स्वप्नवासवदत्तम् (महाकवि भास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

द्वितीयोऽङ्कः । २१
वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (क) जाणामि जाणामि । अअं
वि¹ जणो एवं उम्मादिदो ।
चेटी — (ख) भट्टिदारिए! जदि सो राआ विरूवो भवे ।
वासवदत्ता — (ग) णहि णहि । दंसणिय्यो एव्व ।
पद्मावती — (घ) अय्ये ! कहं तुवं जाणासि ।
वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (ङ) अय्यउत्तपक्खवादेण
अदिक्कन्दो समुदाआरो । किं दाणिं करिस्सं । होदु दिट्ठं ।
(प्रकाशम्) हळा! एवं उज्जइणीओ जणो मन्तेदि ।
पद्मावती — (च) जुज्जइ । ण खु एसो उज्जइणीदु-
ळ्ळहो । सव्वजणमणोभिरामं खु सोभग्गं णाम ।
(प्रविश्य)
धात्री — (छ) जेदु भट्टिदारिआ । भट्टिदारिए ! दिण्णासि ।
(क) जानामि जानामि । अयमपि जन एवमुन्मादितः ।
(ख) यदि स राजा विरूपो भवेत् ।
(ग) भर्तृदारिके ! नहि नहि । दर्शनीय एव ।
(घ) आर्ये ! कथं त्वं जानासि ।
(ङ) आर्यपुत्रपक्षपातेनातिक्रान्तः समुदाचारः । किमिदानीं करिष्यामि । भवतु
दृष्टम् । हला ! एवमुज्जयिन्या जनो मन्त्रयते ।
(च) युज्यते । न खल्वेष उज्जयिनीदुर्लभः । सर्वजनमनोभिरामं खलु सौभा-
ग्यं नाम ।
(छ) जयतु भर्तृदारिका । भर्तृदारिके ! दत्तासि ।
१. 'विअ ज' ख. पाठः. २. 'ततः प्रविशति धात्री' क. पाठः.

१२ स्वप्नवासवदत्ते
वासवदत्ता — (क) अय्ये ! कस्स ।
धात्री — (ख) वच्छराअस्स उदअणस्स ।
वासवदत्ता — (ग) अह कुसळी सो राआ ।
धात्री -- (घ) कुसळी सो आअदो । *तस्स भट्टिदारिआ
पडिच्छिदा अ ।
वासवदत्ता -- (ङ) अच्चाहिदं १ ।
धात्री — (च) किं एत्थ अच्चाहिदं ।
वासवदत्ता — (छ) ण हु किञ्चि । तह णाम सन्त-
प्पिअ उदासीणो होदि त्ति ।
धात्री — (ज) अय्ये ! आअमप्पहाणाणि सुळहपय्यवत्थो- २
णाणि महापुरुसहिअआणि होन्ति ।
(क) आर्ये ! कस्मै ।
(ख) वत्सराजायोदयनाय ।
(ग) अथ कुशली स राजा ।
(घ) कुशली स आगतः । तस्य भर्तृदारिका प्रतीष्टा च ।
(ङ) अत्याहितम् ।
(च) किमत्रात्याहितम् ।
(छ) न खलु किञ्चित् । तथा नाम सन्तप्त्योदासीनो भवतीति ।
(ज) आर्ये ! आगमप्रधानानि सुलभपर्यवस्थानानि महापुरुषहृदयानि भवन्ति ।
१. 'दं खु एदम् ' ख. पाठः. २. 'त्थावणा' ख. पाठः.

• तेनेत्यर्थः ।

द्वितीयोऽङ्कः । २३
वासवदत्ता — (क) अय्ये! सअं एव्व तेण वरिदा ।
धात्री — (ख) णहि णहि । अण्णप्पओअणेण इह आअ-
दस्स अभिजणविण्णाणवओरूवं पेक्खिअ सअं एव्व महा-
राएण दिण्णा ।
वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (ग) एव्वं । अणवरद्धो दाणिं
एत्थ अय्यउत्तो ।
(प्रविश्यापरा)
चेटी — (घ) तुवरदु तुवरदु दाव अय्या । अज्ज एव्व
किळ सोभणं णक्खत्तं । अज्ज एव्व कोदुअमङ्गळं कादव्वं
त्ति अम्हाणं भट्टिणी भणादि ।
वासवदत्ता — (ङ) (आत्मगतम्) जह जह तुवरदि, तह
तह अन्धीक(दा?र)इ मे हिअअं ।
धात्री — (च) एदु एदु भट्टिदारिआ ।
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
द्वितीयोऽङ्कः ।
(क) आर्ये ! स्वयमेव तेन वृता ।
(ख) नहि नहि । अन्यप्रयोजनेनेहागतस्याभिजनविज्ञानवयोरूपं दृष्ट्वा स्वयमेव
महाराजेन दत्ता ।
(ग) एवम् । अनपराद्ध इदानीमत्रार्यपुत्रः ।
(घ) त्वरतां त्वरतां तावदार्या । अद्यैव किल शोभनं नक्षत्रम् । अद्यैव कौतुक-
मङ्गलं कर्तव्यमिति अस्माकं भट्टिनी भणति ।
(ङ) यथा यथा त्वरते, तथा तथान्धीक्रियते मे हृदयम् ।
(च) एत्वेतु भर्तृदारिका ।
१. 'राघो दाणिं अय्य' क. पाठः, २. 'भट्टिदारिआ । अ' ख. पाठः, ३. 'अन्धआरेण पिहिदं
विअ मे' ख. पाठः,

अथ तृतीयोऽङ्कः ।
(ततः प्रविशति¹ विचिन्तयन्ती वासवदत्ता)
वासवदत्ता — (क) विवाहामोदसङ्कुले अन्तेउरचउस्साळे
परित्तजिअ पदुमावदिं इह आगदह्मि पमदवणं । जाव दाणिं
भागधेयोणि(वु?व्वु)त्तं दुःखं विनोदेमि । (परिक्रम्य) अहो अच्चा-
हिदं । अय्यउत्तो वि णाम परकेरओ संवृत्तो । जाव उववि-
सामि । (उपविश्य) धण्णा खु चक्कवाअवधू, जा अण्णोण्णविरहिदा
ण जीवइ । ण खु अहं पाणाणि परित्तजामि । अय्यउत्तं पेक्खामि
त्ति एदिणा मणोरहेण जीवामि मन्दभाआ ।
(ततः प्रविशति पुष्पाणि गृहीत्वा चेटी)
चेटी — (ख) कहिंणुखु गदा अय्या आवन्तिआ। (परिक्रम्याव-
लोक्य) ³अम्मो इअं चिन्तासुण्णहिअआ णीहारपडिहदचन्दलेहा
विअ अमण्डिदभद्दअं वेसं धारअन्दी पिअङ्गुसिलावट्टए उव-
(क) विवाहामोदसङ्कुले अन्तःपुरचतुःशाले परित्यज्य पद्मावतीमिहागतास्मि
प्रमदवनम् । यावदिदानीं भागधेयनिर्वृत्तं दुःखं विनोदयामि । अहो अत्याहितम् । आर्य-
पुत्रोऽपि नाम परकीयः संवृत्तः । यावद् उपविशामि । धन्या खलु चक्रवाकवधूः, यान्यो-
न्यविरहिता न जीवति । न खल्वहं प्राणान् परित्यजामि । आर्यपुत्रं पश्यामीति एतेन मनो-
रथेन जीवामि मन्दभागा ।
(ख) क्वनुखलु गता आर्यावन्तिका । अम्मो इयं चिन्ताशून्यहृदया नीहारप्रति-
हतचन्द्रलेखेवामण्डितभद्रकं वेषं धारयन्ती प्रियङ्गुशिलापट्टके उपविष्टा । यावदुप-
१. 'ति वा' क. पाठः. २. 'णित्तं (?) ख. पाठः. ३. 'अह्मो इ' ख. पाठः.

तृतीयोऽङ्कः । २५
विट्ठा । जाव उवसप्पामि । (उपसृत्य) अय्ये आवन्तिए ! को
काळो, तुमं अण्णेसामि ।
वासवदत्ता — (क) किण्णिमित्तं ।
चेटी — (ख) अह्माअं भट्टिणी² भणादि — महाकुळप्पसूदा
सिणिद्धा णिउणा त्ति। इमं दाव कोदुअमाळिअं गुह्णदु³ अय्या ।
वासवदत्ता⁴ — (ग) अह कस्स किळ गुम्फिदव्वं ।
चेटी — (घ) अह्माअं भद्दिदारिआए ।
वासवदत्ता — (ङ) (आत्मगतम्) एदं वि मए कत्तव्वं आसी ।
अहो अकरुणा खु इस्सरा ।
चेटी — (च) अय्ये ! मा दाणिं अण्णं⁵ चिन्तिअ । एसो
जामादुओ मणिभूमीए ल्हाअदि । सिग्घं दाव गुह्मदु अय्या ।
सर्पामि । आर्ये आवन्तिके ! कः कालः, त्वामन्विष्यामि ।
(क) किंनिमित्तम् ।
(ख) अस्माकं भट्टिनी भणति—महाकुलप्रसूता स्निग्धा निपुणेति । इमां तावत्
कौतुकमालिकां गुम्फत्वार्या ।
(ग) अथ कस्मै किल गुम्फितव्यम् ।
(घ) अस्माकं भर्तृदारिकायै ।
(ङ) एतदपि मया कर्तव्यमासीत् । अहो अकरुणाः खल्वीश्वराः ।
(च) आर्ये ! मेदानीमन्यच्चिन्तयित्वा । एष जामाता मणिभूम्यां स्नायति । शीघ्रं
तावद् गुम्फत्वार्या ।
१. ‘त्ता—(आत्मगतम्) किं’ क. पाठः. २. ‘णीदारिआ भ’ क. पाठः. ३. ‘गुंहदु किळ
भ’ ख. पाठः. ४. ‘त्ता-कं’ ख. पाठः. ५. ‘अणुचि’ ख. पाठः.

वासवदत्ता— (आत्मगतम्) (क) ण सक्कुणोमि अण्णं चिन्तेदुं।
(प्रकाशम्) हळा ! किं दिट्ठो जामादुओ ।
चेटी—(ख) आम दिट्ठो भट्टिदारिआए सिणेहेण अम्हाअं
कोदूहलेण अ ।
वासवदत्ता— (ग) कीदिसो जामादुओ ।
चेटी —(घ) अय्ये ! भणामि दाव, ण ईरिसों दिट्ठपुरुवो ।
वासवदत्ता— (ङ) हळा ! भणाहि भणाहि, किं दंसणीओ ।
चेटी— (च) सअं खु भअवं सरचावहीणो कामदेवो त्ति ।
वासवदत्ता— (छ) होदु एत्तअं ।
चेटी — (ज) किण्णिमित्तं वारेसि ।
वासवदत्ता— (झ) अजुत्तं परपुरुससङ्कित्तणं सोदुं ।
चेटी — (ञ) तेण हि गुह्यर्दु अय्या सिग्धं ।

(क) न शक्नोम्यन्यच्चिन्तयितुम् । हला ! किं दृष्टो जामाता ।
(ख) आं दृष्टो भर्तृदारिकायाः स्नेहेनास्माकं कौतूहलेन च ।
(ग) कीदृशो जामाता ।
(घ) आर्ये ! भणामि तावद्, नेदृशो दृष्टपूर्वः ।
(ङ) हला ! भण भण, किं दर्शनीयः ।
(च) स्वयं खलु भगवान्शरचापहीनः कामदेव इति ।
(छ) भवत्वेतावत् ।
(ज) किंनिमित्तं वारयसि ।
(झ) अयुक्तं परपुरुषसङ्कीर्तनं श्रोतुम् ।
(ञ) तेन हि गुम्फत्वार्या शीघ्रम् ।

१. 'दि' क. पाठः. २. 'कामो त्ति' क. पाठः. ३. 'दु दार्णि ए' ख. पाठः. ४. 'दुसि'
ख. पाठः.

तृतीयोऽङ्कः । २७
वासवदत्ता — (क) आणेहि । (आत्मगतम्) इमं गुह्मामि
मन्दभाआ । (वर्जयित्वा* विलोक्य) इमं दाव ओसहं किं णाम ।
चेटी — (ख) अविहवाकरणं णाम ।
वासवदत्ता—(ग) (आत्मगतम्) इदं बहुसो गुह्निदव्वं मम
अ पदुमावदीए अ । (प्रकाशम्) इमं दाव ओसहं किं णाम ।
चेटी — (घ) सवत्तिमद्दणं णाम ।
वासवदत्ता —(ङ) इदं ण गुह्निदव्वं ।
चेटी — (च) कीस ।
वासवदत्ता— (छ) उबरदा तस्स भय्या, तं णिप्पओ-
अणं त्ति ।
(प्रविश्यापरा)
चेटी — (ज) तुवरदुं२ तुवरदु अय्या । एसो जामादुओ अवि-
हवाहि अब्भन्तरचउस्साळं पवेसीअदि ।
(क) आनय । इयं गुम्फामि मन्दभागा । इदं तावदौषधं किं नाम ।
(ख) अविधवाकरणं नाम ।
(ग) इदं बहुशो गुम्फितव्यं मम च पद्मावत्याश्च । इदं तावदौषधं किं नाम ।
(घ) सपत्नीमर्दनं नाम ।
(ङ) इदं न गुम्फितव्यम् ।
(च) कस्मात् ।
(छ) उपरता तस्य भार्या, तन्निष्प्रयोजनमिति ।
(ज) त्वरतां त्वरतामार्या । एष जामाता अविधवाभिरभ्यन्तरचतुश्शालं प्रवेश्यते ।
१. ‘आव’(?) ख. पाठः. २. ‘दु दाव·अय्या। जा’ क. पाठः.

• अपुष्पं किमपि गुम्फनप्रसङ्गे हस्तप्राप्तं परिहृत्येत्यर्थः ।

२८ स्वप्नवासवदत्ते
वासवदत्ता-— (क) अइ ! वदामि, गह्ल एदं ।
चेटी — (ख) हेळा ! वासो ओणअव्वे‡ । गच्छामि दाव
अहं ।
(उभे निष्क्रान्ते)
वासवदत्ता²—(ग) गदा एसा । अहो अच्छाहिदं ।
अय्यउत्तो वि णाम परकेरओ संवृत्तौ³ । अविदा* सय्याए मम
दुक्खं विणोदेमि, जदि णिद्दं ळभामि ।
(निष्क्रान्ता)
तृतीयोऽङ्कः ।
──────
(क) अयि ! वदामि, गृहाणैतत् ।
(ख) हला! वास आनेतव्यम् । गच्छामि तावदहम् ।
(ग) गतैषा । अहो अत्याहितम् । आर्यपुत्रोऽपिनाम परकीयः संवृत्तः । अविदा
शय्यायां मम दुःखं विनोदयामि, यदि निद्रां लभे ।
१. 'दृळा ग' क. पाठः. २. 'त्ता - अ' क. पाठः. ३. 'त्तो । (नि' क. पाठः.
‡ 'आणेअव्वे' इति स्यात्। * 'अविदा' इति निर्वेदे ।

अथ चतुर्थोऽङ्कः ।
(ततः प्रविशति विदूषकः)
विदूषकः— (सहर्षम्) (क) दिट्ठिआ तत्तहोदो वच्छराअस्स
अभिप्पेदविवाहमङ्गलारमणिज्जो काळो दिट्ठो । को णाम एदं
जाणादि— तादिसे वयं अणत्थसळिळावत्ते पक्खित्ता उण
उम्मज्जिस्सामो त्ति । इदाणीं पासादेसु वसीअदि, अन्तेउर-
दिग्घिआसु ह्नाईअदि, पळममउरसुउमाराणि मोदअखज्जआणि
खज्जीअन्ति त्ति अणच्छरसंवासो उत्तरकुरुवासो मए अणुभ-
वीअदि । एक्को खु महन्तो दोसो, मम आहारो सुट्ठु ण परिणमदि ।
सुप्पच्छदणाए सय्याए णिद्दं ण ळभामि, जह वादसोणिदं
अभिदो विअ वत्तदि त्ति पेक्खामि । भो ‡सुहं णामयपरिभूदं
अकळ्ळवत्तं च ।
(क) दिष्ट्या तत्रभवतो वत्सराजस्याभिप्रेतविवाहमङ्गलारमणीयः कालो दृष्टः ।
को नामैतज्जानाति—तादृशे वयमनर्थसलिलावर्ते प्रक्षिप्ताः पुनरुन्मङ्क्ष्याम इति। इदानीं
प्रासादेषु उष्यते, अन्तःपुरदीर्घिकासु स्नायते, परममधुरसुकुमाराणि मोदकखाद्यानि
खाद्यन्त इति अनप्सरस्संवास उत्तरकुरुवासो मयानुभूयते । एकः खलु महान् दोषः,
ममाहारः सुष्ठु न परिणमति, सुप्रच्छदनायां शय्यायां निद्रां न लभे, यथा
वातशोणितमभित इव वर्तत इति प्रेक्षे। भोः सुखं नामयपरिभूतमकल्यवर्तं च ।
१. 'हृण्णा अविभू (?) ख. पाठः.
‡ आमयपरिभूतं कल्यवर्तशून्यं च सुखं न भवतीत्यर्थः ।

३० \t\t\t\tस्वप्नवासवदत्ते
\t\t\t(ततः प्रविशति चेटी)
\tचेटी - (क) कहिंणुखु गदो अय्यवसन्तओ । (परिक्रम्यै)
अह्मो एसो वसन्तओ। (उपगम्य) अय्य! वसन्तअ ! को काळो,
तुमं अण्णेसामि ।
\tविदूषकः - (दृष्ट्वा) (ख) किंणिमित्तं भद्दे ! मं अण्णेसॅसि ।
\tचेटी - (ग) अह्माणं भट्टिणी भणादि - अवि व्हादो जामा-
दुओ त्ति ।
\tविदूषकः - (घ) किंणिमित्तं भोदि! पुच्छदि* ।
\tचेटी - (ङ) किमैण्णं । सुमणावण्णअं आणेमि त्ति ।
\tविदूषकः - (च) व्हादो तत्तभवं । सव्वं आणेदु भोदी
वज्जिअ भोअणं ।
\tचेटी - (छ) किंणिमित्त

चतुर्थोऽङ्कः । ५१
विदूषकः — (क) अधण्णस्स मम कोइलाणं अक्खिपरिवट्टो
विअ कुक्खिपरिवट्टो संवुत्तो।
चेटी — (ख) ईदिसा एव्व होहि।
विदूषकः — (ग) गच्छदु भोदी। जाव अहं वि तत्तहोदो
सआसं गच्छामि।
(निष्क्रान्तौ)
प्रवेशकः।
(ततः प्रविशति सपरिवारा पद्मावती १ आवन्तिकावेषरूपधारिणी वासवदत्ता च)
चेटी — (घ) किंनिमित्तं भट्टिदारिआ पमदवणं आअदा।
पद्मावती — (ङ) हल्ळा ! ताणि दाव सेहालिआगुह्मआणि २
पेक्खामि कुसुमिदाणि वा ण वेत्ति।
चेटी — (च) भट्टिदारिए ! ताणि कुसुमिदाणि णाम, पवाळ
न्तरिदेहिं विअ मोत्तिआलम्बएहिं आइदाणि कुसुमेहिं।
पद्मावती — (छ) हल्ळा ! जदि एव्वं, किं दाणिं विळम्बेसि।
(क) अधन्यस्य मम कोकिलानाम् अक्षिपरिवर्त इव कुक्षिपरिवर्तः संवृत्तः।
(ख) ईदृश एव भव।
(ग) गच्छतु भवती। यावदहमपि तत्रभवतः सकाशं गच्छामि।
(घ) किंनिमित्तं भर्तृदारिका प्रमदवनमागता।
(ङ) हला ! ते तावद् शेफालिकागुल्मकाः प्रेक्षे कुसुमिता वा नवेति।
(च) भर्तृदारिके ! ते कुसुमिता नाम, प्रवालान्तरितैरिव मौक्तिकालम्बकैराचिताः
कुसुमैः।
(छ) हला ! यद्येवं, किमिदानीं विलम्बसे।
१. ती वा क. पाठः. २. 'णि से' ख. पाठः ३. 'वा' क. पाठः

१२ स्वप्नवासवदत्ते
*चेटी — (क) तेण हि इमस्सिं सिलावट्टए मुहुत्तअं उपविसदु
भट्ठिदारिआ। जाव अहं वि कुसुमावचअं करेमि।
पद्मावती — (ख) अय्ये ! किं एत्थ उपविसामो ।
वासवदत्ता — (ग) एव्वं होदु ।
(उभे उपविशतः)
चेटी^१ — (तथा कृत्वा) (घ) पेक्खदु पेक्खदु भट्ठिदारिआ। अद्धा^२
मणसिलावट्टएहिं विअ सेहालिआकुसुमेहि पूरि^३अं मे अञ्जलिं^४।
पद्मावती — (ङ) अहो विइत्तदा कुसुमाणं । पेक्खदु
पेक्खदु अय्या ।
वासवदत्ता^५ — (च) अहो दस्सणीअदा कुसुमाणं ।
चेटी — (छ) भट्ठिदारिए^७! किं भूयो अवइणुस्सम्^६।
पद्मावती — (ज) हळा ! मा मा भूयो^८ अवइणि^९अ ।
(क) तेन ह्यस्मिन् शिलापट्टके मुहूर्तकमुपविशतु भर्तृदारिका । यावदहमपि कुसु-
मावचयं करोमि ।
(ख) आर्ये ! किमत्रोपविशावः ।
(ग) एवं भवतु ।
(घ) पश्यतु पश्यतु भर्तृदारिका । अद्धा मनश्शिलापट्टकैरिव शेफालिकाकुसुमैः
पूरितो मेऽञ्जलिः ।
(ङ) अहो विचित्रता कुसुमानाम् । पश्यतु पश्यत्वार्या ।
(च) अहो दर्शनीयता कुसुमानाम् ।
(छ) भर्तृदारिके! किं भूयोऽवचेष्यामि ।
(ज) हला ! मा मा भूयोऽवचित्य ।
१. 'टी-पे' क. पाठः. २. 'अ(?)मण' ख. पाठः. ३. 'दा' ख. पाठः. ४. 'झळी'
ख. पाठः. ५. 'त्ता- अव्वो(?) । चे' ख. पाठः ६. 'वि अ विउणिस्सं' ख. पाठः.
७. 'रु' ख.पाठः. ८. 'वि' ख. पाठः. ९. 'णु' ख. पाठः.

• 'चेटी' इत्यादि 'उपविशतः' इत्यन्तं ख, पुस्तके नास्ति।

चतुर्थोऽङ्कः। ३३
वासवदत्ता — (क) हळा! किणिमित्तं वारेसि ।
पद्मावती — (ख) अय्यउत्तो* इह आअच्छिअ इमं कुसुम-
समिद्धिं पेक्खिअ सम्माणिदा भवेअं ।
वासवदत्ता — (ग) हळा! पिओ दे भत्ता ।
पद्मावती — (घ) अय्ये ! ण आणामि, अय्यउत्तेण विर-
हिदा उक्कण्ठिदौ होमि ।
वासवदत्ता—(आत्मगतम्) (ङ) दुक्करं खु अहं करेमि । इअं
वि णाम एव्वं मन्तेदि ।
चेटी — (च) अभिजॉदं खु भट्टिदारिआए मन्तिदं—पिओ
मे भत्तत्ति ।
पद्मावती — (छ) एक्को खु मे सन्देहो ।
वासवदत्ता — (ज) किं किं ।
(क) हला! किन्निमित्तं वारयसि ।
(ख) आर्यपुत्र इहागत्येमां कुसुमसमृद्धिं दृष्ट्वा सम्मानिता भवेयम् ।
(ग) हला! प्रियस्ते भर्ता ।
(घ) आर्ये ! न जानामि, आर्यपुत्रेण विरहितोत्कण्ठिता भवामि ।
(ङ) दुष्करं खल्वहं करोमि । इयमपि नामैवं मन्त्रयते ।
(च) अभिजातं खलु भर्तृदारिकया मन्त्रितं । प्रियो मे भर्तेति ।
(छ) एकः खलु मे सन्देहः ।
(ज) किं किम् ।
१. 'हं' ख. पाठः. २. 'अ' ख. पाठः. ३. 'दा विअ हो' ख. पाठः. ४. 'जादं' ख. पाठः. ५. 'आ मं' ख. पाठः.

• 'अय्यउत्तेण' इति पाठो लेखकप्रमादाद् भ्रष्टो भवेत्।

३४ स्वप्नवासवदत्ते
पद्मावती — (क) जह मम अय्यउत्तो, तह एव्व अय्याए
वासवदत्ताए त्ति ।
वासवदत्ता — (ख) अदो वि अधिअं ।
पद्मावती — (ग) कहं तुवं जाणासि ।
वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (घ) हं १, अय्यउत्तुपक्खवादेण
अदिक्कन्दो समुदाआरो २ । एव्वं दाव भणिस्सं । (प्रकाशम्)
जइ अप्पो सिणेहो, सा सँजणं ३ ण परित्तजदि ४ ।
पद्मावती — (ङ) होदव्वं ।
चेटी — (च) भट्टिदारिए ! साहु भट्तारं भणाहि—अहं पि
वीणं सिक्खिस्सामि त्ति ।
पद्मावती — (छ) उत्तो मए अय्यउत्तो ।
वासवदत्ता — (ज) तदो किं भणिदं ।
(क) यथा ममार्यपुत्रस्तथैवार्याया वासवदत्ताया इति ।
(ख) अतोऽप्यधिकम् ।
(ग) कथं त्वं जानासि ।
(घ) हम्, आर्यपुत्रपक्षपातेनातिक्रान्तः समुदाचारः । एवं तावद् भणिष्यामि ।
यद्यल्पः स्नेहः, सा स्वजनं न परित्यजति ।
(ङ) भवितव्यम् ।
(च) भर्तृदारिके ! साधु भर्तारं भण—अहमपि वीणां शिक्षिष्य इति ।
(छ) उक्तो मयार्यपुत्रः ।
(ज) ततः किं भणितम् ।
१. ‘हा’ ख. पाठः. २. ‘रो । भोदु । ए’ ख. पाठः. ३. ‘स्सत्तणं’ ख. पाठः. ४. ‘इ’
ख. पाठः. ५. ‘त्तो’ क. पाठः.

चतुर्थोऽङ्कः। ३५
पद्मावती — (क) अभणिअ किञ्चि दिग्घं णिस्सासिअ
तुह्णीओ संवृत्तो।
वासवदत्ता — (ख) तदो तुवं किं३ विअ तक्केसि।
पद्मावती — (ग) तक्केमि अय्याए वासवदत्ताए गुणाणि
सुमरिअ दक्खिणदाए मम अग्गदो ण रोदिदित्ति।
वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (घ) धण्णा खु ह्मि, जदि एव्वं
सच्चं भवे।
(ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च)
विदूषकः — (ङ) ही ही। पँचिअपडिअबन्धुजीवकु-
सुमविरळे५वादरमणिज्जं पमदवणं। इंदो६ दाव भवं।
राजा — वयस्य वसन्तक ! अयमर्थ्यमागच्छामि।
कामेनोज्जयिनीं गते मयि तदा कामप्यवस्थां गते
दृष्ट्वा स्वैरमवन्तिराजतनयां पञ्चेषवः पातिताः।
तैरद्यापि सशल्यमेव हृदयं भूयश्च विद्धा वयं
पञ्चेषुर्मदनो यदा कथमयं षष्ठः शरः पातितः ॥ १ ॥
(क) अभणित्वा किञ्चिद् दीर्घं निःश्वस्य तूष्णीकः संवृत्तः।
(ख) ततस्त्वं किमिव तर्कयसि।
(ग) तर्कयाम्यर्याया वासवदत्ताया गुणान् स्मृत्वा दक्षिणतया ममाग्रतो न
रोदितीति।
(घ) धन्या खल्वस्मि, यद्येवं सत्यं भवेत्।
(ङ) ही ही प्रचितपतितबन्धुजीवकुसुमविरलपातरमणीयं प्रमदवनम्। इतस्तावद्
भवान्।
१. 'ती--किं' ख. पाठः. २. 'ह्नि' ख. पाठः. ३. 'किंतित' ख. पाठः. ४. 'णवविवांहधिअब'
ख.पाठः. ५. 'ळसंपातर' ख. पाठः. ६. 'दो इदो दा' ख. पाठः. ७. 'हृ' ख. पाठः.

३६ स्वप्नवासवदत्ते
विदूषकः — (क) कहिंणुखु गदा तत्तहोदी पदुमावदी,
ळदामण्डवं गदा भवे, उदाहो असणकुसुममञ्चिदं वग्घचम्मा-
वगुण्ठिदं विअ पव्वदतिलअणामसिलापट्टअं गदा भवे, आहु
अधिअकडुँअगन्धसत्तच्छदवणं पविट्ठा भवे, अहव, आळिहिद-
मिअपक्खिसङ्कुळं दारुपव्वदेअं गदा भवे । (ऊर्ध्वमवलोक्य) ही ही
सरअकाळणिम्मळे अन्तरिक्खे पसा(अ?इ)अबळदेवबाहुदंसणीअं३
सारसपन्ति जाव समाहिदं गच्छन्तिं पेक्खदु दाव भवं ।
राजा — वयस्य ! पश्याम्येनाम्,
ऋज्वायतां च विरलां च नतोन्नतां च
सप्तर्षिवंशकुटिलां च निवर्तनेषु ।
निर्मुच्यमानभुजगोदरनिर्मलस्य
सीमामिवाम्बरतलस्य विभज्यमानाम् ॥ २ ॥
चेटी — (ख) पेक्खदु पेक्खदु भट्टिदारिआ एदं कोकणद-
माळापण्डररमणीअं सारसपन्ति जाव समाहिदं गच्छन्तिं । अम्मो
भट्टा ।
(क) कुत्रनुखलु गता तत्रभवती पद्मावती, लतामण्डपं गता भवेद्, उताहो असन-
कुसुमसञ्चितं व्याघ्रचर्मावगुण्ठितमिव पर्वततिलकनामशिलापट्टकं गता भवेद्, अथवा
अधिककटुकगन्धसप्तच्छदवनं प्रविष्टा भवेद्, अथवालेखितमृगपक्षिसङ्कुलं दारु-
पर्वतकं गता भवेद् । ही ही शरत्कालनिर्मलेऽन्तरिक्षे प्रसारितबलदेवबाहुदर्शनीयां
सारसपङ्क्तिं यावत् समाहितं गच्छन्तीं प्रेक्षतां तावद् भवान् ।
(ख) प्रेक्षतां प्रेक्षतां भर्तृदारिका एतां कोकनदमालापाण्डुररमणीयां सारसपङ्क्तिं
यावत् समाहितं गच्छन्तीम् । अम्मो भर्ता ।
१. 'इ' ख पाठः. २. 'दग' ख. पाठः. ३. 'आ सारसव(ती?त्ती) जाव समाहिदाग-
च्छदि' ख पाठः. ४. 'णिञ्जसारसपन्ती जाव समाहिदा गच्छदि' ख. पाठः.

चतुर्थोऽङ्कः । ३७
पद्मावती — (क) हेळा ! अय्यउत्तो । अय्ये ! तव कार-
णादो अय्यउत्तदंसणं परिहरामि । ता इमं दाव माहवीमण्डवं
पविसामो ।
वासवदत्ता — (ख) एवं होदु ।
(तथा कुर्वन्ति)
विदूषकः — (ग) तत्तहोदी पदुमावदी इह आअच्छिअ
णिग्गदा भवे ।
राजा — कथं भवान् जानाति ।
विदूषकः — (घ) इमाणि अवइदॆकुसुमाणि सेफाळिआगु-
च्छआणि पेक्खदु दाव भवं ।
राजा — अहो विचित्रता कुसुमस्य वसन्तक ! ।
वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (ङ) वसन्तअसङ्कित्तणेण अहं
पुण जाणामि उज्जइणीए वत्तामि त्ति ।
राजा — वसन्तक ! अस्मिन्नेवासीनौ शिलातले पद्मावर्ती
प्रतीक्षिष्यावहे ।
विदूषकः — (च) भो ! तह । (उपविश्योत्थाय) सैरअकाळति-
क्खो दुस्सहो आदवो । ता इमं दाव माहवीमण्डवं पविसामो ।
(क) हला ! आर्यपुत्रः । आर्ये ! तव कारणादार्यपुत्रदर्शनं परिहरामि । तदिमं
तावन्माधवीमण्डपं प्रविशामः ।
(ख) एवं भवतु ।
(ग) तत्रभवती पद्मावतीहागत्य निर्गता भवेत् ।
(घ) इमानपचितकुसुमान् शेफालिकागुच्छकान् प्रेक्षतां तावद् भवान् ।
(ङ) वसन्तकसङ्कीर्तनेनाहं पुनर्जानामि उज्जयिन्यां वर्ते इति ।
(च) भोस्तथा । शरत्कालतीक्ष्णो दुःसह आतपः । तदिमं तावन्माधवीमण्डपं
प्रविशावः ।
१. 'हा अ' ख. पाठः. २. 'दाणि सेफाळिआकुसुमाणि पे' ख. पाठः, ३. 'ही ही स'
ख. पाठः.

३८ स्वप्नवासवदत्ते
राजा — बाढम् । गच्छाग्रतः ।
विदूषकः — (क) एव्वं होदु ।
(उभौ परिक्रामतः)
पद्मावती — (ख) सव्वं आउळं कत्तुकामो अय्यवसन्त-
ओ । किं दाणिं करेह्म ।
चेटी — (ग) भट्टिदारिए ! एदं महुअरपरिणीलीणं ओळंबळदं
ओधूय भट्ठारं वारइस्सं ।
पद्मावती — (घ) एव्वं करेहि ।
(चेटी तथा करोति)
विदूषकः — (ङ) अविह अविह, चिट्ठदु चिट्ठदु दाव भवं ।
राजा — १किमर्थम् ।
विदूषकः — (च) दासीएपुत्तेहि महुअरेहि पीडिदो ह्नि ।
राजा — मा मा भवानेवम् । मधुकरसन्त्रासः२ परिहार्यः ।
पश्य,
मधुमदकला मधुकरा मदनातार्ताभिः प्रियाभिरुपगूढाः ।
पादन्यासविषण्णा वयमिव कान्तावियुक्ताः स्युः ॥ ३ ॥
तस्मादिहैवासिष्यावहे ।
(क) एवं भवतु ।
(ख) सर्वमाकुलं कर्तुकाम आर्यवसन्तकः । किमिदानीं कुर्मः ।
(ग) भर्तृदारिके ! एतां मधुकरपरिनीलिनामवलम्बलतामवधूय भर्तारं वारयि-
ष्यामि ।
(घ) एवं कुरु ।
(ङ) अविह अविह, तिष्ठतु तिष्ठतु तावद् भवान् ।
(च) दास्याःपुत्रैर्मधुकरैः पीडितोऽस्मि ।
१. 'अथकिम्' ख. पाठः. २. 'सं' ख. पाठः.

चतुर्थोऽङ्कः। ३९
विदूषकः - (क) एव्वं होदु ।
(उभावुपविशतः)
पद्मावती - (ख) दिट्ठिआ उवविट्ठो अय्यउत्तो ।
वासवदत्ता - (आत्मगतम्) (ग) दिट्ठिआ पकिदित्थसरीरो
अय्यउत्तो ।
चेटी - (घ) भट्टिदारिए ! रुद्धा खु ह्म वयं । भट्टिदारिए !
सस्सुपादा खु अय्याए दिट्ठी ।
वासवदत्ता - (ङ) एसा खु महुअराणं अविणआदो
कासकुसुमरेणुणा पडिदेण सोदआ मे दिट्ठी ।
पद्मावती - (च) जुज्जइ ।
विदूषकः - (छ) भो ! सुण्णं खु इदं पमदवणं । पुच्छि-
दव्वं किञ्चि अत्थि । पुच्छामि भवन्तं ।
राजा - छन्दतः ।
(क) एवं भवतु ।
(ख) दिष्ट्योपविष्ट आर्यपुत्रः ।
(ग) दिष्ट्या प्रकृतिस्थशरीर आर्यपुत्रः ।
(घ) भर्तृदारिके ! रुद्धा खलु स्मो वयम् । भर्तृदारिके ! साश्रुपाता खल्वार्याया
दृष्टिः ।
(ङ) एषा खलु मधुकराणामविनयात् काशकुसुमरेणुना पतितेन सोदका मे
दृष्टिः ।
(च) युज्यते ।
(छ) भोः ! शून्यं खल्विदं प्रमदवनम् । प्रष्टव्यं किञ्चिदस्ति । पृच्छामि भवन्तम् ।

४० स्वप्नवासवदत्ते
विदूषकः — (क) का भवदो पिआ, तदाणिं तत्तहोदी
वासवदत्ता इदाणिं पडुमावदी वा ।
राजा — किमिदानीं भवान् महति बहुमानसङ्कटे मां
न्यस्यति ।
पद्मावती — (ख) हळा ! जादिसे सङ्कडे निक्खित्तो
अय्यउत्तो ।
वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (ग) अहं अ मन्दभाआ ।
विदूषकः — (घ) सेरं सेरं भणादु भवं । एक्का उबरदा,
अवरा असण्णिहिदा ।
राजा — न खलु¹ ब्रूयाम् । भवांस्तु मुखरः ।
पद्मावती — (ङ) एत्तएण भणिदं अय्यउत्तेण ।
विदूषकः — (च) भो ! सव्वेण सवामि, कस्स वि ण
आचक्खिस्सं । एसा सन्दट्ठा मे जीहा ।
राजा — नोत्सहे सखे ! वक्तुम् ।
पद्मावती — (छ) अहो इमस्स पुरोभाइदा । एत्तिएण
हिअअं² ण जाणादि ।
(क) का भवतः प्रिया, तदानीं तत्रभवती वासवदत्ता इदानीं पद्मावती वा ।
(ख) हला ! यादृशे सङ्कटे निक्षिप्त आर्यपुत्रः ।
(ग) अहं च मन्दभागा ।
(घ) स्वैरं स्वैरं भणतु भवान् । एकोपरता, अपरा असन्निहिता ।
(ङ) एतावता भणितमार्यपुत्रेण ।
(च) भोः ! सर्वेण शपामि, कस्यापि नाख्यास्यामि । एषा सन्दष्टा मे जिह्वा ।
(छ) अहो अस्य पुरोभागिता । एतावता हृदयं न जानाति ।
१. 'छुन खलु ब्रू' ख. पाठः. २. 'अं जा' ख. पाठः.