tai. Up., 2-1.) "The
knower of Ātman crosses the sorrow." (Chchā., 7-1-3.)
"The knower of Brahman becomes Brahman itself. Be-
coming Brahman itself one attains Brahman." (Tai.
Ār., 2-2.) "By knowing him one transcends Death.
There is no other path (than this) to the goal." (Sve.
Up., 3-8.) "The wise man does not fear anything." (Tai.
Up., 2-9.) "If, in this world, a person knows the Self then
the true end is gained ; if a person in this world does not
know the Self, there will be great calamity." (Kena. Up.,
2-13.) "When a man is able to roll up Ākāśa like a strip
of skin then he will see the end of sorrow without knowing
God. Neither by action, nor by offspring, nor by wealth,
one can attain immortality, but by renunciation." (Mahā-
Up., 12) : "Those who have ascertained the meaning of
the knowledge derived from the Vedānta, who, by the Yoga
which renounces all worldly concerns, are striving for
emancipation, and whose intellects are purified, all those, at
the time of their final death, enjoying the highest immor-
tality in the worlds of Brahmā, become finally liberated."

VISHNU SAHASRANAMA 163
Sûdra attains to happiness by hearing alone and not
by reciting. The Sruti (Tai. Sam., 7-1-1) says : “ There-
fore the Sûdra is not entitled to perform Yaga.” The
Mahâbhârata says : “ One should teach the Scriptures to all
the four castes, keeping a Brâhmana at the head.” The
Hârivamsa also says : “ One born in the Sûdra caste
attains good state by hearing.” From this it is plain that
the Sûdra can only hear and thereby he attains happiness,
whereas the twice-born only can recite.
124. He who aspires to the merit of righteousness
succeeds (by reciting this) in getting it ; he who desires
wealth likewise gets it ; the man of pleasure has his
desires satisfied ; and he who desires offspring acquires
offspring.
Desires : are objects desired by the senses such as
eyes, etc., induced, as they are, by the mind backed by
the Self.
The following results are promised to one who is
devout, pure, persevering, ever meditative and full of faith :
125. That man who with devotion and perseverance,
and heart wholly turned towards Him, recites these thou-
sand names of Vâsudeva every day, after having purified
himself,
126. succeeds in acquiring great fame, a position of
eminence (among his kinsmen), enduring prosperity, (and
lastly) that which is of the highest benefit to him (i.e.,
Moksha).
127. Such a man never meets with fear at any time
and acquires great prowess and energy. Disease never
afflicts him ; fair complexion, strength, beauty and ac-
complishments become his.
128. The sick become hale ; the afflicted become
freed from their afflictions ; the affrighted become freed

164 VISHNU SAHASRANAMA
from fear ; and he that is plunged in calamity becomes
freed from calamity.
129. The man who hymns the praises of that fore-
most of Beings, by reciting His thousand names with
devotion, succeeds in quickly surmounting all difficulties.
130. That mortal who takes refuge in Vāsudeva and
who becomes devoted to Him, becomes freed from all sins
and attains eternal Brahman.
131. They who are devoted to Vāsudeva have never to
encounter any evil. They become freed from the fear of
birth, death, decrepitude and disease.
132. That man, who with devotion and faith recites
this hymn (of thousand names), succeeds in acquiring
felicity of soul, disposition of forgiveness, prosperity, in-
telligence, memory and fame.
Faith : the theistic idea.
133. Neither wrath nor jealousy, nor cupidity, nor
evil thoughts, ever appear in those men of righteousness
who are devoted to that foremost of Beings.
134. The firmament with the sun, moon, and stars,
the welkin, the points of the compass, the earth and the
ocean, are all held and supported by the prowess of the
high-souled Vāsudeva.
This verse is here introduced to show that the effects
of the reciting of this hymn are literally true and not
mere praise.
135. The whole Universe, movable and immovable,
with the Gods, Asuras, and Gandharvas, Yakshas, Uragas,
and Rākshasas, is under the sway of Krishna.
136. The senses, the mind, understanding, life, energy,
strength, and memory, it has been said, have Vāsudeva

VISHNU SAHASRANAMA 165
for their soul; also the Kshetra (the body) and the
Kshetrajna (the knower of the body).
137. Conduct is said to be the foremost of all topics
treated of in the Scriptures. Righteousness has conduct
for its basis. The Eternal Vāsudeva is said to be the
Lord of Righteousness.
This verse indicates that he only can aspire to practise
all the Dharmas, who has got character in him.
138. The Rishis, the Pitris, the Devas, the great
(primeval) elements, the Souls, indeed, the entire movable
and immovable Universe, have sprung from Nārāyana.
139. The Yoga, the Sānkhya, knowledge, the sciences,
all mechanical arts, the Vedas, the diverse Scriptures, and
all learning, have sprung from Janārdana.
140. Vishnu, the one great Being, pervades the in-
numerable individual beings and the three worlds; and
being the enjoyer of all, and the undecaying, experiences
(everything).
141. This hymn in praise of the illustrious Vishnu,
composed by Vyāsa, should be recited by that person who
wishes to acquire happiness and that which is the highest
benefit (i.e., moksha).
This hymn is composed by the revered Krishna
Dvaipāyana, the omniscient, the knower of thousand
branches (of the Vedas), who is Nārāyana himself. Hence
this hymn is to be recited by all with faith to achieve all
the ends.
142. Those persons that worship and adore the Lord
of the Universe, that Deity who is unborn, and possessed
of blazing effulgence, who is the origin or cause of the
Universe, who knows no deterioration, and who is endowed

166 VISHNU SAHASRANAMA
with eyes that are like the lotus, have never to meet
with any discomfiture.
Thus ends the 149th chapter consisting of the Divine
Hymn, Sahasranāma of Vishnu, in the dialogue between
Bhishma and Yudhishthira in the Ānuśāsanika Parva in
the Mahābhārata.¹
'Lord of the Universe' and other epithets indicate
that the reciters of this hymn become virtuous, and have
their objects and actions fulfilled, as they worship the Lord
of the Universe. Vyāsa says : "The Śrutis say that any
act carelessly performed, any irregular procedure in sacri-
fices, is rendered perfect by meditating upon Vishnu."
"If one praises the Creator of the Universe with the
same ardour with which he would praise a rich man to get
wealth from him, would he not be delivered from the
bonds (of Samsāra) ?"
This commentary of Sahasranāma, which brings happi-
ness to all and was written in accordance with Śruti and
reason, is dedicated to the feet of Hari.
Thus ends the Bhāshya of Sri Sankarāchārya, the
Teacher of the Parama Hamsa Sanyāsins, the student of
Govinda Bhagavatpāda.
OM TAT SAT
¹According to Parāśara Bhatta, 235th Adhyāya.

श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीगोपालकृष्णाय नमः ॥
॥ अथ श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रप्रारंभः ॥
(यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबंधनात् ।
विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे) ॥
श्रीवैशंपायन उवाच—
श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः ।
युधिष्ठिरः शांतनवं पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १ ॥
युधिष्ठिर उवाच—
किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् ।
स्तुवंतः कं कमर्चंतः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥ २ ॥
को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः ।
किं जपन्मुच्यते जंतुर्जन्मसंसारबंधनात् ॥ ३ ॥
श्रीभीष्म उवाच—
जगत्प्रभुं देवदेवमनंतं पुरुषोत्तमम् ।
स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥ ४ ॥

२ श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्
तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् ।
ध्यायं स्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥ ५ ॥
अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ।
लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ॥ ६ ॥
ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् ।
लोकनाथं महद्भूतं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥ ७ ॥
एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः ।
यद्भक्त्या पुंडरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा ॥ ८ ॥
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।
परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥ ९ ॥
पवित्राणां पवित्रं यो मंगलानां च मंगलम् ।
दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥ १० ॥
यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।
यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥ ११ ॥
तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।
विष्णोर्नामसहस्रं मे शृणु पापभयापहम् ॥ १२ ॥
यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ।
ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये ॥ १३ ॥
अस्य श्रीविष्णुदिव्यसहस्रनामस्तोत्रमालामंत्रस्य
भगवान् वेदव्यास ऋषिः ।
अनुष्टुप् छंदः ।
श्रीविष्णुः परमात्मा देवता ।
अमृतांशूद्भवो भानुरिति बीजम् ।
देवकीनंदनः स्रष्टेति शक्तिः ।
त्रिसामा सामगः सामेति हृदयम् ।

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् ३
शंखभृन्नंदकी चक्रीति कीलकम् ।
शार्ङ्गधन्वा गदाधर इत्यस्त्रम् ।
रथांगपाणिरक्षोभ्य इति कवचम् ।
उद्भवः क्षोभणो देव इति परमो मंत्रः ।
श्रीमहाविष्णुप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः ।
अथ ध्यानम् ।
शांताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाधा(का)रं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभांगम् ।
लक्ष्मीकांतं कमलनयनं योगिहृद्ध्यानगम्यं
वंदे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
क्षीरोदन्वत्प्रदेशे शुचिमणिविलसत्सैकतेमौक्तिकानाँ
मालाक्लृप्तासनस्थस्स्फटिकमणिनिभैर्मौक्तिकैर्मंडितांगः ।
शुभ्रैरभ्रैयदभ्रैरुपरिविरचितैर्मुक्तपीयूषवर्षे-
रानंदी नः पुनीयादरिनलिनगदाशंखपाणिर्मुकुंदः ॥
भूः पादौ यस्य नाभिवियदसुरनिलश्चंद्रसूर्यौ च नेत्रे
कर्णावाशाश्शिरो द्यौर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमब्धिः
(वाक्तोयमब्धेः ।)
अंतस्स्थं यस्य

४ श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्
योगी योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वरः ।
नारसिंहवपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः (२४) ॥ १६ ॥
सर्वः शर्वः शिवः स्थाणु र्भूतादि र्निधि रव्ययः ।
संभवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभु रीश्वरः (३७) ॥ १७ ॥
स्वयंभूः शंभु रादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः ।
अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः (४६) ॥ १८ ॥
अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभो ऽमरप्रभुः ।
विश्वकर्मा मनु स्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः (५५) ॥ १९ ॥
अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः ।
प्रभूत स्त्रिककुब्धाम पवित्रं मंगलं परम् (६४) ॥ २० ॥
ईशानः प्राणदः प्राणो ऽज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः ।
हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः (७३) ॥ २१ ॥
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ।
अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृति रात्मवान् (८४) ॥ २२ ॥
सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः ।
अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः (९४) ॥ २३ ॥
अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धः सर्वादि रच्युतः ।
वृषाकपि रमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः (१०३) ॥ २४ ॥
वसु र्वसुमनाः सत्यः समात्मा संमितः समः ।
अमोघः पुंडरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः (११३) ॥ २५ ॥
रुद्रो बहुशिरा बभ्रु र्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ।
अमृतः शाश्वतः स्थाणु र्वरारोहो महातपाः (१२२) ॥ २६ ॥
सर्वगः सर्वविद्भानु र्विष्वक्सेनो जनार्दनः ।
वेदो वेदवि दव्यंगो वेदांगो वेदवित् कविः (१३२) ॥ २७ ॥
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः ।
चतुरात्मा चतुर्व्यूह श्चतुर्दंष्ट्र श्चतुर्भुजः (१४०) ॥ २८ ॥

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् ५
भ्राजिष्णु भोजनं भोक्ता सहिष्णु र्जगदादिजः ।
अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः (150) ॥ २९ ॥
उपेन्द्रो वामनः प्रांशु रमोघः शुचि रूर्जितः ।
अतींद्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः (162) ॥ ३० ॥
वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः ।
अतींद्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः (172) ॥ ३१ ॥
महाबुद्धि र्महावीर्यो महाशक्ति र्महाद्युतिः ।
अनिर्देश्यवपुः श्रीमा नमेयात्मा महाद्रिधृक् (180) ॥ ३२ ॥
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः ।
अनिरुद्धः सुरानंदो गोविंदो गोविदां पतिः (188) ॥ ३३ ॥
मरीचि र्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ।
हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः (197) ॥ ३४ ॥
अमृत्युः सर्वदृक् सिंहः संधाता संधिमान् स्थिरः ।
अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा (208) ॥ ३५ ॥
गुरु र्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः ।
निमिषो ऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः (217) ॥ ३६ ॥
अग्रणी र्ग्रामणीः श्रीमान् न्यायो नेता समीरणः ।
सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् (227) ॥ ३७ ॥
आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः संप्रमर्दनः ।
अहस्संवर्तको वह्नि रनिलो धरणीधरः (235) ॥ ३८ ॥
सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृ ग्विश्वभुग्विभुः ।
सत्कर्ता सत्कृतिः साधु र्जन्हु र्नारायणो नरः (246) ॥ ३९ ॥
असंख्येयो ऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः ।
सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः (255) ॥ ४० ॥
वृषाही वृषभो विष्णु र्वृषपर्वा वृषोदरः ।
वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः (264) ॥ ४१ ॥

६ श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्
सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेंद्रो वसुदो वसुः ।
नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः (274) ॥ ४२ ॥
ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः ।
ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मंत्र श्चंद्रांशु र्भास्करद्युतिः (282) ॥ ४३ ॥
अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिंदुः सुरेश्वरः ।
औषधं जगतस्सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः (289) ॥ ४४ ॥
भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनो ऽनलः ।
कामहा कामकृत् कांतः कामः कामप्रदः प्रभुः (299) ॥ ४५ ॥
युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः ।
अदृश्यो ऽव्यक्तरूपश्च सहस्रजि दनंतजित् (307) ॥ ४६ ॥
इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखंडी नहुषो वृषः ।
क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहु महीधरः (317) ॥ ४७ ॥
अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः ।
अपांनिधि रधिष्ठान मप्रमत्तः प्रतिष्ठितः (326) ॥ ४८ ॥
स्कंदः स्कंदधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः ।
वासुदेवो बृहद्भानु रादिदेवः पुरंदरः (335) ॥ ४९ ॥
अशोक स्तारण स्तारः शूरः शौरि र्जनेश्वरः ।
अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः (345) ॥ ५० ॥
पद्मनाभो ऽरविंदाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् ।
महर्द्धि र्ऋद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः (354) ॥ ५१ ॥
अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः ।
सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिंजयः (362) ॥ ५२ ॥
विक्षरो रोहितो मार्गो हेतु र्दामोदरः सहः ।
महीधरो महाभागो वेगवा नमिताशनः (372) ॥ ५३ ॥
उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ।
करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः (383) ॥ ५४ ॥

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् ७
व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ।
परर्धिः परमस्पष्ट स्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः (393) ॥ ५५ ॥
रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयो ऽनयः ।
वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः (404) ॥ ५६ ॥
वैकुंठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः ।
हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्यासो वायु रधोक्षजः (415) ॥ ५७ ॥
ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः ।
उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः (425) ॥ ५८ ॥
विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् ।
अर्थो ऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः (434) ॥ ५९ ॥
अनिर्विण्णः स्थविष्ठो भू र्धर्मयूपो महामखः ।
नक्षत्रनेमि र्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः (444) ॥ ६० ॥
यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः ।
सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् (454) ॥ ६१ ॥
सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् ।
मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहु र्विदारणः (464) ॥ ६२ ॥
स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् ।
वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः (474) ॥ ६३ ॥
धर्मगु ब्धर्मकृ द्धर्मी स दसत् क्षर मक्षरम् ।
अविज्ञाता सहस्रांशु र्विधाता कृतलक्षणः (485) ॥ ६४ ॥
गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः ।
आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः (493) ॥ ६५ ॥
उत्तरो गोपति र्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ।
शरीरभूतभृद्भोक्ता कपींद्रो भूरिदक्षिणः (502) ॥ ६६ ॥
सोमपो ऽमृतपः सोमः पुरुजित् पुरुसत्तमः ।
विनयो जयः सत्यसंधो दाशार्हः सात्वतां पतिः (512) ॥ ६७ ॥

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्
जीवो विनयिता साक्षी मुकुंदो ऽमितविक्रमः ।
अंभोनिधि रनंतात्मा महोदधिशयो ऽन्तकः (520) ॥ ६८ ॥
अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः ।
आनंदो नंदनो नंदः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः (530) ॥ ६९ ॥
महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः ।
त्रिपद स्त्रिदशाध्यक्षो महाशृंगः कृतांतकृत् (537) ॥ ७० ॥
महावराहो गोविंदः सुषेणः कनकांगदी ।
गुह्यो गभीरो गहनो गुप्त श्चक्रगदाधरः (546) ॥ ७१ ॥
वेधाः स्वांगो ऽजितः कृष्णो दृढः संकर्षणोऽच्युतः ।
वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः (557) ॥ ७२ ॥
भगवान् भगहा ऽनंदी वनमाली हलायुधः ।
आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णु र्गतिसत्तमः (566) ॥ ७३ ॥
सुधन्वा खंडपरशु र्दारुणो द्रविणप्रदः ।
दिवस्पृक् सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः (573) ॥ ७४ ॥
त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् ।
संन्यासकृच्छमः शांतो निष्ठा शांतिः परायणः (585) ॥ ७५ ॥
शुभांगः शांतिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः ।
गोहितो गोपति र्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः (595) ॥ ७६ ॥
अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः ।
श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः (604) ॥ ७७ ॥
श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः ।
श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमान् लोकत्रयाश्रयः (614) ॥ ७८ ॥
स्वक्षः स्वंगः शतानंदो नंदि र्ज्योतिर्गणेश्वरः ।
विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्ति श्छिन्नसंशयः (623) ॥ ७९ ॥
उदीर्णः सर्वतश्चक्षु रनीशः शाश्वतस्थिरः ।
भूशयो भूषणो भूति र्विशोकः शोकनाशनः (632) ॥ ८० ॥

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् ९
अर्चिष्मा नर्चितः कुंभो विशुद्धात्मा विशोधनः ।
अनिरुद्धो ऽप्रतिरथः प्रद्युम्नो ऽमितविक्रमः (641) ॥ ८१ ॥
कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरजनेश्वरः ।
त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः (650) ॥ ८२ ॥
कामदेवः कामपालः कामी कांतः कृतागमः ।
अनिर्देश्यवपुर्विष्णु र्वीरो ऽनंतो धनंजयः (660) ॥ ८३ ॥
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः ।
ब्रह्मविद्ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः (670) ॥ ८४ ॥
महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः ।
महाक्रतु र्महायज्वा महायज्ञो महाहविः (678) ॥ ८५ ॥
स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः ।
पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्ति रनामयः (689) ॥ ८६ ॥
मनोजव स्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ।
वसुप्रदो वासुदेवो वसु र्वसुमना हविः (698) ॥ ८७ ॥
सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः ।
शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः (707) ॥ ८८ ॥
भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयो ऽनलः ।
दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरो ऽथापराजितः (716) ॥ ८९ ॥
विश्वमूर्ति र्महामूर्ति र्दीप्तमूर्ति रमूर्तिमान् ।
अनेकमूर्ति रव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः (724) ॥ ९० ॥
एको नैकः सवः कः किं यत् तत् पदमनुत्तमम् ।
लोकबंधु र्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः (736) ॥ ९१ ॥
सुवर्णवर्णो हेमांगो वरांग श्चंदनांगदी ।
वीरहा विषमः शून्यो घृताशी रचल श्चलः (746) ॥ ९२ ॥
अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् ।
सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः (756) ॥ ९३ ॥

१० श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्
तेजोवृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
प्रग्रहो निग्रहो ऽव्यग्रो नैकशृंगो गदाग्रजः (764) ॥ ९४ ॥
चतुर्मूर्ति श्चतुर्बाहु श्चतुर्व्यूह श्चतुर्गतिः ।
चतुरात्मा चतुर्भाव श्चतुर्वेदवि देकपात् (772) ॥ ९५ ॥
समावर्तो ऽनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः ।
दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा (781) ॥ ९६ ॥
शुभांगो लोकसारंगः सुतंतु स्तंतुवर्धनः ।
इंद्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः (789) ॥ ९७ ॥
उद्भवः सुंदरः सुंदो रत्ननाभः सुलोचनः ।
अर्को वाजसनः शृंगी जयंतः सर्वविज्जयी (799) ॥ ९८ ॥
सुवर्णबिंदु रक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः ।
महाह्रदो महागर्तो महाभूतो महाविधिः (806) ॥ ९९ ॥
कुमुदः कुंदरः कुंदः पर्जन्यः पवनो ऽनिलः ।
अमृतांशो ऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः (816) ॥ १०० ॥
सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजि च्छत्रुतापनः ।
न्यग्रोधो दुंबरो ऽश्वत्थ श्चाणूरांध्रनिषूदनः (825) ॥ १०१ ॥
सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तैधाः सप्तवाहनः ।
अमूर्ति रनघो ऽचिंत्यो भयकृ द्भयनाशनः (834) ॥ १०२ ॥
अणु र्बृहत् कृशः स्थूलो गुणभृ न्निर्गुणो महान् ।
अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः (846) ॥ १०३ ॥
भारभृत् कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः ।
आश्रमः श्रवणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः (856) ॥ १०४ ॥
धनुर्धरो धनुर्वेदो दंडो दमयिता दमः ।
अपराजितः सर्वसहो नियंता नियमो यमः (866) ॥ १०५ ॥
सत्ववान् सात्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः ।
अभिप्रायः प्रियार्हो ऽर्हः प्रियकृत् प्रीतिवर्धनः (875) ॥ १०६

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् ११
विहायसगति र्ज्योतिः सुरुचि र्हुतभुग्विभुः ।
रवि र्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः (885) ॥ १०७ ॥
अनंतो हुतभु ग्भोक्ता सुखदो नैकदो ऽग्रजः ।
अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठान मद्भुतः (895) ॥ १०८ ॥
सनात् सनातनतमः कपिलः कपि रव्ययः ।
स्वस्तिदः स्वस्तिकृत् स्वस्ति स्वस्तिभुक् स्वस्तिदक्षिणः (905) ॥
अरौद्रः कुंडली चक्री विक्र म्यूर्जितशासनः ।
शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः (914) ॥ ११० ॥
अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः ।
विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः (922) ॥ १११ ॥
उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्ननाशनः ।
वीरहा रक्षणः संतो जीवनः पर्यवस्थितः (931) ॥ ११२ ॥
अनन्तरूपो ऽनंतश्री र्जितमन्यु र्भयापहः ।
चतुरस्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः (940) ॥ ११३ ॥
अनादि र्भूर्भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिरांगदः ।
जननो जनजन्मादि र्भीमो भीमपराक्रमः (949) ॥ ११४ ॥
आधारनिलयो धाता पुष्पहासः प्रजागरः ।
ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः (958) ॥ ११५ ॥
प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत् प्राणजीवनः ।
तत्त्वं तत्त्ववि देकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः (966) ॥ ११६ ॥
भूर्भुवःस्वस्तरु स्तारः सविता प्रपितामहः ।
यज्ञो यज्ञपति र्यज्वा यज्ञांगो यज्ञवाहनः (975) ॥ ११७ ॥
यज्ञभृ द्यज्ञकृ द्यज्ञी यज्ञभु ग्यज्ञसाधनः ।
यज्ञान्तकृ द्यज्ञगुह्य मन्न मन्नाद एव च (984) ॥ ११८ ॥
आत्मयोनिः स्वयंजातो वैखानः सामगायनः ।
देवकीनंदनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः (992) ॥ ११९ ॥
28

१२
शंखभृ नंदकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः ।
रथांगपाणि·रक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः (1000) ॥
सर्वप्रहरणायुधोन्नम इति ॥ १२० ॥
इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः ।
नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥ १२१ ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ।
नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्सोऽमुत्रेह च मानवः ॥ १२२ ॥
वेदांतगो ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ।
वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ १२३ ॥
धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ।
कामानवाप्नुयात्कामी प्रजार्थी प्राप्नुयात्प्रजाम् ॥ १२४ ॥
भक्तिमान्यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानसः ।
सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नामेतत्प्रकीर्तयेत् ॥ १२५ ॥
यशः प्राप्नोति विपुलं याति प्राधान्यमेव च ।
अचलां श्रियमाप्नोति श्रेयः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२६ ॥
न भयं क्वचिदाप्नोति वीर्यं तेजश्च विंदति ।
भवत्यरोगो द्युतिमान्बलरूपगुणान्वितः ॥ १२७ ॥
रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बंधनात् ।
भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन्न आपदः ॥ १२८ ॥
दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।
स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः ॥ १२९ ॥
वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेवपरायणः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥ १३० ॥
न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।
जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नैवोपजायते ॥ १३१ ॥

श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् १३
इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।
युज्येतात्मसुखक्षांतिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः ॥ १३२ ॥
न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः ।
भवंति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ १३३ ॥
द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूर्महोदधिः ।
वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ॥ १३४ ॥
ससुरासुरगंधर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।
जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम् ॥ १३५ ॥
इंद्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ।
वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥ १३६ ॥
सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्पते ।
आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥ १३७ ॥
ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः ।
जंगमाजंगमं चेदं जगन्नारायणोद्भवम् ॥ १३८ ॥
योगो ज्ञानं तथा सांख्यं विद्याः शिल्पादिकर्म च ।
वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्वं जनार्दनात् ॥ १३९ ॥
एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः ।
त्रीन् लोकान्व्याप्य भूतात्मा भुंक्ते विश्वभुगव्ययः ॥ १४० ॥
इमं स्तवं भगवतो विष्णोर्व्यासेन कीर्तितम् ।
पठेद्य इच्छेत्पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च ॥ १४१ ॥
विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ।
भजंति ये पुष्कराक्षं न ते यांति पराभवम् ॥ १४२ ॥
इति श्रीमहाभारते आनुशासनिके भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे विष्णोर्दिव्य-
सहस्रनामस्तोत्रं नाम एकोनपंचाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥
॥ श्रीरस्तु ॥
Printed by J. R. Aria, at the Vasanta Press, Adyar, Madras.