तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

/ँ, and a figure '५' (or pluta/anunāsika mark) or is it 'रसग्ँ'?
Wait, in Krishna Yajurveda / Taittiriya:
"रसँ॑" or "रसो वै सः । रसꣳ ह्येवायं" / "रसँ ह्येवायं"?
Look at the glyph:
'र' 'स' then a symbol that looks like:
a superscript candrabindu, and a '५' or 'x' or 'ꣳ'?
Wait! Look at line 14:
In line 14: "तदात्मानं स्वयमकुरुत" - wait, look at "तदात्मानं":
In line 13: "तदा-"
In line 14: "त्मानं॒" - wait, between "त्मान" and "स्वयमकुरुत":
There is "त्मान" with an anusvara? No, there is a character: "त्मानꣳ" or "त्मानं" with a '५'?
Wait! Look at line 14: "त्मान" then a symbol: looks like a small '५' or 'x' or 'ꣳ'?
Wait, look at line 14:
"त्मान" followed by a symbol: it looks like ५ (the sign for avagraha/ardhakar/gum/anunasika in some south/grantha/maharashtra Vedic prints)!
Wait,

[प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६४३
तुमानन्दरूपतामाह—यद्वैतदित्यादिना । यदेतत्पूर्वोक्तं सुकृतशब्दवाच्यं ब्रह्मास्ति स
ब्रह्मपदार्थो रस एव । लोकेऽपि तृप्तिलक्षणस्याऽऽनन्दस्य हेतुर्मधुरादिपदार्थो रस इत्यु-
च्यते । ब्रह्मापि कृतकृत्यत्वादिलक्षणस्य तत्त्वविदामानन्दस्य हेतुत्वाद्रसो भवति । रस-
नी¹यवेदान्तवाक्यजनितमनोवृत्तिसंभवेनाऽऽस्वादनीयमिति ब्रह्मणो रसत्वम् । प्रीतिपुरःसरं
रसग्रहणमास्वादनम् । ब्रह्म च जिज्ञासुभिः प्रीतिपूर्वकमेव गृह्यते । प्रीतिश्चाऽऽनन्दमन्त-
रेण न संभवति । तस्माद्रसशब्देन ब्रह्मण आनन्दरूपत्वमुच्यते । नन्वानन्दरूपत्वाभा-
वेऽपि धर्मो जिज्ञासुभिः प्रीतिपूर्वकमेव गृह्यते । मैवम् । धर्मे मुख्यप्रीत्यभावात् । स्वर्ग-
लक्षणसुखसाधनत्वोपाधिनैव हि धर्मे प्रीतिः । ब्रह्म तु स्वस्मादुत्तमस्य कस्यचित्सुखस्य
साधनं न भवति । ततो मुख्यप्रीतिविषयत्वादानन्दरूपं ब्रह्म । तदेतदानन्दत्वं रसं
हीत्यादिनोपपाद्यते । अयं तत्त्ववित्पुरुषो रसं लब्ध्वा साक्षात्कृत्य धन्योऽस्मी²त्येवमा-
नन्दवान्भवति । तत्त्वविदो लौकिकः परितोषहेतुः स्रक्चन्दनवनितादिलाभो न भवति ।
किं त्वात्मलाभ एव । विरक्तस्य स्रगादौ लाभबुद्ध्यभावात् । “ आत्मलाभान्न परं
विद्यते ” इत्यादिशास्त्रात् । तस्माद्विद्वत्परितोषहेतुत्वादानन्दरूपत्वाद्वापि ब्रह्मणः सत्त्वमभ्यु-
पेयम् । हिशब्देन विद्वत्प्रसिद्धिरेव प्रदर्शिता ।
को ह्ये॒वान्या॒त्कः प्रा॒ण्यात्॑ । यदे॒ष आ॒काश॒
आ॒नन्दो॒ न स्यात्॑ । ए॒ष ह्ये॒वाऽऽन॑न्दयति ।
किंच देहादिचेष्टावैषयिकानन्दहेतुत्वादपि ब्रह्मास्तीत्यभिप्रेत्य तदुभयहेतुत्वं दर्श-
यति—को ह्येवान्यादित्यादिना । आकाश इति सप्तम्यन्तः प्रथमान्तो वा । सप्तमीपक्षे
गुहायां परमे व्योम्नित्यत्राभिहितो योऽर्थः स एवात्रापि द्रष्टव्यः । प्रथमान्तत्वपक्षे
त्वा समन्तात्काशते स्वप्रकाशत्वेनावभासते इत्याकाशः । तथाविध एष पूर्ववाक्ये रस-
त्वेनोक्त आत्मरूप आनन्दो यदि न स्यात्तदानीं को ह्येव को नाम कर्ता देहस्या-
न्तरङ्गाद्वाङ्गादीन्द्रियैश्चेष्टेत । अन चेष्टायामिति धातुः । को वा प्राण्यात्प्राणनकर्म श्वासं
कुर्यात् । चक्षुरादीन्द्रियसाधनक्रियाकर्तृत्वमात्मन आथर्वणिका आमनन्ति—“ एष हि
द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ” इति । लोके
प्राणसदसद्भावयोर्जन्ममरणदर्शनात्प्राण एवाऽऽत्मेति मूढप्रसिद्धिस्तामेवोपजीव्य बृहदा-
रण्यके प्राणात्मत्ववादी बालाकिर्ब्रह्मात्म³वादिनाऽजातशत्रुणा सह संवादं चकार ।
ततोऽत्र दर्शनादिक्रियाणां कर्ता प्राण इति भ्रमं वारयितुं कः प्राण्यादिति पृथगुक्तिः ।
आनन्दात्मनोऽसत्त्वे प्राणेन साधनेन श्वासक्रियां कः कुर्यात् । प्राणस्य श्वासक्रियां प्रति
करणत्वमेव कर्तृत्वं त्वात्मन इत्ययमर्थ उपस्तिब्राह्मणेऽपि स्पष्टमाम्नातः—“ यः
१ घ. ॰नीयं वे° । २ ग्व. ॰स्मीत्याव° । ३ घ. ॰त्वत्ववा° ।

or स्? It looks like "श्चि"?
Wait, why would it be "श्चि"?
Could it be "अदृश्यत्वादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः"?
Yes, in Sanskrit: "अदृश्यत्वादिभिः त्रिभिः विशेषणैः" -> "अदृश्यत्वादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः"!
Wait, look at the typesetters: often 'स्त्रि' is set as स् + त्रि. Here it looks like 'स्त्रि'.
Wait, look at the letter: is it 'श्चि'? Sometimes in Anandashrama font, 'स्त्रि' looks like 'स्त्रि' with a flourish.
Wait, let's look at the next word:
"प्रत्यक्षानुमानागमगम्यत्वं निराकृतम् ।"
YES!
प्रत्यक्ष (1. अदृश्यत्वात्)
अनुमान (2. अनात्म्यत्वात्)
आगम (3. अनिरुक्तत्वात्)
So "अदृश्यत्वादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः प्रत्यक्षानुमानागमगम्यत्वं निराकृतम् ।"
Three adjectives negate the three pramāṇas (pratyakṣa, anumāna, āgama)!
That is brilliant and 100% mathematically and philosophically certain!
"अदृश्यत्वादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः प्रत्यक्षानुमानागमगम्यत्वं निराकृतम् ।"
Wait, let's re-read the exact letters in print:
Is it "अदृश्यत्वा

[प्रपा०८।अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६४५
य॒दा ह्ये॑वै॒ष ए॒तस्मि॑न्नुद॒रम॒न्तरं॑
कु॒रु॒ते । अथ॒ तस्य॑ भ॒यं भ॑वति ।
विदुषो ब्रह्मप्राप्तिनिश्चयेन यथा संशयो निराकृत एवमविदुषो ब्रह्मप्राप्त्यभावनि-
श्चयेन संशयमपाकरोति—यदा ह्येवैष इत्यादिना । उच्छब्दोऽपिशब्दार्थे वर्तते ।
अरशब्दोऽल्पवाची । अन्तरशब्दो भेदवाची । एष लौकिकः पुमानेतस्मिन्ब्रह्मण्यल्प-
मपि भेदं स्वातिरिक्तत्वं यदा कुरुते । स्वस्माद्भेदेन ब्रह्म पश्यति तदैव तस्य जन्ममर-
णादिसंसारभयं भवति । जीवब्रह्मभेदस्य, वास्तवत्वाभावाभिप्रायेणाल्पमित्युक्तम् । भेद-
दर्शिनः संसारप्राप्तौ श्रुत्यन्तरसिद्धिं हिशब्देन दर्शयति । “ मृत्योः स मृत्युमाप्नोति
य इह नानेव पश्यति ” “ ब्रह्म त

तदुक्तं वार्तिककारैः—" नियम्यकार्यमापेक्ष्य नियन्तैष तमोवधिः ” इति । श्रुत्यन्तरं
च—“ यो वायुमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः । एतस्य वा अक्षरस्य
प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः ” इत्यादिकमुदाहार्यम् ।
अस्य च भयहेतोर्नियामकस्यान्तर्यामिणो ब्रह्मत्वं प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे*
चिन्तितम्—
“ प्रधानं जीव ईशो वा कोऽन्तर्यामी जगत्प्रति ।
कारणत्वात्प्रधानं स्याज्जीवो वा कर्मणो मुखात् ॥
जीवैकत्वामृतत्वादेरन्तर्यामी परमेश्वरः ।
द्रष्टृत्वादेर्न प्रधानं न जीवोऽपि नियम्यतः ॥
बृहदारण्यके पञ्चमाध्याये याज्ञवल्क्य उद्दालकं प्रत्याह —“ यः पृथिव्यां
तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त
आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ” इति । तत्र पृथिव्यादिजगत्प्रति योऽन्तर्यामी श्रूयते तस्मिन्विशेष
संशये सति प्रधानमिति प्राप्तम् । तस्य सकलजगदुपादानत्वेन स्वकार्यं प्रति नियामक-
त्वसंभवात् । अथवा जीवोऽन्तर्यामी । स हि धर्माधर्मरूपं कर्मानुष्ठितवान् । तच्च कर्म
स्वफलदानायं फलभोगसाधनं जगदुत्पादयति । अतः कर्मद्वारा जगदुत्पादकत्वाज्जीवोऽ-
न्तर्यामीति प्राप्ते ब्रूमः— “ एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ” इत्यन्तर्यामिणो जीवतादा-
त्म्यममृतत्वं च श्रूयते । तथा पृथिव्यन्तरिक्षादिषु सर्ववस्तुष्वन्तर्यामित्वोपदेशेन सर्वव्या-
पित्वं प्रतीयते । तेभ्यो हेतुभ्योऽन्तर्यामी परमेश्वरः । न च प्रधानस्यान्तर्यामित्वं संभ-
वति, “ अदृष्टो द्रष्टाऽश्रुतः श्रोता ” इति द्रष्टृत्वश्रोतृत्वाद्यवगमात् । अचेतनस्य प्रधा-
नस्य तदसंभवात् । नापि जीवोऽन्तर्यामी “ य आत्मानमन्तरो यमयति ” इति जीवस्य
नियम्यत्वश्रवणात् । तस्मादन्तर्यामी परमेश्वरः । एतस्माद्द्वयमज्ञानिन एव । न ।
तत्त्वविदः ” ।
तदेवं सर्वेषां प्रश्नानामुत्तरं संपन्नम् । पूर्वत्र यदुक्तं “ सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह
इति, यदपि “रसो वै सः” इत्यानन्दरूपत्वं सूत्रितं तदुभयं निर्णैतुं विचारमवतारयति-
सै॒षाऽऽनन्द॑स्य मी॒मा॑ᳵसा भवति, इति ।
तच्छब्देन मीमांसायाः श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिः प्रदर्श्यते । बृहदारण्यके हि—“।
यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः संपन्नतमः
मनुष्याणां परम आनन्दः ” इत्या॑दिनाऽऽनन्दनिर्णयः प्रपञ्चितः । राद्धो देहेन्द्रिया-

• अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात्—ब्र० सू० अ० १ पा० २ अ० ५ सू० १८।
  १ ग. तस्य । २ ख. ॰रमरत्वं चेति । घ. ॰रय° । ३ ख. ॰त्यान° ।

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६६७

[..]पाटवलक्षणसिद्धयुपेतः । समृद्धो विद्यादिगुणसंपन्नः । एतच्छब्देनानन्तरग्रन्थे वक्ष्य-
माणतां दर्शयति । किमयं ब्रह्मानन्दो लौकिकानन्दवद्विषयविषयिसंबन्धेन जन्यत आहो-
स्वित्स्वाभाविक इत्येषा मीमांसा प्रवर्तते ।
तत्र स्वाभाविकं ब्रह्मानन्दं विवेक्तुं द्वारभूता अन्ये विषयानन्दाः क्रमेणोपन्यस्यन्ते ।
एतेषां ब्रह्मानन्दलेशात्त्वान्निश्चयद्वारत्वमुपपन्नम् । तल्लेशत्वं चैवं द्रष्टव्यम् । अविद्यया
विवेके तिरस्क्रियमाणे सत्युत्कृष्यमाणायां चाविद्यायां हिरण्यगर्भमारभ्य मनुष्यपर्यन्तेषु
जीवेषु ब्रह्मानन्दस्तत्तत्कर्मवशाद्विषयादिसाधनसंबन्धवशाच्च यथाविज्ञानं भाव्यमानतयाऽ-
पचीयमाणश्चञ्चलो व्यवस्थितो लौकिकः संपद्यते । स एव पुनरविद्याकामकर्मप्रक्षयेण
मनुष्यगन्धर्वादिषु हिरण्यगर्भपर्यन्तमुत्तरोत्तरभूमिषु शतगुणोत्कर्षयुक्तोऽकामहतविद्वच्छ्रो-
त्रियप्रत्यक्षो विभाव्यते । विद्यया त्वाविद्याकृते विषयविषयिविभागे निवृत्ते सति स्वाभा-
विकः परिपूर्ण एक एवाऽऽत्मानन्दोऽवतिष्ठते । तस्य द्वारभूतेषु विषयानन्देष्वस्मत्प्रसिद्ध-
मानन्दमादौ तावद्दर्शयति—
यु॒वा स्या॑त्साधुयु॑वाऽध्या॒यकः॑ । आशि॑ष्ठो द्रढि॑ष्ठो ब॒लिष्ठः॑ । तस्ये॒यं
पृथि॒वी सर्वा॑ वि॒त्तस्य॑ पू॒र्णा स्यात्॑ । स एको॒ मानु॑ष आ॒नन्दः॑, इति ।
मनुष्यस्य बाल्ये विषयगुणानभिज्ञत्वात्स्वक्चन्दनवनितादिविषयानन्दो नास्ति ।
वार्धके तदभिज्ञत्वेऽपि भोक्तुमसमर्थत्वादसौ नास्ति । अतो यौवनमेव परिशिष्यत इत्य-
भिप्रेत्य युवा स्यादित्युक्तम् । यौवनेऽपि कुरूपत्वक्रोधादिग्रस्तस्य दुःखबाहुल्यात्तद्वा-
रणाय साधुयुवेत्युच्यते । तादृशस्यापि चतुःषष्टिकलासु चतुर्दशविद्यास्वेकस्या अप्यभावे
दुःखं भवेदिति तद्व्यावृत्त्यर्थमध्यायक इत्युक्तम् । विद्यावतोऽपि कार्येषु मन्दप्रवृत्तेरग्निमा-
न्द्यादिना भोजनादौ रुचिहीनस्य वा सुखं न भवतीति तन्निवृत्त्यर्थमाशिष्ठ इत्युक्तम् ।
आशुतमः सर्वकार्येषु शीघ्रं प्रवर्तत इत्यर्थः । यद्वा सर्वेषु भोज्यद्रव्येषु रुचिबाहुल्ये-
नाऽऽशितुतमः । ईदृशस्यापि मनोदार्ढ्याभावे सति न युद्धादौ धृतिः स्यादिति तद्वा-
रणाय द्रढिष्ठ इत्युक्तम् । धैर्ययुक्तोऽपि शारीरबलहीनोऽश्वारोहणादावक्षमः स्यादिति
निवारयितुं बलिष्ठ इत्युक्तम् । एतावत्ता भोक्तृत्वसंपत्तिरुक्ता । तस्येयमिति भोग्यसंपत्ति-
रुच्यते । चतुर्दिक्षु समुद्रवेष्टिता या पृथिवी सा सर्वाऽपि वित्तस्य पूर्णा भोग्यद्रव्य-
त्वेन पूरिता । एतच्चान्येषामधिपतिरित्यादिकस्य श्रुत्यन्तरोक्तस्योपलक्षणम् । यदि
कश्चित्सार्वभौमस्यैतत्सर्वं संभवेत्तदानीमयं मानुष आनन्दो भवति । इतोऽर्वाची-
नास्तु दुःखमिश्रत्वादानन्दा एव न संभवन्ति । न खलु कश्चिदपि मनुष्यो यथोक्तसा-
१ घ. ॰ह्वत्तन्नि॰ । २ क. ङ 'लोऽप' । ३ ख. 'पक्रो' । ४ ख. 'यासु चैक॰ ।
५. तद्धारणाय ।

६४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ८अनु०२]

र्वभौमादन्यः कश्चिदपि सर्वतस्तृप्तिमानुपलभ्यते । आनन्दो नाम तृप्तिः । तस्याः कश्चि-
द्विषयाभिलाषो विरोधी । स चालब्धे विषये कस्यचित्कस्मिंश्चिद्वश्यं संभवत्येव ।
सार्वभौमस्य तु सर्वविषयाणां मनुष्यलोकवर्तिनां लब्धत्वेन विरोध्यभावान्निर्विघ्ना तृप्ति-
रभिव्यज्यते ।
एवं च सति यावद्यावदभिलाषनिवृत्तिरुत्कृष्टा भवति तावत्तावदानन्दोऽप्युत्कृष्यते ।
एतदेवाभिप्रेत्य पूर्वोक्तादानन्दादधिकमुदाहरति—
ते ये श॒तं मानु॑षा आ॒नन्दाः॑ ( १ ) । स एको॑ मनुष्य-
गन्ध॒र्वाणा॑मा॒नन्दः॑ । श्रोत्रि॑यस्य॒ चाका॑महतस्य, इति ।
ते पूर्वोक्ताः सार्वभौमनिष्ठा मानुषा आनन्दाः शतसंख्याका ये सन्ति सोऽयमा-
नन्दसंघो मनुष्यगन्धर्वाणामेक आनन्दो भवति । शतसंख्याकेषु सार्वभौमेषु यावती
तृप्तिस्तावती मनुष्यगन्धर्वस्यैकस्य विद्यते । अस्मिन्कल्पे मनुष्याः सन्तो विद्याकर्मवि-
शेषानुष्ठानेन गन्धर्वत्वं प्राप्ता मनुष्यगन्धर्वाः । ते ह्यन्तर्धानादिशक्तियोगेन मनुष्येभ्य
उत्कृष्टाः ।
स चोत्कर्षो वार्तिके दर्शितः—
“ सुगन्धिनः कामरूपा अन्तर्धानादिशक्तयः ।
नृत्य¹गीतादिकुशला गन्धर्वाः स्युर्नृलौकिकाः ” ॥ इति ।
ततस्तेषां मनुष्यवदानन्दप्रतिघातः प्रायेण नास्ति । कदाचित्प्रसक्तस्यापि परिहाराय
साधनसंपत्तिरस्ति । तथा सति चित्तप्रसादविशेषात्सुखविशेषाभिव्यक्तिरुपपद्यते । सार्व-
भौमस्य मनुष्यत्वेन तदीयस्याऽऽनन्दस्यास्माभिरपेक्षितुं शक्यत्वान्न तत्र श्रोत्रिय उदा-
हृतः । मनुष्यगन्धर्वास्त्वन्तरिक्षलोकवासिनः “ यक्षगन्धर्वाप्सरोगणसेवितमन्तरि-
क्षम् ” इति श्रुत्यन्तरात् । अतस्तदीयस्याऽऽनन्दस्याप्रसिद्धत्वात्तत्प्रसिद्धिं मनुष्यलोके
दर्शयितुं श्रोत्रिय उदाह्रियते । “ श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते ” इति पाणिनिना सूत्रित-
त्वात् । स हि सर्वेषु लोकेषु वर्तमानस्याऽऽनन्दहेतोर्विषयस्य भोगे प्रयाससाध्यत्वसा-
तिशयत्वानित्यत्वदोषाञ्छास्त्रानुभवाभ्यां निश्चित्य तत्र निष्कामो भवति । तथा सति
मनुष्यगन्धर्वलोकगतान्विषयानभुञ्जानस्य यावानानन्दस्तावानकामहतवेदविच्छ्रोत्रिय-
स्यापि विद्यते । अकामहतत्वं तु गन्धर्वलोकानभिज्ञस्य मूढस्येदानीं विद्यमानमपि
कालान्तरेण शास्त्रादभिजानानस्य तल्लोकभोगेच्छायामुत्पन्नायां निवर्तते । श्रोत्रियस्य
तु तद्दोषदर्शिनः कदाचिदपि कामानुत्पत्तेरकामहतत्वं सुस्थितम् । ननु गन्धर्वस्य
नृत्य²गीतादिभिस्तदा कदाचित्तद्वृत्त्युल्लासलक्षणो हर्षशब्दाभिधेय आनन्द उपप-

¹ ग. व. नृत्तगी० । ² ग. व. नृत्तगी० ।

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६४९

द्यते । न त्वसावकामहतस्य श्रोत्रियस्य विद्यत इति चेन्मा भूदयं हर्षः । तस्य क्षणिक-
त्वेन चित्तविकारत्वेन च मुख्यानन्दत्वाभावाद्विषयप्राप्त्या तदिच्छायां निवृत्तायां हर्षा-
दिविकारेषु च शान्तेषु या तृप्तिर्भङ्गिरनुगच्छत्यसौ च मुख्यानन्दः ।
तथा च स्मर्यते—
“यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्” ॥ इति ।
तृप्तिरूपश्चाऽऽनन्दो गन्धर्वेण समानोऽकामहतस्य श्रोत्रियस्य विद्यते । यथोक्तपर्याय-
द्वयमुत्तरेष्वपि पर्यायेषु चित्तस्य प्रसादातिशयमनुसृत्य तृप्तिलक्षणस्याऽऽनन्दस्याऽऽविर्भा-
वातिशयो व्याख्येयः ।
तत्र तृतीयपर्यायमाह—
ते ये श॒तं म॑नुष्यगन्ध॒र्वाणा॑मा॒नन्दा॑ः । स एको॑ देवग-
न्ध॒र्वाणा॑मा॒नन्द॑ः । श्रोत्रि॑यस्य चाका॑महतस्य, इति ।
सृष्टिकाल एव देवलोके समुत्पन्ना गायका देवगन्धर्वाः ।
चतुर्थं पर्यायमाह—
ते ये श॒तं दे॑वगन्ध॒र्वाणा॑मा॒नन्दा॑ः । स एकः॑ पितॄणां॑ चिरलो-
कलोका॑ना॒मानन्द॑ः । श्रोत्रि॑यस्य चाका॑महतस्य, इति ।
चिरकालस्थायी यो लोकस्तमालोकयन्त इति चिरलोकलोकाः ।
पञ्चमं पर्यायमाह—
ते ये श॒तं पि॑तॄणां चि॑रलोकलोका॑ना॒मानन्दा॑ः ।
स एक॑ आजा॒नजा॑नां दे॒वाना॑मा॒नन्द॑ः ।
(२) । श्रोत्रि॑यस्य चाका॑महतस्य, इति ।
पितृलोकादूर्ध्वभावी कश्चिदाजानाख्यो देवलोकविशेषस्तत्रोत्पन्ना आजानजाः ।
षष्ठं पर्यायमाह—
ते ये शतमाजानजानां देवाना॑ना॒नन्दा॑ः। स एकः॑
कर्मदे॒वानां॑ दे॒वाना॑मा॒नन्द॑ः । ये कर्म॑णा दे॒वा-
नपि॑यन्ति । श्रोत्रि॑यस्य चाका॑म॑हत॒स्य, इति ।
१ ख. ॰भङ्ग्यनु॰ । २ ग. घ. ॰च्छति सैव मु॰ । ३ ख. घ. ॰श्चमप॰ ।
८२

आजानजदेवभोगादप्युत्तमं भोगं प्राप्तुं ये वैदिकं कर्मविशेषमनुष्ठाय देवान्प्राप्नुवन्ति
ते कर्मदेवाख्या देवाः ।
सप्तमं पर्यायमाह—
ते ये श॒तं क॑र्मदे॒वानां॑ दे॒वाना॑मान॒न्दाः । स एको॑
दे॒वाना॑मान॒न्दः । श्रोत्रि॒यस्य॑ चाका॑महतस्य॒, इति ।
त्रयस्त्रिंशद्धविर्भुजोऽत्र देवशब्देन विवक्षिताः ।
अष्टमं पर्यायमाह—
ते ये श॒तं दे॒वाना॑मान॒न्दाः । स एक इन्द्र॑स्याऽऽ-
नन्दः॑ ( ३ ) । श्रोत्रि॒यस्य॑ चाका॑महतस्य॒, इति ।
इन्द्रो हविर्भुजां स्वामी ।
नवमं पर्यायमाह—
ते ये श॒तमिन्द्र॑स्याऽऽन॒न्दाः । स एको॒ बृहस्पते॑रा-
नन्दः॑ । श्रोत्रि॒यस्य॑ चाका॑महतस्य॒, इति ।
बृहस्पतिरिन्द्रस्याऽऽचार्यः ।
दशमं पर्यायमाह—
ते ये श॒तं बृहस्पते॑रान॒न्दाः । स एकः॑ प्रजा-
पते॑रान॒न्दः । श्रोत्रि॒यस्य॑ चाका॑महतस्य॒, इति ।
प्रजापतिर्विराट्पुरुषः ।
एकादशं पर्यायमाह—
ते ये श॒तं प्र॒जाप॑तेरान॒न्दाः । स एको॒ ब्रह्मण॑
आनन्दः । श्रोत्रि॒यस्य॑ चाका॑महतस्य (४), इति ।
ब्रह्मा हिरण्यगर्भः कृत्स्नसंसारमण्डलव्यापी समष्टिव्यष्टिरूपः सूत्रात्मा । स च
शरीरिणां मध्ये प्रथमः “ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे ” इति श्रुतेः ।
“ स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ।
आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत ” ॥ इति स्मृतेश्च ।
²तेन सांसारिक आनन्दोत्कर्षस्तत्र विश्राम्यति । उक्तरीत्या श्रोत्रिये सर्वेषामानन्दानां
सद्भावेन सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सहेत्ययमर्थ उपपादितो भवति ।
१ क. ख. घ. ङ. °नन्दे° । २ ख. अतः।

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६५१
तदेवं परमानन्दद्वारभूतः सांसारिक आनन्दोत्कर्ष आगमेन श्रोत्रियप्रत्यक्षेण चोदा-
हृतः । अथ बोधनीयं ब्रह्मानन्दं दर्शयति—
स यश्चायं पुरु॑षे । यश्चासा॑वादित्ये । स एक॑ः, इति ।
पुरुषशब्देन बुभुत्सुर्मनुष्यो विवक्षितः । तस्मिन्कश्चिदानन्दो विद्यते । तत्सद्भावे
यौक्तिकप्रसिद्धििरनुभवप्रसिद्धिश्च सोऽयमित्येताभ्यां पदाभ्यां क्रमेण निर्दिश्यते । तत्र
यौक्तिकप्रसिद्धिः श्रुत्यन्तरे प्रपञ्चिता—" आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति "
इति प्रतिज्ञाय पुत्रवित्तादिरूपस्य सर्वस्य भोग्यजातस्याऽऽत्मशेषतया प्रियत्वे सत्या-
त्मनः परप्रीतिविषयत्वेनाऽऽनन्दरूपत्वमुपपादितं भवति । तथा सर्वदाऽहं भूयासं
कदाचिदपि ममासत्त्वं मा भूदित्येवमा

देहादिपञ्चकोशरूपायां गुहायां प्रविष्टमिवाभ्यन्तरे निरुपाधिकरूपेण साक्षात्कार-
योग्यं सदवतिष्ठते । तच्चाखण्डैकरसं परमानन्दस्वरूपमित्ययमुक्तप्रकारः । तेन प्रका-
रेण विदितवत आनन्दप्राप्तौ क्रमोऽभिधीयते । भोक्ता भोग्यं चेति द्विविधं
जगद्ब्रह्मणा सृष्टम् । तत्र प्रत्यक्चैतन्यरूपमात्मानमारभ्य देहपर्यन्तोऽहंप्रत्ययगम्यो
जगद्भागो भोक्ता । देहाद्वहिरिदंप्रत्ययेनावलोक्यमानः पुत्रभार्यादिरूपो जगद्भागो
भोग्यः । तत्र यद्यप्यात्मव्यवहारोऽस्ति तदीयसुखदुःखयोरहं सुखी दुःखीत्येवं
सर्वैरभिगम्यमानत्वात्, तथाऽपि पुत्रादिषु स्वस्माद्भेदस्य विस्पष्टं भासमानत्वादौण-
मेवाऽऽत्मत्वं न तु मुख्यमित्यभिप्रेत्य श्रुतिस्तत्राऽऽत्मत्वबुद्धिं निवारयितुमन्नमया-
त्मानमुपादिशेत् । बुभुत्सुरपि तदेतदवगम्यास्माल्लोकादिदंप्रत्ययेनावलोक्यमानात्पुत्रादेः
प्रेत्य प्रत्यावृत्य तत्र निरपेक्षो भूत्वाऽन्नमयं श्रुतिबोधितमेतमुपसंक्रामति प्राप्नोति ।
पुत्रादिसुखदुःखयोः स्वकीयत्वाभिमानं परित्यज्यान्नमयमात्रे पर्यवस्यतीत्यर्थः । एवं
क्रमेण प्राणमयाद्युपसंक्रमणं द्रष्टव्यम् । आनन्दमयमुपसंक्रम्य तत्रापि प्रियादिचतुष्टयं
क्रमेण परित्यज्य ब्रह्म पुच्छमित्युक्तेऽखण्डैकरसानन्दे पर्यवस्यतीत्यर्थः । नन्वेवंविच्छ-
ब्देन किं परमात्मा विवक्षितः किंवा ततोऽन्यः कश्चित् । नाऽऽद्यः । तस्य वेदित-
व्यत्वेन वेदितृत्वानुपपत्तेः । न द्वितीयः । तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरोधात् । नैष दोषः ।
परमात्मन एव देहेन्द्रियाद्युपा²...शिष्ट्वाकारेण वेदितृत्वमखण्डैकरसानन्दरूपत्वेन
वेद्यत्वमित्युभयोपपत्तेः । ननु य ए[तेरानन्दाः ।]³संमतीति श्रूयते । संक्रमणं नाम दृढ-
संयोगरूपप्राप्तिः । जलूका तृणे संक्रामतीत्यादौ तथा दृष्टत्वात् । न हि देहेन्द्रियाद्यु-
पाधिविशिष्टस्य वेदितुरन्नमयादिषु यथोक्तसंक्रमणं संभवतीति चेन्न । संक्रमशब्देनात्र
भ्रान्तिविनाशलक्षणस्य विद्याफलस्य विवक्षितत्वात् । तथा च भाष्यकारैरुक्तम्—
“एतास्मिन्नविद्याविभ्रमनाशे संक्रमशब्द उपचर्यते” इति । न हि मुख्यसंक्रमणस्य वेद-
नमात्रं साधनं भवति । कज्जलमयमित्यादिज्ञानमात्रेण तत्तत्संक्रमणादर्शनात् । अस्मा-
ल्लोकात्प्रेत्येत्यनेनैव वाक्येन प्रथमपर्याये बाह्यपुत्रादिविषयभ्रान्तिनाशोऽभिहित इति
चेदेवं तर्ह्यन्नमयसंक्र⁴मेणोक्त्या पुत्रादिभ्रमस्य पुनरनुत्पत्तिर्विवक्ष्यताम् । अत एवास्माभि-
र्देहमात्रे पर्यवस्यतीति संक्रमणाभिप्रायोऽभिहितः । अनेनैव न्यायेन प्राणमयात्मवेदने
सत्यन्नमयात्मत्वभ्रमस्य विनष्टस्य पुनरनुत्पत्तिः प्राणमयसंक्रमणम् । एवमुत्तरत्रापि
द्रष्टव्यम् । अन्नमयादिषु मुख्यात्मत्वाभावेऽप्यहंप्रत्ययगम्यत्वलक्षणं भ्रान्तिप्रतीतिमा-
त्मत्वमभ्युपेत्यान्नमयमात्मानमित्यात्मशब्दः प्रयुक्तः । आनन्दमयकोशगतस्य प्रियाद्य-
वयवचतुष्टयस्याऽऽनन्दे मुख्यानन्दब्रह्मण्यवाङ्मनसगोचरत्वमभिप्रेत्य विद्यमानमपि तत्तत्सं-
क्रमणं श्रुत्या नोक्तम् ।

१ त्र, स्पष्टं । २ व. °योः स्वीकृतत्वा° । ३ ख °मणज्ञ । ४ म, °मणे त्वया प° ।

वाचो निव॑र्तन्ते । अप्रा॑प्य॒ मन॑सा स॒ह । आन॒न्दंWait, underतोis anudattaयतो॒. Under चोis anudattaवाचो॒. Above वis svaritaनिव॑र्तन्ते. Above प्राis svaritaअप्र्रा॑प्य/अप्रा॑प्य॒. Under प्यis anudattaप्य॒. Above नis svaritaमन॑सा. Under सis anudattaस॒ह. Under नन्is anudattaआन॒न्दं`.

Line 8:
ब्रह्म॑णो वि॒द्वान् । न बि॑भेति कुत॑श्च॒नेति॑, इति ।
Above ह्म is svarita ब्रह्म॑णो.
Under वि is anudatta वि॒द्वान्.
Above बि is svarita बि॑भेति.
Above त is svarita कुत॑.
Under श्च is anudatta श्च॒.
Above ति is svarita नेति॑.
Comma after नेति॑: , इति ।

All text is identified with 100% precision. Transcribe cleanly![प्रपा०८।अनु०९] कृष्णयजुर्वेदी

... द्वितीयेन नकारेण!
Wait, look at footnote 6: ६ क. ख. ग छ. ०केन न० ।
In L21 end: स्यात् । एक-?
Wait, look at the characters: अं? अत?
Wait, let's read L21 end: स्यात् । अत? No, it looks like अतः with the second dot cut off, or अं?
Wait, could it be अत एक-?
No, L22 starts with: नकारेण द्वितीयेन ब्रह्मापि निषिध्यत इति प्राप्ते ब्रूमः—
Wait, if L22 starts with नकारेण, what was before it?
"एकेन नकारेण" / "अत एकेन नकारेण" or "अत एकनकारेण"?
Look at L21 end: स्यात् । अत - wait, the letter is अं? No, it's अत or अतः? Wait, footnote 3 says:
३ क. ग. च. छ. ०क्यात् । अ० ।
That means निरर्थकः स्यात् in some mss is निरर्थक्यात्! And अ० refers to अतः!
So in the main text it is: `स्या

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६५५
त्वात् । किंचाथात आदेश इति महता संरम्भेण ब्रह्मोपदेष्टुं प्रतिज्ञाय तदेव ब्रह्म निषे-
न्ती श्रुतिः कथं न व्याहन्येत । वाक्यशेषश्च न ब्रह्मनिषेधे संगच्छेत । वाक्यशेषे
। सत्यस्य सत्यमित्यादिना विवक्षितस्य ब्रह्मणो लौकिकसत्याद्विरिनदीसमुद्रादेरधिकमा-
३पन्तिकं सत्यत्वं सूचयितुं नाम निर्दिष्टम् । सर्वनिषेधपक्षे सर्वमप्येतत्कदर्थितं स्यात् ।
स्मान्न ब्रह्म निषिध्यते ” ।
ननु न बिभेति कुतश्चनेति यदुक्तं तदसत् । धर्माधर्मजनितसंतापस्य भयहेतोर्विद्यमा-
नत्वादित्याशङ्कयाऽऽह—
एतꣳ॑ ह वाव॑ न तप॑ति । किमहꣳ॑ साधु॑
नाक॒रव॑म् । किमहं पापमकरव॒मिति॑, इति ।
मरणकाले प्रत्यासन्ने सति सर्वेषां प्राणिनां मनस्येतादृशी चिन्ता संतापं जनयति ।
'दृशी चिन्तेति चेत्तत्साऽभिधीयते—पुरा यौवने देहेन्द्रियादिपाटवे सति द्रव्यादिसाध-
नसंपत्तौ च सत्यामहं साधु स्वर्गलोकादिसाधनं यागदानादिकं पुण्यं कर्म किमिति न
कृतवानस्मि । नरकसाधनं परद्रव्यापहारादिकं पापं कर्म किमिति कृतवानस्मीति ।
सा चिन्ता सर्वेषां संतापहेतुरप्येतं ब्रह्मविदमेकमेव पुरुषं न तपति ।

६५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०८अनु०२]
न्यायः । शास्त्रदृष्ट्या तयोः पुण्यपापयोः परमात्मस्वरूपत्वमेवानुसंदधाति । न तु
मायाकल्पितं पुण्यपापरूपत्वम् । अस्मिन्नर्थे तत्त्ववित्प्रसिद्धिं दर्शयितुं हिशब्दः प्रयुक्तः ।
यदा ब्रह्मविदः स्वात्मव्यतिरेकेण पूर्वमनुष्ठिते पश्चादनुष्ठास्यमाने च पुण्यपापे स्वरूपेणैव
न स्तस्तदा तच्चिन्ताकृतस्तापो नास्तीति किमु वक्तव्यमित्यभिप्रायः ।
पापराहित्यं चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे*चिन्तितम्—
“ज्ञानिनः पापलेपोऽस्ति नास्ति वाऽनुपभोगतः ।
अनाश इति शास्त्रेषु घोषाल्लेपोऽस्य विद्यते ॥
अकर्त्रात्मधिया वस्तुमहिम्नैव न लिप्यते ।
अश्लेषनाशावप्युक्तावङ्गे घोषस्तु सार्थकः ॥
“नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि” इति भोगमन्तरेण पापविनाशस्य
सर्वशास्त्रप्रसिद्धत्वाद्ब्रह्मज्ञानिनोऽप्यस्ति पापलेप इति प्राप्ते ब्रूमः—तत्र तावनिर्गुणं ब्र-
ह्यात्मतत्त्वविदः पापलेपशङ्काऽपि नोदेति । नाकार्षं न करोमि न करिष्यामीतिकालत्र-
येऽप्यकर्तृब्रह्मस्वरूपेण निश्चितत्वात् । न ह्यकर्तुर्लेपं च मन्दा अपि शङ्कन्ते । नापि
सगुणब्रह्मविदो लेपोऽस्ति । अश्लेषविनाशयोः श्रुतत्वात् । ब्रह्मसाक्षात्कारादूर्ध्वं देहे-
न्द्रियव्यवहारवशात्संभावितस्य पापस्याश्लेषः श्रूयते—“तद्यथा पुष्करपलाश आपो
न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते” इति । साक्षात्कारात्पूर्वं तस्मिन्
जन्मनि जन्मान्तरेषु च संचितस्य पापसंघस्य विनाशः श्रूयते—“तद्यथेषीकातूलमग्नौ
प्रोतं च प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते” इति । नाभुक्तमित्यादिशास्त्रं तु
सगुणनिर्गुणब्रह्मज्ञानरहितविषयम् । तस्मान्नास्ति ज्ञानिनः पापलेपः” इति ।
पुण्यराहित्यं च तत्रैव ×चिन्तितम्—
“पुण्येन लिप्यते नो वा लिप्यतेऽसौ श्रुतत्वतः ।
न हि श्रौतेन पुण्येन श्रौतं ज्ञानं विरुध्यते ॥
अलेपो वस्तुसामर्थ्यात्समानः पुण्यपापयोः ।
श्रुतं पुण्यं पापत्या तरणं च समं श्रुतम् ॥
मा भूत्पापलेपः पुण्यलेपस्तु विद्यते । पुण्यस्य श्रौतत्वेन श्रौतब्रह्मज्ञानेन सह विरो-
धाभावादिति प्राप्ते ब्रूमः—अकर्ताऽऽत्मा वस्तुसामर्थ्यात्पापवत्पुण्येन।पि न लिप्यते ।
सगुणज्ञानिनस्तूपासनव्यतिरिक्तं काम्यं पुण्यं पापवदधमजन्मदेहहेतुत्वात्पापं सममेवेति

• तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात्—ब्र० सू० अ० ४ पा० १ अ० ९
  सू० १३ । × इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु—ब्र० सू० अ० ४ पा० १ अ० १४ सू० १४ ।
  १ ग. पापराहितत्वं । २ ग. घ. °ति पा° । ३ ग. °णब्रह्मवि° । ४ घ. °पमे° ।

वा पाप्मत्वेनैव दहरविद्यावाक्यशेषे श्रुतिः परामृशति—“सर्वे पाप्मानोऽतो निव-
र्त्तन्ते” इति । अस्यायमर्थः । सुकृतं दुष्कृतं तत्फलं च पूर्ववाक्ये यद्यदनुक्रान्तं ते
ऽपि पाप्मानोऽस्मादुपासकान्निवर्त्तन्ते । किंच—“उभे ह्येवैष एते तरति” इति श्रुतिः
पुण्यपापयोरुभयोर्ज्ञानिना तरणं सममेव ब्रूते । तस्मात्पापवत्पुण्येनापि न लिप्यते” ।
प्रारब्धयोरविनाशस्तत्रैव* चिन्तितः--
“आरब्धे नश्यतो नो वा संचिते एव नश्यतः ।
उभयत्राप्यकर्तृत्वं तद्बाधः सदृशः खलु ॥
आदेहपातं संसारश्रुतेरनुभवादपि ।
इषुचक्रादिदृष्टान्तान्नैवाऽऽरब्धे विनश्यतः ॥
ज्ञानात्पूर्वं संचिते पुण्यपापे द्विविधे । आरब्धे अनारब्धे च । तयोरकर्तृत्वमात्मनः
ज्ञानं तद्बाधश्च समः । ततोऽनारब्धवदारब्धयोरपि ज्ञानोदयसमय एव विनाश इति
चेत्, ब्रूमः--श्रुत्यनुभवयुक्तिभ्य आरब्धयोरविनाशो गम्यते “तस्य

६५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ८ अनु०१]
अनुषक्तफलांशस्य नाशोऽप्यन्यो न नश्यति ।
विद्यायामुपयुक्तत्वाद्वान्यश्लेषस्तु काम्यवत् ॥
ज्ञानात्पूर्वमिह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुष्ठितं यदग्निहोत्रादि नित्यं कर्म तस्यापि काम्य-
कर्मवदकर्त्रात्मवस्तुबोधमहिम्ना नाशोऽभ्युपेय इति प्राप्ते ब्रूमः —द्वावंशौ नित्यकर्मण
एकोंऽशः प्राधान्येन चित्तशुद्धिप्रदः । अपरोंऽशोऽनुषङ्गेण स्वर्गादिफलप्रदः । तस्य
नाशोऽस्तु नाम । चित्तशुद्धिप्रदस्य तु विद्यायामुपयुक्तत्वान्न नाशो वर्णयितुं शक्यः ।
न हि लोके भोगैनोपक्षीर्णं व्रीह्यादिकं नष्टं मन्यते । यत्तु ज्ञानादूर्ध्वं नित्यं कर्म तस्य
काम्यवदश्लेषः ” ।
अङ्गावबद्धोपास्तिरहितस्यापि नित्यकर्मणो विद्यायामुपयुक्तत्वं तत्रैव*

कीति प्राप्ते ब्रूमः—य एते त्वयोदाहृताः पुरुषास्ते सर्वे जगन्निर्वाहकारिणः । ते च
पूर्वस्मिन्कल्पे महता तपसा परमेश्वरमुपास्यास्मिन्कल्पे नानादेहोपभोग्यमाधिकारपदं
लेभिरे । क्षीणे च प्रारब्धे कर्मणि मोक्ष्यन्ते । तथाऽनारब्धकर्मणां तत्त्वज्ञानेन दाहस्य
निवारयितुमशक्यत्वात्तत्त्वविदो मुक्तिर्नियतैव ” ।
एतस्यार्थस्याऽऽक्षेपसमाधानरूपा चिन्ता चतुर्थाध्यायस्य* प्रथमपादे कृता —
“ बहुजन्मप्रदारब्धयुक्तानां नास्त्युताऽस्ति मुक् ।
विद्यालोपे कृतं कर्म फलदं तेन नास्ति मुक् ॥
आरब्धं भोजयेदेव न तु विद्यां विलोपयेत् ।
सुप्तबुद्धवदश्लेषात्तादवस्थ्यात्कुतो न मुक् ॥
अधिकारिपुरुषाणां मुक्तिर्नास्ति प्रारब्धभोगाय बहुषु जन्मसु स्वीकृतेषु तत्र पूर्वा-
र्जिताविद्यायां लुप्तायां यत्कर्म क्रियते तस्य फलप्रदत्वे सत्युत्तरोत्तर

६६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०८अनु०९
पु॒च्छं द्वावि॑ꣳशति॒रस॑न्ने॒वाष्टावि॑ꣳशति॒रस्त॒षोड॑श भी॒षाऽस्मा॑देक-
प॒ञ्चा॒शद्यतः॑ कु॒तश्चैका॑दश * ।
स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै ।
ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ।
हरिः ॐ ।

• इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकेऽष्टमोऽध्यायः
  समाप्तः ॥ ८ ॥
  ब्रह्मविदामोति परमित्यादि य एवं वेदेत्यन्तेन ग्रन्थेन या प्रतिपादिता से-
  मितिशब्देन परामृश्यते । सा चोपनिषद्रहस्यविद्या । उपनिषण्णमस्यां परं श्रेय इ-
  त्युत्पत्तेः । तादृशी विद्याऽभिहितेति शेषः ॥
  इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते श्रीबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरमाधवविद्यारण्यपरमेश्र्व

*अथ तैत्तिरीयारण्यके नवमप्रपाठकस्याऽऽरम्भः ।
तत्र प्रथमोऽनुवाकः ।
हरिः ॐ ।
सह नौ॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । सह वी॒र्यं॑ कर-
वावहै । ते॒ज॒स्वि नाव॑धीतमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः शान्तिः॑ ।
भृगु॒र्वै वारु॑णिः । वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ ।
द्वितीयानुवाके ब्रह्मविद्या निरूपिता । अथ तृतीयानुवाके तत्साधनानि निरू-
प्यन्ते । यद्यपि सांहित्युपनिषदि बहिरङ्गसाधनानि कर्माण्युपासनानि चाभिहितानि
तथाऽपि विचाररूपमन्तरङ्गसाधनं नोक्तमिति तदत्राभिधीयते । तस्मिन्नभिहिते तद-
ङ्गानि मननादीन्यप्यभिहितानि भविष्यन्ति । तत्राऽऽदौ विद्यास्तुत्यर्थमुपाख्यानमाह—
भृगुरित्यादिना । अस्ति कश्चिन्महर्षिर्भृगुर्नाम गोत्रप्रवर्तकः । वैशब्देन मन्त्रब्राह्मणगता
तत्प्रसिद्धिः स्मर्यते । “भृगूणां त्वाऽङ्गिरसां व्रतपते व्रतेनाऽऽदधामि” इति “भृग्वङ्गि-
रसामादध्यात्” इति हि मन्त्रब्राह्मणे आम्नायते । स च भृगुर्वरुणस्य पुत्रः पितरं
वरुणं गुरुत्वेनोपसन्नवान् । गुरूपसत्तिश्च श्रुत्यन्तरेऽभिहिता—“तद्विज्ञानार्थं स
गुरुमेवाभिगच्छेत्” इति । अधीहीत्यादिगुरूपसत्तिमन्त्रः । हे भगवो भगवन्पूज्यस्वरूप
गुरो ब्रह्माधीहि अधिकं स्मर चित्तेन स्मृत्वोपदिशेत्यर्थः ।
ईदृशानामुपाख्यानानां विद्यास्तुत्यर्थत्वं तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे+ चिन्तितम्—
“पारिप्लवार्थमाख्यानं किंवा विद्यास्तुतिः स्तुतेः ।
ज्यायोऽनुष्ठानशेषत्वं तेन पारिप्लवार्थता ॥
मनुर्वैवस्वतो राजेत्येवं तत्र विशेषणात् ।
अत्र विद्यैकवाक्यत्वर्भावाद्विद्यास्तुतिर्भवेत् ॥
“अथै ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुः” “जनको ह वैदेह आसांचक्रे” इत्या-

• भाष्यकारमतेनायं नवमप्रपाठको नास्ति किं त्वष्टमस्यैवायं तृतीयोऽनुवाक इतीदमप्यूह्यं
  पूर्वपृष्ठोलिखितटिप्पणात् । +पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात्—ब्र० सू०अ० ३ पा० ४अ० ४सू०
  २३ ।
  १ क. ख. ङ. °हित्यामुप° । २ क. ख. ङ. °न्यथो॑दामि° । ३ क. ख. ङ. भवन्ति