तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

६४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ८अनु०२]

र्वभौमादन्यः कश्चिदपि सर्वतस्तृप्तिमानुपलभ्यते । आनन्दो नाम तृप्तिः । तस्याः कश्चि-
द्विषयाभिलाषो विरोधी । स चालब्धे विषये कस्यचित्कस्मिंश्चिद्वश्यं संभवत्येव ।
सार्वभौमस्य तु सर्वविषयाणां मनुष्यलोकवर्तिनां लब्धत्वेन विरोध्यभावान्निर्विघ्ना तृप्ति-
रभिव्यज्यते ।
एवं च सति यावद्यावदभिलाषनिवृत्तिरुत्कृष्टा भवति तावत्तावदानन्दोऽप्युत्कृष्यते ।
एतदेवाभिप्रेत्य पूर्वोक्तादानन्दादधिकमुदाहरति—
ते ये श॒तं मानु॑षा आ॒नन्दाः॑ ( १ ) । स एको॑ मनुष्य-
गन्ध॒र्वाणा॑मा॒नन्दः॑ । श्रोत्रि॑यस्य॒ चाका॑महतस्य, इति ।
ते पूर्वोक्ताः सार्वभौमनिष्ठा मानुषा आनन्दाः शतसंख्याका ये सन्ति सोऽयमा-
नन्दसंघो मनुष्यगन्धर्वाणामेक आनन्दो भवति । शतसंख्याकेषु सार्वभौमेषु यावती
तृप्तिस्तावती मनुष्यगन्धर्वस्यैकस्य विद्यते । अस्मिन्कल्पे मनुष्याः सन्तो विद्याकर्मवि-
शेषानुष्ठानेन गन्धर्वत्वं प्राप्ता मनुष्यगन्धर्वाः । ते ह्यन्तर्धानादिशक्तियोगेन मनुष्येभ्य
उत्कृष्टाः ।
स चोत्कर्षो वार्तिके दर्शितः—
“ सुगन्धिनः कामरूपा अन्तर्धानादिशक्तयः ।
नृत्य¹गीतादिकुशला गन्धर्वाः स्युर्नृलौकिकाः ” ॥ इति ।
ततस्तेषां मनुष्यवदानन्दप्रतिघातः प्रायेण नास्ति । कदाचित्प्रसक्तस्यापि परिहाराय
साधनसंपत्तिरस्ति । तथा सति चित्तप्रसादविशेषात्सुखविशेषाभिव्यक्तिरुपपद्यते । सार्व-
भौमस्य मनुष्यत्वेन तदीयस्याऽऽनन्दस्यास्माभिरपेक्षितुं शक्यत्वान्न तत्र श्रोत्रिय उदा-
हृतः । मनुष्यगन्धर्वास्त्वन्तरिक्षलोकवासिनः “ यक्षगन्धर्वाप्सरोगणसेवितमन्तरि-
क्षम् ” इति श्रुत्यन्तरात् । अतस्तदीयस्याऽऽनन्दस्याप्रसिद्धत्वात्तत्प्रसिद्धिं मनुष्यलोके
दर्शयितुं श्रोत्रिय उदाह्रियते । “ श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते ” इति पाणिनिना सूत्रित-
त्वात् । स हि सर्वेषु लोकेषु वर्तमानस्याऽऽनन्दहेतोर्विषयस्य भोगे प्रयाससाध्यत्वसा-
तिशयत्वानित्यत्वदोषाञ्छास्त्रानुभवाभ्यां निश्चित्य तत्र निष्कामो भवति । तथा सति
मनुष्यगन्धर्वलोकगतान्विषयानभुञ्जानस्य यावानानन्दस्तावानकामहतवेदविच्छ्रोत्रिय-
स्यापि विद्यते । अकामहतत्वं तु गन्धर्वलोकानभिज्ञस्य मूढस्येदानीं विद्यमानमपि
कालान्तरेण शास्त्रादभिजानानस्य तल्लोकभोगेच्छायामुत्पन्नायां निवर्तते । श्रोत्रियस्य
तु तद्दोषदर्शिनः कदाचिदपि कामानुत्पत्तेरकामहतत्वं सुस्थितम् । ननु गन्धर्वस्य
नृत्य²गीतादिभिस्तदा कदाचित्तद्वृत्त्युल्लासलक्षणो हर्षशब्दाभिधेय आनन्द उपप-

---

¹ ग. व. नृत्तगी० । ² ग. व. नृत्तगी० ।